PDA

View Full Version : Elrohlan: Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu?



ئەلروھلان
03-05-17, 18:36
Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu?

Elrohlan


Men aldinqi maqalide Amérika Chikako Uniwérsitétining proféssori, dunyagha tonulghan tashqi ishlar siyasiysi mutexessisi doktor Jon Mi’érshaymér (John Mearsheimer) ning «Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?» dégen témidiki bir meydan ilmiy doklatining asasiy mezmunini tonushturup öttüm. Doktor Jon Mi’érshaymérning dangliq kitablirining ichide «Némishqa lidérlar yalghanchiliq qilidu: Xelq’ara siyasettiki yalghanchiliq heqqidiki heqiqetler» dégen bir kitabimu bar bolup, u mushu témidimu köp qétim ilmiy doklat bergen. Ashu ilmiy doklatlarning biri 2012-yili 1-Martta Amérikining Chikako Uniwérsitétida sözlen’gen bolup, men mezkur maqalide ashu bir qétimliq ilmiy doklatning asasiy mezmunini bayan qilip ötimen. Men bayan qilidighan idiyilerning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, eger men özümning sözlirini qoshup qoymaqchi bolsam, uni «Ilawe» sheklide bir ayrim abzas qilip yazimen.

Töwendikisi doktor Jon Mi’érshaymér doklatining men özüm tallighan mezmunliri.


1. Shexsiyetchi Yalghanchiliq bilen Istratégiyilik Yalghanchiliqning Perqi

Yalghanchiliq bezide istratégiyilik ehmiyetke ige bolidu. Bezide melum bir döletning lidéri (rehbiri) ning yalghanchiliq qilishi melum istratégiyilik ehmiyetke ige bolidu. Yalghanchiliq bezide dölet hakimiyet hünerlirining bir yaxshi qorali bolalaydu. Yalghanchiliqni «shexsiyetchi yalghanchiliq» bilen «istratégiyilik yalghanchiliq» dégen 2 türge ayrish mumkin. Lidérlar özliri payda élish üchün qilidighan yalghanchiliq shexsiyetchi yalghanchiliq bolidu. Lidérlar döletning menpe’itini közlep qilidighan yalghanchiliq bolsa istratégiyilik yalghanchiliq bolidu.

Men kitabimda Iraq urushini qozghash üchün Amérika prézidénti kichik Bush qilghan 4 xil yalghanchiliqni tilgha aldim. Bush hakimiyiti u yalghanchiliqlarni shexsiy menpe’etliri üchün qilghan emes. Ular Iraq bilen urushush Amérikining menpe’iti üchün paydiliq, dep qarap, ashundaq yalghanchiliqlarni qilghan. Hazir hemmeylenning xewiride bolghinidek, u bir dötlük bilen élin’ghan qarar. Emma ular özliri Iraq urushi ishida «biz toghra ishni qiliwatimiz», dep oylighan.

Lidérlar qilidighan yalghanchiliqlarning beziliri «yaxshi yalghanchiliq» katégoriyesige kiridu. Mesilen, sabiq Amérika prézidénti Kénnédi Kuba bashqurulidighan bomba krizisi jeryanida qilghan yalghanchiliq ene shuninggha kiridu. U weqe mundaq: Sabiq Sowét Ittipaqi bashliqi Xrushéw Amérika prézidénti Kénnédige «Eger siler Amérikining Türkiyediki Yupitér tipliq bashqurulidighan bombilirini öz dölitinglargha qayturup ketsenglar, bizmu Sowét Ittipaqining Kubadiki bashqurulidighan bombilirini öz dölitimizge qayturup kélimiz», deydu. Silerningmu xewiringlarda bolghinidek, Türkiye Sowét Ittipaqining bir qoshnisidur. Eyni waqitta Amérikining Yupitér namliq bashqurulidighan bombiliri Sowét Ittipaqigha toghrilap qoyulghan bolup, Sowét Ittipaqining bombiliri bolsa Amérikigha toghrilap qoyulghan. Kénnédimu shundaq qilishqa razi idi. U 1961-yili 1-ayda Amérika prézidénti bolghan waqittila Türkiyediki bombilarni qayturup kélishni arzu qilghan bolup, emma Pentagon (Amérika dölet mudapi’e ministirliqi) undaq qilalmay qalghan idi. Eger Kénnédi bu qétim Xrushéw bilen kélishim tüzüp, ashu bombilarni Amérikigha yötkep kelse, uni Amérika xelqige chüshendürüsh teske toxtaytti. Türkiyemu «Amérikining Yawropani qoghdash wedisi taza dégendek mustehkem emesken», dep oylap qalatti. Shunglashqa Kénnédi Xrushéwgha mundaq deydu: «Biz shundaq kéliship, bombilirimizni yötkeyli. Emma, bu ishni dunyagha élan qilmay mexpiy tutayli. Eger siz bu ishni ashkarilap qoyidikensiz, men uni hergizmu öz üstümge almaymen. Shuni bilishingiz kérekki, eger Amérikidikiler bu ishni sézip qélip, mendin so’al sorashqa bashlaydiken, men bu ishni hergizmu öz üstümge almaymen.» Kéyin Amérikidiki zhurnalistlar bu ishni sézip qélip, Kénnédidin so’al sorighanda, Kénnédi heqiqetenmu «Hergizmu undaq ish yoq», dep, yalghan sözleydu. Eyni waqitta Kénnédining sözige menmu ishen’gen idim. Emeliyette bizning oylighinimiz xata iken. Kénnédi bizge yalghan sözligen iken. Uning bu ishta yalghanchiliq qilghinimu yaxshi boluptiken. Sewebi, Kuba bashqurulidighan bomba krizisi shuning bilen axirlashqan idi. Eger ashundaq bolmighan bolsa, Amérika bilen Sowét Ittipaqi otturisida yadro bomba urushi partlap qélish éhtimalliqimu bar idi.

Men bügünki doklatta asasen istratégiyilik yalghanchiliq üstide toxtilimen. Istratégiyilik yalghanchiliq bezide yaxshi yalghanchiliq bolup chiqidu. Bezide bolsa éghir xataliq bolupmu chiqidu.


2. Istratégiyilik Yalghanchiliq

Yalghanchiliq déginimiz rast gep qilishqa qarimu-qarshi bolghan ehwalgha qaritilghan. Yeni, bir terepte rast gep qilish, yene bir terepte aldamchiliq (deception) bar.

Aldamchiliq yene yalghanchiliq, gep oynitish, we yoshurush (concealment) ni öz ichige alidu.

Rast gep qilish déginimiz bir ademning qattiq tirishchanliq körsitip, bir ehwalni utturla, hemde eng yuqiri derijide emeliy pakitqa uyghun halda otturigha qoyushqa qaritilghan.

Aldamchiliq bolsa yuqiriqining eksi bolidu. Üch xil aldamchiliqning ichidiki yalghanchiliq rast emes ehwalni rast qilip otturigha qoyushqa qaritilghan. Balingiz tapshuruqni ishlimigen bir küni siz uningdin «tapshuruqni ishlidingmu?» dep sorisingiz, hemde balingiz: «he’e, ishlidim», dep jawab berse, bir bir yalghanchiliq bolidu.

Yene bir misal: Amérika Iraqqa hujum qilishtin burun, Amérika dölet mudapi’e ministiri 2002-yili 27-Dékabirda mundaq dédi: «Bizde Osama Bin Ladin bilen Sadam Hüseyin otturisidiki baghlinish heqqide polattek ispat bar.» Uningdin texminen 2 yil ötkende, yeni 2004-yili u yene mundaq dédi: «Méning bilishimche, Bin Ladin bilen Sadam Hüseyin otturisidiki baghlinish heqqide birer küchlük pakit yoq.» Mana bu yalghanchiliq.

Yalghanchiliqning yene bir sheklimu bar. Uningda sözligüchi yalghan geptin birni tüptüzla qilmaydu, belki, bir qatar geplerni qilip, anglighuchining uning sözidin xata yekün chiqirishigha élip baridu. Bu xil ehwalda siz sözliringizni meqsetlik halda anglighuchini xata terepke yétekleydighan qilip orunlashturup, shu arqiliq anglighuchining xata yekün’ge érishishini wujudqa keltürisiz.

Mesilen, Amérikining sabiq prézidénti kichik Bush mundaq dédi: «Sadam Hüseyin 11-Séntebir weqesining bir qismigha mes’ul.» Amérika 2003-yili Iraqqa tajawuz qilghanda, Amérika nopusining tengdin tolisi del shundaq, yeni «Sadam Hüseyin 11-Séntebir weqesining bir qismigha mes’ul», dep oylighan. Buning sewebi Bush hökümiti nahayiti zor tirishchanliqlarni körsitip, Amérikiliqlarni yuqiridiki gepke ishendürgenlikidindur. Bu ishta Bush hökümiti hergizmu «Sadam Hüseyin 11-Séntebir weqesini biwasite keltürüp chiqarghan», dep ochuq otturigha qoymidi. Belki ular bir mezgillik waqit ichide sizni «11-Séntebir weqesini Sadam Hüseyin keltürüp chiqarghan» dégen’ge ishendüridighan bir qatar bayanatlarni berdi.

Ikkinchi xil aldamchiliq yoshurushtin ibaret. Yoshurush déginimiz bir ademning anglighuchigha bir qisim pakitlarni qesten démeslikige qaritilghan. Mesilen, Amérika Iraq urushini qozghashtin burun qolgha chüshken bir qanche térroristlarni soraq qilip, Osama Binladin bilen Sadam Hüseyin otturisida héch qandaq munasiwetning yoqluqini, uning eksiche u ikkisining bir-birige chish-tirnighiche öch ikenlikini éniqlighan. Emma Bush hökümiti bu uchurni Amérika xelqidin yoshurup, «U ikkisining nahayiti yéqin munasiwiti bar», dédi. Bu yalghanchiliqqa emes, belki yoshurushqa kiridu.

Üchinchi xil aldamchiliq gep oynitish (spinning) tin ibaret. Bu xil ehwalda siz biwasite yalghanchiliq qilmaysiz, belki bashqilargha hékaye we pakitlarning ichidiki sizge paydiliqlirini dep, sizge paydisizlirini bolsa qesten démey ayrip qoyisiz. Mesilen, bir jüp oghul-qizlar muhebbetlishish paranglirigha chüshkende gep oynitidighan yaki gep yügürtidighan ishlarni köp qilidu. Eger hazir prézidént Obama mushu meydanda bar bolup, biz uningdin: «Amérikining hazirqi iqtisadiy ehwali qandaqraq?» dep soraydighan bolsaq, u bizge iqtisadning peqet ijabiy tereplirini dep, selbiy tereplirini tilgha almay yaki yoshurup, gep oynitidu. Bundaq ehwalda u yaki bashqa bir emeldar yalghanchiliq qilmaydu, emma gep oynitidu.

Qisqisi, aldamchiliqning yuqiriqidek 3 xili bar. Biz hemmimiz gep yorghilitish we yoshurush ishlirini dawamliq qilip turimiz. Emeliyette eger gep yorghilitish we yoshurush ishliri mewjut bolmaydiken, bir jem’iyetning ishliri normal halda yürüshmeydu. Emma, yalghanchiliq bir pütünley bashqiche ish. Siz bashqilarni «gep yorghilitidu, yoshuridu» dep xaraktérlisingiz, köpinche kishiler uni qobul qilalaydu. Emma «yalghanchi» dep xaraktérlisingiz, uni köpinche kishiler qobul qilalmaydu.

Emdi men yuqiridiki aldamchiliqlar xelq’ara siyasette qandaq rol oynaydighanliqi heqqide toxtilimen.

(Dawami bar)

ئەلروھلان
03-05-17, 18:44
نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟

ئەلروھلان


مەن ئالدىنقى ماقالىدە ئامېرىكا چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دۇنياغا تونۇلغان تاشقى ئىشلار سىياسىيسى مۇتەخەسسىسى دوكتور جون مىئېرشايمېر (John Mearsheimer) نىڭ «جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟» دېگەن تېمىدىكى بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتتۈم. دوكتور جون مىئېرشايمېرنىڭ داڭلىق كىتابلىرىنىڭ ئىچىدە «نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ: خەلقئارا سىياسەتتىكى يالغانچىلىق ھەققىدىكى ھەقىقەتلەر» دېگەن بىر كىتابىمۇ بار بولۇپ، ئۇ مۇشۇ تېمىدىمۇ كۆپ قېتىم ئىلمىي دوكلات بەرگەن. ئاشۇ ئىلمىي دوكلاتلارنىڭ بىرى 2012-يىلى 1-مارتتا ئامېرىكىنىڭ چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىدا سۆزلەنگەن بولۇپ، مەن مەزكۇر ماقالىدە ئاشۇ بىر قېتىملىق ئىلمىي دوكلاتنىڭ ئاساسىي مەزمۇنىنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن. مەن بايان قىلىدىغان ئىدىيىلەرنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، ئەگەر مەن ئۆزۈمنىڭ سۆزلىرىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى «ئىلاۋە» شەكلىدە بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن.

تۆۋەندىكىسى دوكتور جون مىئېرشايمېر دوكلاتىنىڭ مەن ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلىرى.


1. شەخسىيەتچى يالغانچىلىق بىلەن ئىستراتېگىيىلىك يالغانچىلىقنىڭ پەرقى

يالغانچىلىق بەزىدە ئىستراتېگىيىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولىدۇ. بەزىدە مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ لىدېرى (رەھبىرى) نىڭ يالغانچىلىق قىلىشى مەلۇم ئىستراتېگىيىلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بولىدۇ. يالغانچىلىق بەزىدە دۆلەت ھاكىمىيەت ھۈنەرلىرىنىڭ بىر ياخشى قورالى بولالايدۇ. يالغانچىلىقنى «شەخسىيەتچى يالغانچىلىق» بىلەن «ئىستراتېگىيىلىك يالغانچىلىق» دېگەن 2 تۈرگە ئايرىش مۇمكىن. لىدېرلار ئۆزلىرى پايدا ئېلىش ئۈچۈن قىلىدىغان يالغانچىلىق شەخسىيەتچى يالغانچىلىق بولىدۇ. لىدېرلار دۆلەتنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزلەپ قىلىدىغان يالغانچىلىق بولسا ئىستراتېگىيىلىك يالغانچىلىق بولىدۇ.

مەن كىتابىمدا ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغاش ئۈچۈن ئامېرىكا پرېزىدېنتى كىچىك بۇش قىلغان 4 خىل يالغانچىلىقنى تىلغا ئالدىم. بۇش ھاكىمىيىتى ئۇ يالغانچىلىقلارنى شەخسىي مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن قىلغان ئەمەس. ئۇلار ئىراق بىلەن ئۇرۇشۇش ئامېرىكىنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن پايدىلىق، دەپ قاراپ، ئاشۇنداق يالغانچىلىقلارنى قىلغان. ھازىر ھەممەيلەننىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، ئۇ بىر دۆتلۈك بىلەن ئېلىنغان قارار. ئەمما ئۇلار ئۆزلىرى ئىراق ئۇرۇشى ئىشىدا «بىز توغرا ئىشنى قىلىۋاتىمىز»، دەپ ئويلىغان.

لىدېرلار قىلىدىغان يالغانچىلىقلارنىڭ بەزىلىرى «ياخشى يالغانچىلىق» كاتېگورىيەسىگە كىرىدۇ. مەسىلەن، سابىق ئامېرىكا پرېزىدېنتى كېننېدى كۇبا باشقۇرۇلىدىغان بومبا كرىزىسى جەريانىدا قىلغان يالغانچىلىق ئەنە شۇنىڭغا كىرىدۇ. ئۇ ۋەقە مۇنداق: سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى باشلىقى خرۇشېۋ ئامېرىكا پرېزىدېنتى كېننېدىگە «ئەگەر سىلەر ئامېرىكىنىڭ تۈركىيەدىكى يۇپىتېر تىپلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنى ئۆز دۆلىتىڭلارغا قايتۇرۇپ كەتسەڭلار، بىزمۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ كۇبادىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنى ئۆز دۆلىتىمىزگە قايتۇرۇپ كېلىمىز»، دەيدۇ. سىلەرنىڭمۇ خەۋىرىڭلاردا بولغىنىدەك، تۈركىيە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىر قوشنىسىدۇر. ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكىنىڭ يۇپىتېر ناملىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى سوۋېت ئىتتىپاقىغا توغرىلاپ قويۇلغان بولۇپ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بومبىلىرى بولسا ئامېرىكىغا توغرىلاپ قويۇلغان. كېننېدىمۇ شۇنداق قىلىشقا رازى ئىدى. ئۇ 1961-يىلى 1-ئايدا ئامېرىكا پرېزىدېنتى بولغان ۋاقىتتىلا تۈركىيەدىكى بومبىلارنى قايتۇرۇپ كېلىشنى ئارزۇ قىلغان بولۇپ، ئەمما Pentagon (ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى) ئۇنداق قىلالماي قالغان ئىدى. ئەگەر كېننېدى بۇ قېتىم خرۇشېۋ بىلەن كېلىشىم تۈزۈپ، ئاشۇ بومبىلارنى ئامېرىكىغا يۆتكەپ كەلسە، ئۇنى ئامېرىكا خەلقىگە چۈشەندۈرۈش تەسكە توختايتتى. تۈركىيەمۇ «ئامېرىكىنىڭ ياۋروپانى قوغداش ۋەدىسى تازا دېگەندەك مۇستەھكەم ئەمەسكەن»، دەپ ئويلاپ قالاتتى. شۇڭلاشقا كېننېدى خرۇشېۋغا مۇنداق دەيدۇ: «بىز شۇنداق كېلىشىپ، بومبىلىرىمىزنى يۆتكەيلى. ئەمما، بۇ ئىشنى دۇنياغا ئېلان قىلماي مەخپىي تۇتايلى. ئەگەر سىز بۇ ئىشنى ئاشكارىلاپ قويىدىكەنسىز، مەن ئۇنى ھەرگىزمۇ ئۆز ئۈستۈمگە ئالمايمەن. شۇنى بىلىشىڭىز كېرەككى، ئەگەر ئامېرىكىدىكىلەر بۇ ئىشنى سېزىپ قېلىپ، مەندىن سوئال سوراشقا باشلايدىكەن، مەن بۇ ئىشنى ھەرگىزمۇ ئۆز ئۈستۈمگە ئالمايمەن.» كېيىن ئامېرىكىدىكى ژۇرنالىستلار بۇ ئىشنى سېزىپ قېلىپ، كېننېدىدىن سوئال سورىغاندا، كېننېدى ھەقىقەتەنمۇ «ھەرگىزمۇ ئۇنداق ئىش يوق»، دەپ، يالغان سۆزلەيدۇ. ئەينى ۋاقىتتا كېننېدىنىڭ سۆزىگە مەنمۇ ئىشەنگەن ئىدىم. ئەمەلىيەتتە بىزنىڭ ئويلىغىنىمىز خاتا ئىكەن. كېننېدى بىزگە يالغان سۆزلىگەن ئىكەن. ئۇنىڭ بۇ ئىشتا يالغانچىلىق قىلغىنىمۇ ياخشى بولۇپتىكەن. سەۋەبى، كۇبا باشقۇرۇلىدىغان بومبا كرىزىسى شۇنىڭ بىلەن ئاخىرلاشقان ئىدى. ئەگەر ئاشۇنداق بولمىغان بولسا، ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدا يادرو بومبا ئۇرۇشى پارتلاپ قېلىش ئېھتىماللىقىمۇ بار ئىدى.

مەن بۈگۈنكى دوكلاتتا ئاساسەن ئىستراتېگىيىلىك يالغانچىلىق ئۈستىدە توختىلىمەن. ئىستراتېگىيىلىك يالغانچىلىق بەزىدە ياخشى يالغانچىلىق بولۇپ چىقىدۇ. بەزىدە بولسا ئېغىر خاتالىق بولۇپمۇ چىقىدۇ.


2. ئىستراتېگىيىلىك يالغانچىلىق

يالغانچىلىق دېگىنىمىز راست گەپ قىلىشقا قارىمۇ-قارشى بولغان ئەھۋالغا قارىتىلغان. يەنى، بىر تەرەپتە راست گەپ قىلىش، يەنە بىر تەرەپتە ئالدامچىلىق (deception) بار.

ئالدامچىلىق يەنە يالغانچىلىق، گەپ ئوينىتىش، ۋە يوشۇرۇش (concealment) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

راست گەپ قىلىش دېگىنىمىز بىر ئادەمنىڭ قاتتىق تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، بىر ئەھۋالنى ئۇتتۇرلا، ھەمدە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ئەمەلىي پاكىتقا ئۇيغۇن ھالدا ئوتتۇرىغا قويۇشقا قارىتىلغان.

ئالدامچىلىق بولسا يۇقىرىقىنىڭ ئەكسى بولىدۇ. ئۈچ خىل ئالدامچىلىقنىڭ ئىچىدىكى يالغانچىلىق راست ئەمەس ئەھۋالنى راست قىلىپ ئوتتۇرىغا قويۇشقا قارىتىلغان. بالىڭىز تاپشۇرۇقنى ئىشلىمىگەن بىر كۈنى سىز ئۇنىڭدىن «تاپشۇرۇقنى ئىشلىدىڭمۇ؟» دەپ سورىسىڭىز، ھەمدە بالىڭىز: «ھەئە، ئىشلىدىم»، دەپ جاۋاب بەرسە، بىر بىر يالغانچىلىق بولىدۇ.

يەنە بىر مىسال: ئامېرىكا ئىراققا ھۇجۇم قىلىشتىن بۇرۇن، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى 2002-يىلى 27-دېكابىردا مۇنداق دېدى: «بىزدە ئوساما بىن لادىن بىلەن سادام ھۈسەيىن ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش ھەققىدە پولاتتەك ئىسپات بار.» ئۇنىڭدىن تەخمىنەن 2 يىل ئۆتكەندە، يەنى 2004-يىلى ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: «مېنىڭ بىلىشىمچە، بىن لادىن بىلەن سادام ھۈسەيىن ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش ھەققىدە بىرەر كۈچلۈك پاكىت يوق.» مانا بۇ يالغانچىلىق.

يالغانچىلىقنىڭ يەنە بىر شەكلىمۇ بار. ئۇنىڭدا سۆزلىگۈچى يالغان گەپتىن بىرنى تۈپتۈزلا قىلمايدۇ، بەلكى، بىر قاتار گەپلەرنى قىلىپ، ئاڭلىغۇچىنىڭ ئۇنىڭ سۆزىدىن خاتا يەكۈن چىقىرىشىغا ئېلىپ بارىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا سىز سۆزلىرىڭىزنى مەقسەتلىك ھالدا ئاڭلىغۇچىنى خاتا تەرەپكە يېتەكلەيدىغان قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇپ، شۇ ئارقىلىق ئاڭلىغۇچىنىڭ خاتا يەكۈنگە ئېرىشىشىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىسىز.

مەسىلەن، ئامېرىكىنىڭ سابىق پرېزىدېنتى كىچىك بۇش مۇنداق دېدى: «سادام ھۈسەيىن 11-سېنتەبىر ۋەقەسىنىڭ بىر قىسمىغا مەسئۇل.» ئامېرىكا 2003-يىلى ئىراققا تاجاۋۇز قىلغاندا، ئامېرىكا نوپۇسىنىڭ تەڭدىن تولىسى دەل شۇنداق، يەنى «سادام ھۈسەيىن 11-سېنتەبىر ۋەقەسىنىڭ بىر قىسمىغا مەسئۇل»، دەپ ئويلىغان. بۇنىڭ سەۋەبى بۇش ھۆكۈمىتى ناھايىتى زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىپ، ئامېرىكىلىقلارنى يۇقىرىدىكى گەپكە ئىشەندۈرگەنلىكىدىندۇر. بۇ ئىشتا بۇش ھۆكۈمىتى ھەرگىزمۇ «سادام ھۈسەيىن 11-سېنتەبىر ۋەقەسىنى بىۋاسىتە كەلتۈرۈپ چىقارغان»، دەپ ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويمىدى. بەلكى ئۇلار بىر مەزگىللىك ۋاقىت ئىچىدە سىزنى «11-سېنتەبىر ۋەقەسىنى سادام ھۈسەيىن كەلتۈرۈپ چىقارغان» دېگەنگە ئىشەندۈرىدىغان بىر قاتار باياناتلارنى بەردى.

ئىككىنچى خىل ئالدامچىلىق يوشۇرۇشتىن ئىبارەت. يوشۇرۇش دېگىنىمىز بىر ئادەمنىڭ ئاڭلىغۇچىغا بىر قىسىم پاكىتلارنى قەستەن دېمەسلىكىگە قارىتىلغان. مەسىلەن، ئامېرىكا ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغاشتىن بۇرۇن قولغا چۈشكەن بىر قانچە تېررورىستلارنى سوراق قىلىپ، ئوساما بىنلادىن بىلەن سادام ھۈسەيىن ئوتتۇرىسىدا ھېچ قانداق مۇناسىۋەتنىڭ يوقلۇقىنى، ئۇنىڭ ئەكسىچە ئۇ ئىككىسىنىڭ بىر-بىرىگە چىش-تىرنىغىچە ئۆچ ئىكەنلىكىنى ئېنىقلىغان. ئەمما بۇش ھۆكۈمىتى بۇ ئۇچۇرنى ئامېرىكا خەلقىدىن يوشۇرۇپ، «ئۇ ئىككىسىنىڭ ناھايىتى يېقىن مۇناسىۋىتى بار»، دېدى. بۇ يالغانچىلىققا ئەمەس، بەلكى يوشۇرۇشقا كىرىدۇ.

ئۈچىنچى خىل ئالدامچىلىق گەپ ئوينىتىش (spinning) تىن ئىبارەت. بۇ خىل ئەھۋالدا سىز بىۋاسىتە يالغانچىلىق قىلمايسىز، بەلكى باشقىلارغا ھېكايە ۋە پاكىتلارنىڭ ئىچىدىكى سىزگە پايدىلىقلىرىنى دەپ، سىزگە پايدىسىزلىرىنى بولسا قەستەن دېمەي ئايرىپ قويىسىز. مەسىلەن، بىر جۈپ ئوغۇل-قىزلار مۇھەببەتلىشىش پاراڭلىرىغا چۈشكەندە گەپ ئوينىتىدىغان ياكى گەپ يۈگۈرتىدىغان ئىشلارنى كۆپ قىلىدۇ. ئەگەر ھازىر پرېزىدېنت ئوباما مۇشۇ مەيداندا بار بولۇپ، بىز ئۇنىڭدىن: «ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى ئىقتىسادىي ئەھۋالى قانداقراق؟» دەپ سورايدىغان بولساق، ئۇ بىزگە ئىقتىسادنىڭ پەقەت ئىجابىي تەرەپلىرىنى دەپ، سەلبىي تەرەپلىرىنى تىلغا ئالماي ياكى يوشۇرۇپ، گەپ ئوينىتىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا ئۇ ياكى باشقا بىر ئەمەلدار يالغانچىلىق قىلمايدۇ، ئەمما گەپ ئوينىتىدۇ.

قىسقىسى، ئالدامچىلىقنىڭ يۇقىرىقىدەك 3 خىلى بار. بىز ھەممىمىز گەپ يورغىلىتىش ۋە يوشۇرۇش ئىشلىرىنى داۋاملىق قىلىپ تۇرىمىز. ئەمەلىيەتتە ئەگەر گەپ يورغىلىتىش ۋە يوشۇرۇش ئىشلىرى مەۋجۇت بولمايدىكەن، بىر جەمئىيەتنىڭ ئىشلىرى نورمال ھالدا يۈرۈشمەيدۇ. ئەمما، يالغانچىلىق بىر پۈتۈنلەي باشقىچە ئىش. سىز باشقىلارنى «گەپ يورغىلىتىدۇ، يوشۇرىدۇ» دەپ خاراكتېرلىسىڭىز، كۆپىنچە كىشىلەر ئۇنى قوبۇل قىلالايدۇ. ئەمما «يالغانچى» دەپ خاراكتېرلىسىڭىز، ئۇنى كۆپىنچە كىشىلەر قوبۇل قىلالمايدۇ.

ئەمدى مەن يۇقىرىدىكى ئالدامچىلىقلار خەلقئارا سىياسەتتە قانداق رول ئوينايدىغانلىقى ھەققىدە توختىلىمەن.

(داۋامى بار)

مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda>

7]] تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

8]] جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

ئەلروھلان
11-05-17, 22:17
Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu? (2)

Elrohlan


3. Yalghanchiliqning Xelq’ara Siyasettiki Qollinilishi

Xelq’araliq yalghanchiliqning töwendikidek 5 xil türi bar.

(1) Döletler otturisidiki yalghanchiliq. Buningda bir döletning lidéri yene bir döletning lidéri yaki yene bir döletning anglighuchilirigha yalghanchiliq qilidu. Mesilen, soghuq urush jeryanida, Amérika sabiq Sowét Ittipaqini mundaq dep agahlandurdi: Eger ular sherqiy Yawropagha hujum qilidiken, Amérika yadro bombisi bilen sherqiy Yawropani qoghdaydu. Amérikining bundaq teshwiqat bilen shughullinishidiki seweb, Amérikining yadro bombisi ishlitish heywisi Sowét Ittipaqining sherqiy Yawropagha hujum qilishining aldini alalaytti. Bizning yadro bombisi ishlitidighanliqimizgha, shundaq bolghanda Sowét Ittipaqi bashlighan en’eniwi urush bir yadro urushigha aylinidighanliqigha ishense, Sowét Ittipaqi sherqiy Yawropagha en’eniwi urush bashlimaytti. Shunglashqa Sowétliqlarni bizning yadro bombisi ishlitidighanliqimizgha ishendürüsh bizge nahayitimu paydiliq idi. Emma bizning yadro bombisini rast ishlitidighanliqimiz yaki ishletmeydighanliqimiz éniq emes idi. Sowét Ittipaqining sherqiy Yawropagha hujum qilishining özila u yerde nahayiti éghir paji’e peyda qilidighan bolup, uni az dep Amérikining u rayonlarda yadro bombisini ishlitidighanliqini biz anche tesewwur qilalmayttuq. Shundaq bolsimu Amérika hökümet emeldarliri eyni waqitta sherqiy Yawropani yadro bombisi bilen qoghdaydighanliqini nahayiti éniq qilip otturigha qoyghan idi. Emma, ular kéyinche hergizmu sherqiy Yawropani yadro bombisi bilen qoghdimaydighanliqini, ularning dégenliri peqet quruq heywidin bashqa nerse emeslikini étirap qildi. Démek, eyni waqitta Amérika lidérliri peqet heywe qilghan (bluffing). Heywe qilishmu yalghanchiliqning bir shekli. Ashu qétimliq yalghanchiliqning qimmiti nahayiti yuqiri boldi. U soghuq urush jeryanida Yawropani bir qétimliq chong balayi’apettin saqlap qaldi. Bu ishtiki bir muhim nuqta shuki, Amérika lidérliri kéyinche özining yalghanchiliq qilghanliqini étirap qildi.


1-resim: Jon Mi’érshaymér Chikako Uniwérsitétida doklat bériwatqandiki bir körünüsh.

(2) Endishe peyda qilish (fear mongering). Endishe peyda qilish bir dölet lidérining öz xelqige ishlitidighan wasitisi. Bush hakimiyitining Iraq urushi qozghashtin burun dölet ichide élip barghan ishliri ene shundaq endishe peyda qilishning bir misali bolalaydu. Bush hakimiyiti eyni waqitta Amérika xelqining Iraq urushini anche qollap ketmeydighanliqini toluq chüshendi. Shunglashqa ular Amérika xelqige «Sadam Hüseyin texttin chüshürülmise bolmaydighan derijide nahayitimu xeterlik» dégen uqumni pütün küchi bilen teshwiq qildi. Shu jeryanda ular 4 xil yalghanchiliqning hemmisi bilen shughullandi: Aldamchiliq, gep oynitish, yalghanchiliq, we endishe peyda qilish. Amérika lidérliri Wiyétnam urushini qozghashning aldidimu endishe peyda qilish ish-heriketlirini élip barghan idi.

(3) Istratégiyilik yoshurush. Buning bir yaxshi misali Amérikining sabiq prézidénti Kénnédining Sowét Ittipaqi lidéri Xrushéw bilen tüzgen kélishimni yoshurup, shu arqiliq Kuba bashqurulidighan bomba krizisini axirlashturghanliqi. Bu ishta Kénnédi nahayiti ziddiyetlik siyasiy qarardin birni élip, uni Amérika xelqi bilen Yawropaliqlardin yoshurdi.

(4) Milletchilik qilip xata idiye peyda qilish (nationalist myth-making). Hemme eller milletchiliktin paydilinidighan bolup, milletchilikning hemmisi choqum özining ötmüshi heqqide yalghan sözleydu. Hemme döletler yalghan tarix toqush ishini élip baridu. Özini yaxshi terep, yene bir döletni yaman terep qilip körsitidighan hékayilerni toquydu. Mesilen, men dawamliq ishlitidighan bir misal 1947-yilidiki Isra’iliyening qurulushi bilen munasiwetlik. Shu chaghda men we men bilidighan barliq kishiler mundaq bir bayan’gha ishen’gen: Eyni waqitta hazirqi Isra’iliyede yashawatqan Ereblerning nurghunliri u yerdin köchüp ketken. Uning sewebi Ereb lidérliri ulargha ene shundaq yolyoruq bérip, ular köchüp ketkendin kéyin Ereb eskerliri kélip, barliq Yehudiylarni öltüridighanliqini, Yehudiylarni öltürüp bolghandin kéyin Pelestinlikler öyige qaytip kelse bolidighanliqini éytqan. Mushu boyiche bolghanda, Ereb lidérlirining sözlirini anglap, nahayiti köp sandiki Erebliklerning hazirqi Isra’iliye zéminidin köchüp kétip, Pelestinde köchmenler mesilisini peyda qilghanliqi ashu Ereblerning öz gunahi bolup hésablinidu. Biz hazir Isra’iliye tarixshunaslirining eserliri arqiliq, eslidiki ishning hergizmu undaq emeslikini bilduq. Heqiqiy yüz bergen ehwal eslide mundaq iken: Isra’iliyelikler Ereblikler üstidin irqiy qirghinchiliq élip bérip, yene 700 ming Erebni u yerdin qoghlap chiqiriwetken. Hemde kéyin ularning öz öylirige qaytip kélishige yol qoymighan. Mana bu milletchi xata idiye peyda qilishtur. Bundaq ishlarni qilghanlar yalghuz Isra’iliyela emes. Bundaq ishni hemme döletler qilidu.

(5) Libéralist (liberal) yalghanchiliq. Urushni qandaq chüshinish kérekliki heqqide hazir xelq’arada nahayiti yaxshi qobul qilin’ghan bir qatar ölchemler bar. Mesilen, yol qoyulidighan urush, we bir urushta qandaq ishlargha yol qoyush, dégenler. U ölchemler adaletlik urush nezeriyisi boyiche békitilgen. Bezi eller urush qa’idilirige xilapliq qilip, andin nahayiti zor tirishchanliqlarni körsitip özi qilghan ishlarni yoshuridu. 2-dunya urushi ayaghlashqandin kéyin, Amérika bir nahayiti qiziqarliq orun’gha chüshüp qaldi. Urush jeryanida Amérika Gérmaniyege qarshi urushta Sowét Ittipaqi bilen bir septe turdi. 2-dunya urushi ayaghliship, soghuq urush bashlan’ghandin kéyin bolsa Amérika Gérmaniye bilen bir septe turup, Sowét Ittipaqigha taqabil turdi. Yeni, Amérika özining hemkarlashquchisi bilen özining düshminini almashturdi. Amérika üchün yéqinqi tarixta bundaq ishlar nahayiti köp yüz berdi. Yeni Amérika köpligen hazirqi zaman tarixida adem qirghan hakimiyetler bilen dost boldi. Soghuq urush jeryanida Yawropaning merkizide Sowét Ittipaqigha qarshi bir chong küch hasil qilishta Gérmaniye intayin muhim bolghachqa, biz ularni aqlashqa mejburi bolduq. Biz «2-dunya urushi jeryanida sherqiy urush rayoni Wérmont (Vermont) aldinqi sepide yüz bergen chong qirghinchiliqta Gérmaniyening qoli yoq», déduq. Bu bir yalghanchiliq. 1942-yili etiyazda En’gliye hawa armiyisi Gérmaniyeni bombardiman qilip, chamisining yétishiche Gérman puqraliri üstidin qirghinchiliq qildi. Emma En’gliye özining Gérmaniye puqralirini qesten qirghanliqini dunyadin yoshurdi. Ularning bu ishi urush qa’idisige xilap idi. En’gliye yalghanchiliq qilip, dunyagha «biz peqet herbiy nishanlarni, we iqtisadiy nishanlarnila bombardiman qilduq», dep jakarlidi. Mana bu libéralist yalghanchiliq bolup hésablinidu.

Ilawe: Yulghun lughitide In’glizche «liberal» dégen söz «Séxiy, merd, ochuq qol, qoli ochuq, mol, bay, toluq, yéterlik, erkin, bashbashtaqliq, libéralist» dep izahliniptu.

(Dawami bar)

Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

ئەلروھلان
11-05-17, 22:18
نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟ (2)

ئەلروھلان


3. يالغانچىلىقنىڭ خەلقئارا سىياسەتتىكى قوللىنىلىشى

خەلقئارالىق يالغانچىلىقنىڭ تۆۋەندىكىدەك 5 خىل تۈرى بار.

(1) دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى يالغانچىلىق. بۇنىڭدا بىر دۆلەتنىڭ لىدېرى يەنە بىر دۆلەتنىڭ لىدېرى ياكى يەنە بىر دۆلەتنىڭ ئاڭلىغۇچىلىرىغا يالغانچىلىق قىلىدۇ. مەسىلەن، سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا، ئامېرىكا سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنى مۇنداق دەپ ئاگاھلاندۇردى: ئەگەر ئۇلار شەرقىي ياۋروپاغا ھۇجۇم قىلىدىكەن، ئامېرىكا يادرو بومبىسى بىلەن شەرقىي ياۋروپانى قوغدايدۇ. ئامېرىكىنىڭ بۇنداق تەشۋىقات بىلەن شۇغۇللىنىشىدىكى سەۋەب، ئامېرىكىنىڭ يادرو بومبىسى ئىشلىتىش ھەيۋىسى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي ياۋروپاغا ھۇجۇم قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالالايتتى. بىزنىڭ يادرو بومبىسى ئىشلىتىدىغانلىقىمىزغا، شۇنداق بولغاندا سوۋېت ئىتتىپاقى باشلىغان ئەنئەنىۋى ئۇرۇش بىر يادرو ئۇرۇشىغا ئايلىنىدىغانلىقىغا ئىشەنسە، سوۋېت ئىتتىپاقى شەرقىي ياۋروپاغا ئەنئەنىۋى ئۇرۇش باشلىمايتتى. شۇڭلاشقا سوۋېتلىقلارنى بىزنىڭ يادرو بومبىسى ئىشلىتىدىغانلىقىمىزغا ئىشەندۈرۈش بىزگە ناھايىتىمۇ پايدىلىق ئىدى. ئەمما بىزنىڭ يادرو بومبىسىنى راست ئىشلىتىدىغانلىقىمىز ياكى ئىشلەتمەيدىغانلىقىمىز ئېنىق ئەمەس ئىدى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ شەرقىي ياۋروپاغا ھۇجۇم قىلىشىنىڭ ئۆزىلا ئۇ يەردە ناھايىتى ئېغىر پاجىئە پەيدا قىلىدىغان بولۇپ، ئۇنى ئاز دەپ ئامېرىكىنىڭ ئۇ رايونلاردا يادرو بومبىسىنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى بىز ئانچە تەسەۋۋۇر قىلالمايتتۇق. شۇنداق بولسىمۇ ئامېرىكا ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى ئەينى ۋاقىتتا شەرقىي ياۋروپانى يادرو بومبىسى بىلەن قوغدايدىغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق قىلىپ ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. ئەمما، ئۇلار كېيىنچە ھەرگىزمۇ شەرقىي ياۋروپانى يادرو بومبىسى بىلەن قوغدىمايدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ دېگەنلىرى پەقەت قۇرۇق ھەيۋىدىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكىنى ئېتىراپ قىلدى. دېمەك، ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكا لىدېرلىرى پەقەت ھەيۋە قىلغان (bluffing). ھەيۋە قىلىشمۇ يالغانچىلىقنىڭ بىر شەكلى. ئاشۇ قېتىملىق يالغانچىلىقنىڭ قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى بولدى. ئۇ سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا ياۋروپانى بىر قېتىملىق چوڭ بالايىئاپەتتىن ساقلاپ قالدى. بۇ ئىشتىكى بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، ئامېرىكا لىدېرلىرى كېيىنچە ئۆزىنىڭ يالغانچىلىق قىلغانلىقىنى ئېتىراپ قىلدى.


1-رەسىم: جون مىئېرشايمېر چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكلات بېرىۋاتقاندىكى بىر كۆرۈنۈش.

(2) ئەندىشە پەيدا قىلىش (fear mongering). ئەندىشە پەيدا قىلىش بىر دۆلەت لىدېرىنىڭ ئۆز خەلقىگە ئىشلىتىدىغان ۋاسىتىسى. بۇش ھاكىمىيىتىنىڭ ئىراق ئۇرۇشى قوزغاشتىن بۇرۇن دۆلەت ئىچىدە ئېلىپ بارغان ئىشلىرى ئەنە شۇنداق ئەندىشە پەيدا قىلىشنىڭ بىر مىسالى بولالايدۇ. بۇش ھاكىمىيىتى ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكا خەلقىنىڭ ئىراق ئۇرۇشىنى ئانچە قوللاپ كەتمەيدىغانلىقىنى تولۇق چۈشەندى. شۇڭلاشقا ئۇلار ئامېرىكا خەلقىگە «سادام ھۈسەيىن تەختتىن چۈشۈرۈلمىسە بولمايدىغان دەرىجىدە ناھايىتىمۇ خەتەرلىك» دېگەن ئۇقۇمنى پۈتۈن كۈچى بىلەن تەشۋىق قىلدى. شۇ جەرياندا ئۇلار 4 خىل يالغانچىلىقنىڭ ھەممىسى بىلەن شۇغۇللاندى: ئالدامچىلىق، گەپ ئوينىتىش، يالغانچىلىق، ۋە ئەندىشە پەيدا قىلىش. ئامېرىكا لىدېرلىرى ۋىيېتنام ئۇرۇشىنى قوزغاشنىڭ ئالدىدىمۇ ئەندىشە پەيدا قىلىش ئىش-ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارغان ئىدى.

(3) ئىستراتېگىيىلىك يوشۇرۇش. بۇنىڭ بىر ياخشى مىسالى ئامېرىكىنىڭ سابىق پرېزىدېنتى كېننېدىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى لىدېرى خرۇشېۋ بىلەن تۈزگەن كېلىشىمنى يوشۇرۇپ، شۇ ئارقىلىق كۇبا باشقۇرۇلىدىغان بومبا كرىزىسىنى ئاخىرلاشتۇرغانلىقى. بۇ ئىشتا كېننېدى ناھايىتى زىددىيەتلىك سىياسىي قاراردىن بىرنى ئېلىپ، ئۇنى ئامېرىكا خەلقى بىلەن ياۋروپالىقلاردىن يوشۇردى.

(4) مىللەتچىلىك قىلىپ خاتا ئىدىيە پەيدا قىلىش (nationalist myth-making). ھەممە ئەللەر مىللەتچىلىكتىن پايدىلىنىدىغان بولۇپ، مىللەتچىلىكنىڭ ھەممىسى چوقۇم ئۆزىنىڭ ئۆتمۈشى ھەققىدە يالغان سۆزلەيدۇ. ھەممە دۆلەتلەر يالغان تارىخ توقۇش ئىشىنى ئېلىپ بارىدۇ. ئۆزىنى ياخشى تەرەپ، يەنە بىر دۆلەتنى يامان تەرەپ قىلىپ كۆرسىتىدىغان ھېكايىلەرنى توقۇيدۇ. مەسىلەن، مەن داۋاملىق ئىشلىتىدىغان بىر مىسال 1947-يىلىدىكى ئىسرائىلىيەنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. شۇ چاغدا مەن ۋە مەن بىلىدىغان بارلىق كىشىلەر مۇنداق بىر بايانغا ئىشەنگەن: ئەينى ۋاقىتتا ھازىرقى ئىسرائىلىيەدە ياشاۋاتقان ئەرەبلەرنىڭ نۇرغۇنلىرى ئۇ يەردىن كۆچۈپ كەتكەن. ئۇنىڭ سەۋەبى ئەرەب لىدېرلىرى ئۇلارغا ئەنە شۇنداق يوليورۇق بېرىپ، ئۇلار كۆچۈپ كەتكەندىن كېيىن ئەرەب ئەسكەرلىرى كېلىپ، بارلىق يەھۇدىيلارنى ئۆلتۈرىدىغانلىقىنى، يەھۇدىيلارنى ئۆلتۈرۈپ بولغاندىن كېيىن پەلەستىنلىكلەر ئۆيىگە قايتىپ كەلسە بولىدىغانلىقىنى ئېيتقان. مۇشۇ بويىچە بولغاندا، ئەرەب لىدېرلىرىنىڭ سۆزلىرىنى ئاڭلاپ، ناھايىتى كۆپ ساندىكى ئەرەبلىكلەرنىڭ ھازىرقى ئىسرائىلىيە زېمىنىدىن كۆچۈپ كېتىپ، پەلەستىندە كۆچمەنلەر مەسىلىسىنى پەيدا قىلغانلىقى ئاشۇ ئەرەبلەرنىڭ ئۆز گۇناھى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بىز ھازىر ئىسرائىلىيە تارىخشۇناسلىرىنىڭ ئەسەرلىرى ئارقىلىق، ئەسلىدىكى ئىشنىڭ ھەرگىزمۇ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى بىلدۇق. ھەقىقىي يۈز بەرگەن ئەھۋال ئەسلىدە مۇنداق ئىكەن: ئىسرائىلىيەلىكلەر ئەرەبلىكلەر ئۈستىدىن ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېلىپ بېرىپ، يەنە 700 مىڭ ئەرەبنى ئۇ يەردىن قوغلاپ چىقىرىۋەتكەن. ھەمدە كېيىن ئۇلارنىڭ ئۆز ئۆيلىرىگە قايتىپ كېلىشىگە يول قويمىغان. مانا بۇ مىللەتچى خاتا ئىدىيە پەيدا قىلىشتۇر. بۇنداق ئىشلارنى قىلغانلار يالغۇز ئىسرائىلىيەلا ئەمەس. بۇنداق ئىشنى ھەممە دۆلەتلەر قىلىدۇ.

(5) لىبېرالىست (liberal) يالغانچىلىق. ئۇرۇشنى قانداق چۈشىنىش كېرەكلىكى ھەققىدە ھازىر خەلقئارادا ناھايىتى ياخشى قوبۇل قىلىنغان بىر قاتار ئۆلچەملەر بار. مەسىلەن، يول قويۇلىدىغان ئۇرۇش، ۋە بىر ئۇرۇشتا قانداق ئىشلارغا يول قويۇش، دېگەنلەر. ئۇ ئۆلچەملەر ئادالەتلىك ئۇرۇش نەزەرىيىسى بويىچە بېكىتىلگەن. بەزى ئەللەر ئۇرۇش قائىدىلىرىگە خىلاپلىق قىلىپ، ئاندىن ناھايىتى زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىپ ئۆزى قىلغان ئىشلارنى يوشۇرىدۇ. 2-دۇنيا ئۇرۇشى ئاياغلاشقاندىن كېيىن، ئامېرىكا بىر ناھايىتى قىزىقارلىق ئورۇنغا چۈشۈپ قالدى. ئۇرۇش جەريانىدا ئامېرىكا گېرمانىيەگە قارشى ئۇرۇشتا سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن بىر سەپتە تۇردى. 2-دۇنيا ئۇرۇشى ئاياغلىشىپ، سوغۇق ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىن بولسا ئامېرىكا گېرمانىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ، سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاقابىل تۇردى. يەنى، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھەمكارلاشقۇچىسى بىلەن ئۆزىنىڭ دۈشمىنىنى ئالماشتۇردى. ئامېرىكا ئۈچۈن يېقىنقى تارىختا بۇنداق ئىشلار ناھايىتى كۆپ يۈز بەردى. يەنى ئامېرىكا كۆپلىگەن ھازىرقى زامان تارىخىدا ئادەم قىرغان ھاكىمىيەتلەر بىلەن دوست بولدى. سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا ياۋروپانىڭ مەركىزىدە سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى بىر چوڭ كۈچ ھاسىل قىلىشتا گېرمانىيە ئىنتايىن مۇھىم بولغاچقا، بىز ئۇلارنى ئاقلاشقا مەجبۇرى بولدۇق. بىز «2-دۇنيا ئۇرۇشى جەريانىدا شەرقىي ئۇرۇش رايونى ۋېرمونت (Vermont) ئالدىنقى سەپىدە يۈز بەرگەن چوڭ قىرغىنچىلىقتا گېرمانىيەنىڭ قولى يوق»، دېدۇق. بۇ بىر يالغانچىلىق. 1942-يىلى ئەتىيازدا ئەنگلىيە ھاۋا ئارمىيىسى گېرمانىيەنى بومباردىمان قىلىپ، چامىسىنىڭ يېتىشىچە گېرمان پۇقرالىرى ئۈستىدىن قىرغىنچىلىق قىلدى. ئەمما ئەنگلىيە ئۆزىنىڭ گېرمانىيە پۇقرالىرىنى قەستەن قىرغانلىقىنى دۇنيادىن يوشۇردى. ئۇلارنىڭ بۇ ئىشى ئۇرۇش قائىدىسىگە خىلاپ ئىدى. ئەنگلىيە يالغانچىلىق قىلىپ، دۇنياغا «بىز پەقەت ھەربىي نىشانلارنى، ۋە ئىقتىسادىي نىشانلارنىلا بومباردىمان قىلدۇق»، دەپ جاكارلىدى. مانا بۇ لىبېرالىست يالغانچىلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

ئىلاۋە: يۇلغۇن لۇغىتىدە ئىنگلىزچە «liberal» دېگەن سۆز «سېخىي، مەرد، ئوچۇق قول، قولى ئوچۇق، مول، باي، تولۇق، يېتەرلىك، ئەركىن، باشباشتاقلىق، لىبېرالىست» دەپ ئىزاھلىنىپتۇ.

(داۋامى بار)

ئەلروھلان
19-05-17, 00:00
Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu? (3)

Elrohlan


4. Ikki Asasiy Bayqash

Men kitabimda ikki asasiy bayqashni otturigha qoydum. Uning biri, döletler öz-ara yalghanchiliq qilidighan ishlar anche köp yüz bermeydu. Men bu ishni bayqighanda bir az chöchüp kettim. Men dölet emeldarliri bashqa dölet xelqlirige yalghan gep qilidighan ishlarni intayin köp uchratqan. Chet el diplomatliri özi turuwatqan döletning xelqige yalghanchiliq qilidighan ishlarnimu dawamliq uchritip turimiz. Emma men döletler bir-birige yalghan sözleydighan ishning misallirini tépish intayin qiyin ikenlikini bayqidim. Kitabimgha bu heqte bir qanche misallarni kirgüzgen bolup, men u misallarni tépish üchün intayin qattiq tirishtim.

Men mushundaq mezmunda bashqilargha doklat bergende, tingshighuchilarning nutuqchilargha neqeder ishenmeydighanliqigha heyran qaldim. Yeni, bashqilar manga dawamliq «Undaq bolushi mumkin emes. Döletler bir-birige yalghan sözleydighan ishlar intayin köp bolushi kérek», deydu. Men shuning bilen ulargha: «Öyingizge bérip, kéyinki bir qanche kün ichide döletler bir-birige yalghan sözleydighan ishlar üstide chongqur oylinip, tapqan misalliringizni manga élxet arqiliq ewetip béring», deymen. Netijide birer heptidin kéyin manga jawablar kélishke bashlaydu. Ularning jawabidin köpinche waqitlarda 3 tek misal chiqidu. Emma, ularning ikkisi yalghanchiliq emes bolup, qalghan biri bolsa men kitabimda tilgha alghan misalning özi bolup chiqidu.

Bezi sorunlarda tingshighuchilar mendin: «Sizche Sadam Hüseyin yalghanchiliq qilmighanmidu?» dep soridi. «Iran prézidénti Exmet Nijat yalghan sözlimidimu?» dep soridi. «Shimaliy Koréyelikler bizge yalghan gep qilmidimu?» dep soridi. Men so’al sorighuchilargha: «Eger siz ular yalghan gep qildi, dep oylisingiz, manga ularning qaysi gépi yalghan ikenlikini dep béring», dédim. Emma, manga birer misal körsitip béridighanlar chiqmidi. Men özümmu Sadam Hüseyinning yalghan gep qilghanliqining birer misalini tapalmidim. Bu déginim Sadam bir yaxshi adem, Exmet Nijat bir yaxshi adem, déginim emes. Bu yerdiki so’al «ular bizge yalghan gep qilip baqtimu», dégendin ibaret bolup, men uninggha ispat tapalmidim. Kishiler mushundaq ehwalgha ishenmeydiken. Men buninggha nahayiti heyran qaldim.

Méning ikkinchi bayqishim shuki, lidérlar bashqa ellerge yalghan sözliginige qarighanda öz xelqige köprek yalghan gep qilidu. Amérikining ehwalida endishe peyda qilish hemmidin éghir. Bir Amérikiliq tarixshunas tarixtiki Amérika prézidéntliri qilghan yalghan gepler heqqide bir kitab yazghan bolup, u kitab intayin ésil chiqiptu. Emma, u kitab oqurmenlerni nahayitimu chüshkünleshtürüwétidiken. Yeni u kitab yalghan gepler heqqidiki misallar bilen liq tolghan bolup, adem Amérika prézidéntlirining qaysi derijide yalghan gep qilghanliqini bilse, bir az chüshkünliship kétidiken. Ashu kitabtiki bir misal Sadam Hüseyin heqqide iken. Hemmeylenning xewiride bolghinidek, Amérika lidérliri deslipide hemme yerlerde «Sadamning chong weyranchiliq qoralliri bar», dégen bayanatlarni bérip yürgen. Emma kéyinche undaq qorallar tépilmidi. Shuning bilen kishiler «undaq bolushidiki seweb Sadam bizge quruq heywe qilghanliqida. Uningda chong weyranchiliq qoralliri yoq bolsimu, u özini ashundaq qoralliri bardek qilip körsetti. Shunga biz uning damigha chüshüp, uningda chong weyranchiliq qoralliri bar, dep oylap qaptimiz», déyishke bashlidi. Emeliyette bolsa Sadam izchil türde «Iraqta chong weyranchiliq qoralliri yoq», dep kelgen bolup, bu ishta u heqiqetenmu yalghan sözlep baqmighan. U yalghan gep bilen heywe qilghan’gha a’it pakitmu mewjut emes. Men köpligen sahelerdiki kishiler bilen parangliship turidighan bolup, ulargha «Silerde birer ispat bar bolsa manga bergen bolsanglar», dep turdum. Emma men hazirghiche undaq ispatqa érishelmidim. Démek, Iraq urushi bashlinishtin burun, hemde 1990-yillirining hemmiside Sadam Hüseyin bizge yalghan gep qilip baqqan emes. Emma prézidént kichik Bush bizge yalghanchiliq qildi. Bu ehwal méning ikki bayqishim bilen oxshash.

Undaqta néme üchün bir döletning lidérliri bashqa döletlerning lidérlirigha yalghanchiliq qilmay, öz dölitining xelqige yalghanchiliq qilidu? Méning chüshenchem mundaq: Xelq’ara siyasette oxshimighan eller otturisida öz-ara ishench küchlük emes. Bir-birige ishenmigen ehwalda qarshi terepke yalghan gep qilishning anche ehmiyiti qalmaydu. Döletler bir-birige anche ishenmeydu. Shunglashqa Rigan Amérika prézidénti bolup turghan waqtida, Sowét Ittipaqigha qarita «Ulargha ishininglar, emma jezmleshtürünglar», dégen. Uning démekchi bolghini, Sowétliqlargha ishen’gili bolmaydu, shunglashqa biz jezmleshtürmisek bolmaydu, dégendin ibaret. Xuddi shuninggha oxshash, Sowétliqlarmu bizge ishenmigen. Junggo bilen Amérika hazir bir-birige ishenmeydighan bolup, kelgüsidimu shundaq bolidu.

Memliket ichidiki ishlar yuqiridikining eksiche bolidu. Xelq ammisi özlirining lidérlirigha ishinidu. Lidérlarning bizni qoghdash wezipisi bar. Ular biz bilen bir tebiqining ademliri. Shunglashqa döletler ara mewjut emes ishench lidérlar bilen xelq ammisi otturisida mewjut bolup turidu.

Mesilen, Iraq urushi bashlinishtin burun, men Iraqtiki qorallarni tekshürüsh ishigha mes’ul bolghan ependining bir nutqini anglap, Iraqta zor weyranchiliq keltüridighan qorallarning yoqluqigha ishen’gen idim. Emma, bir qanche hepte ötkendin kéyin, Amérikining sabiq tashqi ishlar ministiri Ramsféld (Rumsfeld) mundaq dédi: «Biz Iraqta zor weyranchiliq qorallirining barliqigha ishinimiz, chünki, biz ularning nede ikenlikini bilimiz.» Dölet mudapi’e ministiri héliqi qorallarning nede ikenlikini bilmise, yuqiriqidek gep qilmaytti. U mushundaq muhim ishlarda bizge tüpmu-tüz yalghanchiliq qilmaytti. Shuning bilen men meydanimni özgertip, kishilerge «Iraqta zor weyranchiliq qoralliri bar bolushi mumkin», dep yürdüm. Emeliyette bolsa ish undaq emes bolup, Ramsféld bizge yalghan sözleptu. Bu ishta biz lidérlirimizgha ishenduq. Eger öz lidérigha héch kim ishenmise, bir döletning ishi normal mangmaydu. Démek, lidérlar bashqa döletke yalghan sözligen’ge qarighanda öz xelqige bekrek yalghan sözleydu.


5. Xulase

Men yuqirida xelq’ara siyasette lidérlarning ehwalgha qarap yalghanchiliq qilishi bir adetke aylan’ghan ish ikenlikini otturigha qoydum. Lidérlarning bezide öz xelqige yalghanchiliq qilishi eqilge muwapiq. Emma, yalghanchiliqning ré’al ziyanliq terepliri barliqini chüshinish intayin muhim. Bolupmu endishe peyda qilishning ziyini nahayiti chong. Yalghanchiliqning 2 chong xetiri bar. Uning biri özige yénish (blowback) bolup, yene biri bolsa eksi netije keltürüp chiqirish (backfiring).

«Özige yénish» mundaq bolidu: Bir lidér öz xelqige melum bir tashqi siyaset heqqide yalghan sözligende, u ichki siyasetler ustidimu yalghan sözleshke mejburi bolup, semimiyetsizlikni wujudqa keltüridu. Eger bir lidér tashqi siyaset tehditi üstide öz xelqige yalghan sözleshke mejburi bolidiken, bu ashu xelq rastchilliqni toghra qobul qilalmaydu, dégendin dérek béridu. Xelqte bir mesile barliqidin, ularning chongqur oyliyalmaydighanliqidin, we ularning nahayiti perwasiz ikenlikidin dérek béridu. Lidér toghra ish qilish üchün öz xelqini exmeq qilmisa bolmaydighanliqidin dérek béridu. Mana bu endishe peyda qilishning del özidur. Tashqi siyaset bilen ichki siyasetning her ikkiside yalghanchiliq qilish xelq ammisi arisida semimiyetsizlikning bash kötürüshige sewebchi bolidighan bolup, u tolimu xeterlik. Bundaq ehwalda bir jem’iyet normal heriketlinelmeydu.

«Eksi netije keltürüp chiqirish» ta siz qilghan yalghanchiliq siz kütken netijini élip kelmey, siz kütkenning eksige toghra kélidighan netijilerni élip kélidu. Mesilen, Bush hakimiyiti bir yalghanchiliq herikiti élip bérip, Amérika xelqini aldap, shu arqiliq Iraq urushini qozghidi. Emma bu urush bir balayi’apet bolup chiqti. Ularning yalghanchiliq herikiti élip bérishidiki seweb, ularning Iraq urushi heqqidiki idiyisi bashtinla xata bolghanliqidur. Eger ular bizge rast gep qilghan bolsa, Iraq urushi yüz bermeytti. Shuning bilen bizge bu balayi’apetmu kelmeytti. Wiyétnam urushidimu mushuninggha oxshash ish yüz bergen. Yeni u chaghdimu dölet lidéri xelqqe yalghan sözligen. Ashu ikki urushning her ikkisi bizge eksi netije élip keldi.

Démek, endishe peyda qilish bir intayin xeterlik ish. U nachar siyasetke élip bérip, medeniyetni zeherlep, eng axiri bizni bir meghlubiyetke mejburlaydu.

Endishini eng köp peyda qilidighan eller démokratik eller bolup, ular yiraq kelgüsidiki tehditke qarshi aldini élish urushi élip baridu. Chet el tehditi heqqide öz xelqige eng köp yalghanchiliq qilidighan ellermu démokratik eller. Ashundaq ellerning biri Amérikidin ibaret. Amérika dunyani bashqurushqa urunuwatqan bir dölet bolup, u yene bir démokratik dölet.


(Tügidi)

Paydilinish Menbesi:

[1] Why Leaders Lie: The Truth About Lying in International Politics
https://www.youtube.com/watch?v=VPe5f5dcrGE

ئەلروھلان
19-05-17, 00:02
نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟(3)

ئەلروھلان


4. ئىككى ئاساسىي بايقاش

مەن كىتابىمدا ئىككى ئاساسىي بايقاشنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. ئۇنىڭ بىرى، دۆلەتلەر ئۆز-ئارا يالغانچىلىق قىلىدىغان ئىشلار ئانچە كۆپ يۈز بەرمەيدۇ. مەن بۇ ئىشنى بايقىغاندا بىر ئاز چۆچۈپ كەتتىم. مەن دۆلەت ئەمەلدارلىرى باشقا دۆلەت خەلقلىرىگە يالغان گەپ قىلىدىغان ئىشلارنى ئىنتايىن كۆپ ئۇچراتقان. چەت ئەل دىپلوماتلىرى ئۆزى تۇرۇۋاتقان دۆلەتنىڭ خەلقىگە يالغانچىلىق قىلىدىغان ئىشلارنىمۇ داۋاملىق ئۇچرىتىپ تۇرىمىز. ئەمما مەن دۆلەتلەر بىر-بىرىگە يالغان سۆزلەيدىغان ئىشنىڭ مىساللىرىنى تېپىش ئىنتايىن قىيىن ئىكەنلىكىنى بايقىدىم. كىتابىمغا بۇ ھەقتە بىر قانچە مىساللارنى كىرگۈزگەن بولۇپ، مەن ئۇ مىساللارنى تېپىش ئۈچۈن ئىنتايىن قاتتىق تىرىشتىم.

مەن مۇشۇنداق مەزمۇندا باشقىلارغا دوكلات بەرگەندە، تىڭشىغۇچىلارنىڭ نۇتۇقچىلارغا نەقەدەر ئىشەنمەيدىغانلىقىغا ھەيران قالدىم. يەنى، باشقىلار ماڭا داۋاملىق «ئۇنداق بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. دۆلەتلەر بىر-بىرىگە يالغان سۆزلەيدىغان ئىشلار ئىنتايىن كۆپ بولۇشى كېرەك»، دەيدۇ. مەن شۇنىڭ بىلەن ئۇلارغا: «ئۆيىڭىزگە بېرىپ، كېيىنكى بىر قانچە كۈن ئىچىدە دۆلەتلەر بىر-بىرىگە يالغان سۆزلەيدىغان ئىشلار ئۈستىدە چوڭقۇر ئويلىنىپ، تاپقان مىساللىرىڭىزنى ماڭا ئېلخەت ئارقىلىق ئەۋەتىپ بېرىڭ»، دەيمەن. نەتىجىدە بىرەر ھەپتىدىن كېيىن ماڭا جاۋابلار كېلىشكە باشلايدۇ. ئۇلارنىڭ جاۋابىدىن كۆپىنچە ۋاقىتلاردا 3 تەك مىسال چىقىدۇ. ئەمما، ئۇلارنىڭ ئىككىسى يالغانچىلىق ئەمەس بولۇپ، قالغان بىرى بولسا مەن كىتابىمدا تىلغا ئالغان مىسالنىڭ ئۆزى بولۇپ چىقىدۇ.

بەزى سورۇنلاردا تىڭشىغۇچىلار مەندىن: «سىزچە سادام ھۈسەيىن يالغانچىلىق قىلمىغانمىدۇ؟» دەپ سورىدى. «ئىران پرېزىدېنتى ئەخمەد نىجات يالغان سۆزلىمىدىمۇ؟» دەپ سورىدى. «شىمالىي كورېيەلىكلەر بىزگە يالغان گەپ قىلمىدىمۇ؟» دەپ سورىدى. مەن سوئال سورىغۇچىلارغا: «ئەگەر سىز ئۇلار يالغان گەپ قىلدى، دەپ ئويلىسىڭىز، ماڭا ئۇلارنىڭ قايسى گېپى يالغان ئىكەنلىكىنى دەپ بېرىڭ»، دېدىم. ئەمما، ماڭا بىرەر مىسال كۆرسىتىپ بېرىدىغانلار چىقمىدى. مەن ئۆزۈممۇ سادام ھۈسەيىننىڭ يالغان گەپ قىلغانلىقىنىڭ بىرەر مىسالىنى تاپالمىدىم. بۇ دېگىنىم سادام بىر ياخشى ئادەم، ئەخمەد نىجات بىر ياخشى ئادەم، دېگىنىم ئەمەس. بۇ يەردىكى سوئال «ئۇلار بىزگە يالغان گەپ قىلىپ باقتىمۇ»، دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، مەن ئۇنىڭغا ئىسپات تاپالمىدىم. كىشىلەر مۇشۇنداق ئەھۋالغا ئىشەنمەيدىكەن. مەن بۇنىڭغا ناھايىتى ھەيران قالدىم.

مېنىڭ ئىككىنچى بايقىشىم شۇكى، لىدېرلار باشقا ئەللەرگە يالغان سۆزلىگىنىگە قارىغاندا ئۆز خەلقىگە كۆپرەك يالغان گەپ قىلىدۇ. ئامېرىكىنىڭ ئەھۋالىدا ئەندىشە پەيدا قىلىش ھەممىدىن ئېغىر. بىر ئامېرىكىلىق تارىخشۇناس تارىختىكى ئامېرىكا پرېزىدېنتلىرى قىلغان يالغان گەپلەر ھەققىدە بىر كىتاب يازغان بولۇپ، ئۇ كىتاب ئىنتايىن ئېسىل چىقىپتۇ. ئەمما، ئۇ كىتاب ئوقۇرمەنلەرنى ناھايىتىمۇ چۈشكۈنلەشتۈرۈۋېتىدىكەن. يەنى ئۇ كىتاب يالغان گەپلەر ھەققىدىكى مىساللار بىلەن لىق تولغان بولۇپ، ئادەم ئامېرىكا پرېزىدېنتلىرىنىڭ قايسى دەرىجىدە يالغان گەپ قىلغانلىقىنى بىلسە، بىر ئاز چۈشكۈنلىشىپ كېتىدىكەن. ئاشۇ كىتابتىكى بىر مىسال سادام ھۈسەيىن ھەققىدە ئىكەن. ھەممەيلەننىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، ئامېرىكا لىدېرلىرى دەسلىپىدە ھەممە يەرلەردە «سادامنىڭ چوڭ ۋەيرانچىلىق قوراللىرى بار»، دېگەن باياناتلارنى بېرىپ يۈرگەن. ئەمما كېيىنچە ئۇنداق قوراللار تېپىلمىدى. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر «ئۇنداق بولۇشىدىكى سەۋەب سادام بىزگە قۇرۇق ھەيۋە قىلغانلىقىدا. ئۇنىڭدا چوڭ ۋەيرانچىلىق قوراللىرى يوق بولسىمۇ، ئۇ ئۆزىنى ئاشۇنداق قوراللىرى باردەك قىلىپ كۆرسەتتى. شۇڭا بىز ئۇنىڭ دامىغا چۈشۈپ، ئۇنىڭدا چوڭ ۋەيرانچىلىق قوراللىرى بار، دەپ ئويلاپ قاپتىمىز»، دېيىشكە باشلىدى. ئەمەلىيەتتە بولسا سادام ئىزچىل تۈردە «ئىراقتا چوڭ ۋەيرانچىلىق قوراللىرى يوق»، دەپ كەلگەن بولۇپ، بۇ ئىشتا ئۇ ھەقىقەتەنمۇ يالغان سۆزلەپ باقمىغان. ئۇ يالغان گەپ بىلەن ھەيۋە قىلغانغا ئائىت پاكىتمۇ مەۋجۇت ئەمەس. مەن كۆپلىگەن ساھەلەردىكى كىشىلەر بىلەن پاراڭلىشىپ تۇرىدىغان بولۇپ، ئۇلارغا «سىلەردە بىرەر ئىسپات بار بولسا ماڭا بەرگەن بولساڭلار»، دەپ تۇردۇم. ئەمما مەن ھازىرغىچە ئۇنداق ئىسپاتقا ئېرىشەلمىدىم. دېمەك، ئىراق ئۇرۇشى باشلىنىشتىن بۇرۇن، ھەمدە 1990-يىللىرىنىڭ ھەممىسىدە سادام ھۈسەيىن بىزگە يالغان گەپ قىلىپ باققان ئەمەس. ئەمما پرېزىدېنت كىچىك بۇش بىزگە يالغانچىلىق قىلدى. بۇ ئەھۋال مېنىڭ ئىككى بايقىشىم بىلەن ئوخشاش.

ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن بىر دۆلەتنىڭ لىدېرلىرى باشقا دۆلەتلەرنىڭ لىدېرلىرىغا يالغانچىلىق قىلماي، ئۆز دۆلىتىنىڭ خەلقىگە يالغانچىلىق قىلىدۇ؟ مېنىڭ چۈشەنچەم مۇنداق: خەلقئارا سىياسەتتە ئوخشىمىغان ئەللەر ئوتتۇرىسىدا ئۆز-ئارا ئىشەنچ كۈچلۈك ئەمەس. بىر-بىرىگە ئىشەنمىگەن ئەھۋالدا قارشى تەرەپكە يالغان گەپ قىلىشنىڭ ئانچە ئەھمىيىتى قالمايدۇ. دۆلەتلەر بىر-بىرىگە ئانچە ئىشەنمەيدۇ. شۇڭلاشقا رىگان ئامېرىكا پرېزىدېنتى بولۇپ تۇرغان ۋاقتىدا، سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارىتا «ئۇلارغا ئىشىنىڭلار، ئەمما جەزملەشتۈرۈڭلار»، دېگەن. ئۇنىڭ دېمەكچى بولغىنى، سوۋېتلىقلارغا ئىشەنگىلى بولمايدۇ، شۇڭلاشقا بىز جەزملەشتۈرمىسەك بولمايدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، سوۋېتلىقلارمۇ بىزگە ئىشەنمىگەن. جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا ھازىر بىر-بىرىگە ئىشەنمەيدىغان بولۇپ، كەلگۈسىدىمۇ شۇنداق بولىدۇ.

مەملىكەت ئىچىدىكى ئىشلار يۇقىرىدىكىنىڭ ئەكسىچە بولىدۇ. خەلق ئاممىسى ئۆزلىرىنىڭ لىدېرلىرىغا ئىشىنىدۇ. لىدېرلارنىڭ بىزنى قوغداش ۋەزىپىسى بار. ئۇلار بىز بىلەن بىر تەبىقىنىڭ ئادەملىرى. شۇڭلاشقا دۆلەتلەر ئارا مەۋجۇت ئەمەس ئىشەنچ لىدېرلار بىلەن خەلق ئاممىسى ئوتتۇرىسىدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.

مەسىلەن، ئىراق ئۇرۇشى باشلىنىشتىن بۇرۇن، مەن ئىراقتىكى قوراللارنى تەكشۈرۈش ئىشىغا مەسئۇل بولغان ئەپەندىنىڭ بىر نۇتقىنى ئاڭلاپ، ئىراقتا زور ۋەيرانچىلىق كەلتۈرىدىغان قوراللارنىڭ يوقلۇقىغا ئىشەنگەن ئىدىم. ئەمما، بىر قانچە ھەپتە ئۆتكەندىن كېيىن، ئامېرىكىنىڭ سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستىرى رامسفېلد (Rumsfeld) مۇنداق دېدى: «بىز ئىراقتا زور ۋەيرانچىلىق قوراللىرىنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىمىز، چۈنكى، بىز ئۇلارنىڭ نەدە ئىكەنلىكىنى بىلىمىز.» دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ھېلىقى قوراللارنىڭ نەدە ئىكەنلىكىنى بىلمىسە، يۇقىرىقىدەك گەپ قىلمايتتى. ئۇ مۇشۇنداق مۇھىم ئىشلاردا بىزگە تۈپمۇ-تۈز يالغانچىلىق قىلمايتتى. شۇنىڭ بىلەن مەن مەيدانىمنى ئۆزگەرتىپ، كىشىلەرگە «ئىراقتا زور ۋەيرانچىلىق قوراللىرى بار بولۇشى مۇمكىن»، دەپ يۈردۈم. ئەمەلىيەتتە بولسا ئىش ئۇنداق ئەمەس بولۇپ، رامسفېلد بىزگە يالغان سۆزلەپتۇ. بۇ ئىشتا بىز لىدېرلىرىمىزغا ئىشەندۇق. ئەگەر ئۆز لىدېرىغا ھېچ كىم ئىشەنمىسە، بىر دۆلەتنىڭ ئىشى نورمال ماڭمايدۇ. دېمەك، لىدېرلار باشقا دۆلەتكە يالغان سۆزلىگەنگە قارىغاندا ئۆز خەلقىگە بەكرەك يالغان سۆزلەيدۇ.


5. خۇلاسە

مەن يۇقىرىدا خەلقئارا سىياسەتتە لىدېرلارنىڭ ئەھۋالغا قاراپ يالغانچىلىق قىلىشى بىر ئادەتكە ئايلانغان ئىش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. لىدېرلارنىڭ بەزىدە ئۆز خەلقىگە يالغانچىلىق قىلىشى ئەقىلگە مۇۋاپىق. ئەمما، يالغانچىلىقنىڭ رېئال زىيانلىق تەرەپلىرى بارلىقىنى چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم. بولۇپمۇ ئەندىشە پەيدا قىلىشنىڭ زىيىنى ناھايىتى چوڭ. يالغانچىلىقنىڭ 2 چوڭ خەتىرى بار. ئۇنىڭ بىرى ئۆزىگە يېنىش (blowback) بولۇپ، يەنە بىرى بولسا ئەكسى نەتىجە كەلتۈرۈپ چىقىرىش (backfiring).

«ئۆزىگە يېنىش» مۇنداق بولىدۇ: بىر لىدېر ئۆز خەلقىگە مەلۇم بىر تاشقى سىياسەت ھەققىدە يالغان سۆزلىگەندە، ئۇ ئىچكى سىياسەتلەر ئۈستىدىمۇ يالغان سۆزلەشكە مەجبۇرى بولۇپ، سەمىمىيەتسىزلىكنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ. ئەگەر بىر لىدېر تاشقى سىياسەت تەھدىتى ئۈستىدە ئۆز خەلقىگە يالغان سۆزلەشكە مەجبۇرى بولىدىكەن، بۇ ئاشۇ خەلق راستچىللىقنى توغرا قوبۇل قىلالمايدۇ، دېگەندىن دېرەك بېرىدۇ. خەلقتە بىر مەسىلە بارلىقىدىن، ئۇلارنىڭ چوڭقۇر ئويلىيالمايدىغانلىقىدىن، ۋە ئۇلارنىڭ ناھايىتى پەرۋاسىز ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. لىدېر توغرا ئىش قىلىش ئۈچۈن ئۆز خەلقىنى ئەخمەق قىلمىسا بولمايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. مانا بۇ ئەندىشە پەيدا قىلىشنىڭ دەل ئۆزىدۇر. تاشقى سىياسەت بىلەن ئىچكى سىياسەتنىڭ ھەر ئىككىسىدە يالغانچىلىق قىلىش خەلق ئاممىسى ئارىسىدا سەمىمىيەتسىزلىكنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە سەۋەبچى بولىدىغان بولۇپ، ئۇ تولىمۇ خەتەرلىك. بۇنداق ئەھۋالدا بىر جەمئىيەت نورمال ھەرىكەتلىنەلمەيدۇ.

«ئەكسى نەتىجە كەلتۈرۈپ چىقىرىش» تا سىز قىلغان يالغانچىلىق سىز كۈتكەن نەتىجىنى ئېلىپ كەلمەي، سىز كۈتكەننىڭ ئەكسىگە توغرا كېلىدىغان نەتىجىلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. مەسىلەن، بۇش ھاكىمىيىتى بىر يالغانچىلىق ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىپ، ئامېرىكا خەلقىنى ئالداپ، شۇ ئارقىلىق ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغىدى. ئەمما بۇ ئۇرۇش بىر بالايىئاپەت بولۇپ چىقتى. ئۇلارنىڭ يالغانچىلىق ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشىدىكى سەۋەب، ئۇلارنىڭ ئىراق ئۇرۇشى ھەققىدىكى ئىدىيىسى باشتىنلا خاتا بولغانلىقىدۇر. ئەگەر ئۇلار بىزگە راست گەپ قىلغان بولسا، ئىراق ئۇرۇشى يۈز بەرمەيتتى. شۇنىڭ بىلەن بىزگە بۇ بالايىئاپەتمۇ كەلمەيتتى. ۋىيېتنام ئۇرۇشىدىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش ئىش يۈز بەرگەن. يەنى ئۇ چاغدىمۇ دۆلەت لىدېرى خەلققە يالغان سۆزلىگەن. ئاشۇ ئىككى ئۇرۇشنىڭ ھەر ئىككىسى بىزگە ئەكسى نەتىجە ئېلىپ كەلدى.

دېمەك، ئەندىشە پەيدا قىلىش بىر ئىنتايىن خەتەرلىك ئىش. ئۇ ناچار سىياسەتكە ئېلىپ بېرىپ، مەدەنىيەتنى زەھەرلەپ، ئەڭ ئاخىرى بىزنى بىر مەغلۇبىيەتكە مەجبۇرلايدۇ.

ئەندىشىنى ئەڭ كۆپ پەيدا قىلىدىغان ئەللەر دېموكراتىك ئەللەر بولۇپ، ئۇلار يىراق كەلگۈسىدىكى تەھدىتكە قارشى ئالدىنى ئېلىش ئۇرۇشى ئېلىپ بارىدۇ. چەت ئەل تەھدىتى ھەققىدە ئۆز خەلقىگە ئەڭ كۆپ يالغانچىلىق قىلىدىغان ئەللەرمۇ دېموكراتىك ئەللەر. ئاشۇنداق ئەللەرنىڭ بىرى ئامېرىكىدىن ئىبارەت. ئامېرىكا دۇنيانى باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بىر دۆلەت بولۇپ، ئۇ يەنە بىر دېموكراتىك دۆلەت.


(تۈگىدى)

پايدىلىنىش مەنبەسى:

[1] Why Leaders Lie: The Truth About Lying in International Politics
https://www.youtube.com/watch?v=VPe5f5dcrGE