PDA

View Full Version : Hemmimizning okup bekixigha erziydighan uqur iken



Unregistered
03-05-17, 18:08
Xitay uyghur rayonida néme üchün saqal we bezi islami isimlarni chekleydu



29-Aprél d u q ning programma mudiri pétir irwing amérika «diplomat zhurnili» da maqale élan qilip, xitayning uyghur rayonida yolgha qoyghan «esebiylikni cheklesh qanuni» bilen mezkur rayonda yene saqal-Burut we balilargha bezi islami isimlarni qoyushning cheklinishi otturisidiki munasiwetni mulahize qildi.

Xitay hökümiti yéqinda bir tizimlik élan qilip, uningda bezi islami isimlarni uyghurlargha qoyushni chekligen. Bu uning uyghur rayonida atalmish «diniy esebiylik» ke qarshi turush namida chiqarghan eng yéngi belgilimisi bolup, u xelqara axbaratning diqqitini qozghighan.

Tizimliktiki cheklengen 29 xil isimning ichide mujahid, jihad, islam qatarliq isimlar bilen birge, uyghurlar köp qoyidighan arafat, muhemmet qatarliq isimlar bar bolup, dairiler bu isimlar qoyulghan balilargha nopus béjirip bermeydighanliqini bildürgen idi.

Pétér irwingning «xitay shinjangda néme üchün balilarning ismini we saqal qoyushni chekleydu» serlewhilik maqaliside qeyt qilinishiche, balilargha bezi islami isimlarni qoyushni cheklesh uning «esebiylikni cheklesh qanuni» chiqirilishtin burunla yolgha qoyulghan.

Biraq pétér irwing, aldi bilen dairilerning 2016‏-Yili xoten nahiyeside bu cheklimini yolgha qoyushtiki meqsitini chüshinishtiki halqa, uning bu yil 29‏-Aprél chiqarghan «esebiylikni cheklesh qanuni»dur, deydu. Pétér irwingning qeyt qilishiche, dairilerning uyghurlargha chiqarghan bu qanunida, 2015‏-Yili chiqirilghan «térrorluqqa qarshi turush» qanunigha oxshash «esebiylik» dégen bu uqumgha keng we müjmel tebir bérilgen.

Bezi mutexessislerning qarishiche, xitay dairilirining bezi isimlarni meniy qilishi, diniy erkinlikke qilinghan zor mudaxile bolup, bu uning din we tarix chüshenchisining nahayiti müjimellikini körsitidu.

Amérika nyuyork sheherlik uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming mundaq dédi: «dairilerning, musulman muxlislirining bezi alahide isimlarni qoyushini meniy qilishi, bu dingha qilinghan mudaxile bolupla qalmay, dingha bolghan chüshenchisining yoqluqini körsitidu. Biz bilimiz, muhemmet, dégen isim nahayiti omumlashqan isim. Tungganlardiki ma familisi muhemmettin kelgen. Ulardiki xé familisi quran we peyghemberge baghlinidu. Uning buni cheklishi junggo hökümitining tarix we dingha bolghan chüshenchisining yétersizlikini körsitip berdi.»

Bezi mutexessislerning qarishiche, zorluq xaraktérlik bu xil tedbirler bezi uyghurlarni radikallashturup, bezide zorluq weqelirini peyda qilip kelgen. Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sara kuk mundaq deydu: «bu xil zorluq xaraktérlik tedbirler amérika erkinlik sariyining yéqinda élan qilghan 'xitaydiki meniwiyet kürishi' namliq xitay diniy erkinlik doklatida bayqighan nuqtilarning biri. Kishilerning kündilik diniy turmushi xuddi balilargha isim qoyushqa oxshashla tamamen tinch bir hayat. Balilargha isim qoyushning dölet yaki bashqa puqralargha qaritilghan zorawanliq bilen héchqandaq alaqisi yoq. Biraq zorluq xaraktérlik tedbirler kishilerni radikallashturup, ularni zorluq ishlitishke mejburlishi éhtimal. Bolmisa, puqralarning xitay hökümiti bilen héchqandaq mesilisi bolmasliqi, belki ular özining kündilik turmushi, diniy hayatini dawamlashturushni oylishi mumkin.»

Sara kukning qeyt qilishiche, bezi tetqiqatlar uyghur rayonida yüz bergen bezi zorluq weqelirini saqchilarning zorluq qollinishi yaki meschitke kirip namaz oqushqa qiyinchiliq chiqirishidek hadisiler peyda qilghan.

U mundaq deydu: «shinjangda yüz bergen zorluq weqelirige dair bezi tetqiqatlar shuni körsitip turidu. Erkinlik sariyining qarishiche, bezi weqelerni birer ixtilap yüz bérip, saqchilarning puqralargha qaritip oq chiqirishi yaki dairilerning qattiq qol wasitilerni qollinip, bir yézidin yene bir yézidiki meschitke bérip namaz oqushqa tosqunluq qilishi dégendek weqeler peyda qilghan. Mushu seweblerdin rayonda munasiwet keskinliship, bezide bu toqunushqa élip bériwatidu. Bu xil toqunushlar xitayning bashqa rayonliridimu yüz bérip turidu. Biraq xitay hökümiti bu rayonda yüz bergen weqelerni térrorluq yaki esebiylik, dep békitmeydu.»

Pétér irwing «diplomat zhurnili»diki maqaliside, xitayning «esebiylikni cheklesh qanuni»da esebiylikke bérilgen uqum noqul diniy matériyallarni saqlash, tarqitish, bésish bilen cheklinip qalmaydighanliqini, depne we nikah ishlirigha arilishishni öz ichige alghan nurghun söz we heriketlerning «esebiylik» dep qaralghanliqini qeyt qilidu.

Pétér irwingning qarishiche, bu qanun-Tüzüm uyghur jemiyitini téximu keng dairilik kontrol qilishning asasini tiklep bergen. Buning yoshurun xrisi noqul saqal we balilargha isim qoyush bilen cheklinip qalmaydu.

Amérika nyu york sheherlik uniwérsitétidiki proféssor shya mingning qarishiche, uyghur rayonidiki eng chataq hadisilerning biri, uyghur turmushining siyasiylashturulushidur. U, kompartiyening uyghur turmush usuligha «esebiylik», dep zerbe bérishke bashlighanliqini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: «uning atalmish ‹esebiylikke qarshi turush qanuni› we bezi konkrét siyasetliri dölet bixeterlik dairisidin halqip, yerlik siyaset dairisige chüshti. Emma uning yerlik siyaset dairisi hazir pütünley yerlikning turmush usuligha qaritilghan. Yeni u turmush usuligha dair mesililerni pütünley siyasiylashturup, uni esebiylikning bir qismi süpitide weyran qilishqa we kontrol qilishqa urunuwatidu. Lékin emeliyette, junggo hökümitining nurghun heriketlirining radikalliship ketkenlikini ashkarilap qoyuwatidu. Junggo hökümiti yolgha qoyghan kompartiye kontrolluqidiki radikalliq, matériyalizmliq radikalliq, atézimliq radikalliq, u terghib qilip kelgen diniy erkinlikni weyran qiliwatidu.»

Pétér irwingning qarishiche, shunga uyghur mesilisige bir pütün nuqtidin qarash kérek. U maqaliside, uyghur mesilisige bir pütün nuqtidin qarimighanda, bu, xitay bilen uyghur jemiyitining ghewghasidiki alaqidar barliq amillarni etrapliq körüp yétishimizge tosqunluq qilidighanliqini bildürgen.



http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/uyghurda-din-05012017135301.html?encoding=latin