PDA

View Full Version : Elrohlan: Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?



ئەلروھلان
06-04-17, 23:09
Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?

Elrohlan


Men burunqi bir qanche parche yazmilirimda Junggo bilen Amérika otturisida kelgüside chong urushlar yüz bermeydighanliqi, undaq bolushtiki seweb, birinchidin, Junggoning iqtisadi buningdin kéyin hazirqidek tereqqiy qilip méngishtin toxtaydighanliqi, ikkinchidin, herbiy sahede Junggo hazir Amérikidin kem dégende 20 yil arqida bolup, bu perqni yoq qilish éhtimalliqi hazirche mewjut emesliki qatarliq bir qatar köz-qarashlarni bayan qilip öttüm.

Emdi bu yerde mundaq bir so’al tughulidu: Eger Junggo kéyinki 30 yil ichide iqtisadta aldinqi 30 yildikidek tereqqiy qilip mangsa, chong urushlardin saqlan’ghili bolamdu? Mezkur yazmida men ene shu so’algha jawab béridighan köz-qarashlarni bayan qilip ötimen.

Méning bu qétim bayan qilidighinim Amérika Chikako Uniwérsitétining proféssori, doktor Jon Mi’érshaymér (John Mearsheimer) ning 2012-yili 17-Öktebirde Kanadaning Ottawa Uniwérsitétida bergen bir meydan ilmiy doklatining asasiy mezmuni. Men bayan qilidighan idiyilerning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, eger men özümning sözlirini qoshup qoymaqchi bolsam, uni «Ilawe» sheklide bir ayrim abzas qilip yazimen.

Aspirantliq oqushini bashlashtin burun doktor Mi’érshaymér Amérika armiyiside 5 yil ofitsér bolup ishligen. 1980-yili Kornel Uniwérsitétining siyaset ilmi kespide doktorluq unwanigha érishken. 1979 – 1999-yilliri dunyagha dangliq xelq’araliq munasiwet tetqiqat orni bolghan Bruklin Institutida aliy derijilik tetqiqatchi bolghan, Xarward Uniwérsitétida doktor-ashti bolghan, hemde Amérika hökümiti Tashqi Munasiwet Konsulidimu tetqiqatchi bolghan. U 1982-yilidin hazirghiche Chikako Uniwérsitétining proféssori bolup ishlewatidu. Doktor Mi’érshaymér xewpsizlik we xelq’ara siyaset saheside nahayiti köp sandiki ilmiy maqalilerni élan qilghan bolup, yene kem dégende 7 kitab yazghan. U dunyada tesiri nahayiti küchlük bolghan siyaset ilmi mutexessisi bolup, uning «Küchlük eller siyasiysi» (Great power politics) heqqidiki nezeriyiliri kishiler teripidin keng türde paydiliniwatidu. Men yéqindin buyan Junggo heqqide izdinip, körgen we anglighan matériyallarda doktor Mi’érshaymérning ismini nahayiti köp qétim uchrattim.

Mezkur yazmida bayan qilinidighan mezmunlar ichide siyaset ilmige a’it nahayiti muhim nezeriyiler we doktor Mi’érshaymérning küchlük eller siyasiysi heqqidiki nezeriyilirimu bar bolup, men oqurmenler bu yazmidin xéli köp nep alalaydu, dep oylaymen, hemde shundaq bolushini ümid qilimen.

Emdi resmiy mezmunni bashlaymen.

Men bügün sözleydighan téma silerning kelgüsi 50 yildiki xelq’ara munasiwetler heqqidiki chüshenchenglargha tesir körsitidighan mezmunlarni öz ichige alidu. Bu yerde mundaq bir muhim mesile bar: Junggo buningdin kéyin tinch yol bilen tereqqiy qilalamdu? Méning jawabim Junggo undaq qilalmaydu. Men bu mesilining eng négizlik yéri üstide analiz yürgüzüshtin burun, aldi bilen ikki muhim nuqtini sherhlep ötimen.

Uning biri, men Junggo buningdin kéyinki 30 yil ichide aldinqi 30 yildiki bilen oxshash sür’ette tereqqiy qilip mangidu, dégen perezni aldinqi shert qilimen. Méning mushu perizim boyiche bolghanda, Junggo bir nahayiti chong Xong Konggha aylinidu. Eger Junggo ashu derijide tereqqiy qilidiken, uning öz qoshniliri we Amérika bilen bolghan munasiwiti qandaq bolidu? Bu so’alning hazirqi dunya bilen anche munasiwiti yoq bolup, u peqet kelgüsidiki ehwal heqqide soralghan bir so’al. Shuni eskertip qoyush kérekki, méning bu yerde dewatqinim peqet bir perezdinla ibaret bolup, men bu yerde hergizmu kelgüsidiki ishlar ene shundaq bolidu, dégen idiyini ilgiri sürmeywatimen.


1-resim: Proféssor Jon Mi’érshaymér ilmiy doklat bériwatqan waqittiki bir körünüsh.


2-resim: Jon Mi’érshaymér yazghan 7 dane kitabning resimi («Küchlük eller siyasiysining paji’esi» dégen kitabning xenzuche nusxisining resiminimu qoshup qoydum).

Uning yene biri, buningdin kéyin Junggo tinch yol bilen tereqqiy qilalamdu, dégen so’algha jawab tépish üchün, aldi bilen buning bir nezeriyiwi so’al ikenlikini biliwélish intayin muhim. Buning sewebi, bizde kelgüsi heqqide héch qandaq pakitlar yoq. Kelgüsidiki ehwallar téxi yüz bermidi. Amérikidiki bir qanche kishiler manga «Men yéqinda Béyjinggha bérip, u yerdiki bir qisim kishiler bilen paranglashtim. Ularning déginige asaslan’ghanda Junggo buningdin kéyin tinch yol bilen tereqqiy qiliwéridiken» dédi. Béyjingdiki héliqidek kishilerning gépige héch kim perwa qilmaydu. Chünki, bu mesile bir muhim orun’gha chiqqanda, u kishiler alliqachan ölüp bolidu. U chaghda Junggoni bashquridighanlar hazir bashlan’ghuch 5- yaki 6-siniplarda oquwatqan kishiler bolup, biz u kishilerning kimler ikenlikini hazirche bilmeymiz. Ular rehber bolghanda ish élip baridighan qurulma muhitlirimu hazirqiningkige tüptin oxshimaydu. Hazir mushu sorunda olturghanlar anche puldar emes. Eger men silerge 5 milyon dollar pul bérip, «u pulni qandaq xejligüngiz kelse, shundaq xejleng», désem, yanchuqingizda 5 milyon dollar pul bar waqittiki siz bilen hazirqi siz tüptin oxshimaydighan bolup qalisiz. Yeni, sizning ish-herikitingiz tüptin özgirip kétidu. Méning démekchi bolghinim, eger qurulma muhiti özgiridiken, sizning ish-herikitingizmu shuninggha egiship özgirip kétidu. Bu yerde Junggo bir nahayiti chong Xong Konggha aylinip, uning qurulmisi pütünley özgirip kétidu, dep perez qiliniwatidu. Emdiki mesile, Junggoning qurulmisi yiraq kelgüside ashundaq özgirip ketse, kelgüsidiki Junggo rehberliri qandaq ish tutidu, dégendin ibaret.

Bu bir nezeriyiwi so’al bolup, biz uninggha késip jawab bérelmeymiz. Uninggha jawab bérish üchün, biz bir nezeriyini, küchlük eller siyasiysigha a’it bir nezeriyini wujudqa keltürüshimiz kérek. Biz «Buningdin kéyin Junggo tinch yol bilen tereqqiy qilalamdu?» dégen so’algha jawab bérish üchün, ene shundaq bir nezeriyini wujudqa keltürüshimiz kérek. Méning doklatim mana mushu nuqtidin bashlinidu.

Méning doklatim jem’iy 3 qisimgha bölünidu. Men 1-qisimda küchlük eller siyasiysi heqqide toxtilimen. Ikkinchi qisimda Amérikining 1783-yilidin hazirghiche bolghan tashqi ishlar siyasetlirini qisqiche bayan qilip ötimen. Hemde Amérikining tarixtin buyanqi tashqi ishlar siyasitining men otturigha qoyghan nezeriyige mas kélidighanliqini chüshendürüp ötimen. Yeni, men otturigha qoyghan nezeriyining eqilge muwapiq ikenlikige bezi ispatlarni körsitip ötimen. Doklatimning 3-qismida Junggoning Amérikini dorash éhtimalliqi barliqini chüshendürüp ötimen. Yeni, Amérika men otturigha qoyghan nezeriye boyiche ish tutqan bolup, Junggomu shundaq qilidighanliqini sherhlep ötimen. Uninggha qoshup men yene Amérika Junggogha qandaq inkas qayturidighanliqi üstidimu toxtilimen.


1. Küchlük Eller Siyasiysi Nezeriyisi

Men sözümni dunya ishlirining qandaq élip bérilidighanliqi heqqidiki 5 addiy perizim bilen bashlaymen.

(1) Oxshimighan eller xelq’ara siyasiysida muhim rol alidighan oxshimighan artislargha oxshash bolup, ashu ellerdin yuqiri orunda turidighan bashqa bir nopuzluq nerse mewjut emes. Xelq’araliq munasiwet saheside biz buni «retsizlik» (anarchy) dep ataymiz. Bu hergizmu xalighanche adem öltürüp, qalaymiqanchiliq chiqirish, dégen menini bildürmeydu. Belki u «mertiwe tüzümi» (hierarchy) ning eksini bildüridu. Her xil döletler üstide turidighan bir yuqiri derijilik hoquq orgini mewjut emes, dégenni bildüridu. Oxshimighan eller bir bilyart üstilidiki toplargha oxshash bolup, ularning chongluqi öz-ara oxshimaydu, emma, hoquq jehette hemmisi barawer orunda bolup, ulardin üstün turidighan bir téximu nopuzluq nerse yoq.

(2) Hemme eller melum derijidiki bashqilargha hujum qilish herbiy qabiliyetlirige ige bolidu. Bundaq qabiliyetler saheside oxshimighan eller bir-biridin perqlinidighan bolup, bu jehette hazir Amérika bashqa barliq ellerdin küchlük. Isra’iliyege oxshash ellerningmu nahayiti küchlük hujum qilish herbiy qabiliyiti bar. Emma, Iyordaniye, Shiwétsiye we Bélgiye qatarliq eller bu jehette bir qeder ajiz.

(3) Bu perez intayin muhim bolup, u méning bügünki doklatim üchün bir yadroluq rolni öteydu. Bu perez niyet heqqide. Xelq’ara munasiwette niyet we qabiliyettin ibaret ikki nerse bar bolup, men 2-perezde qabiliyet heqqide toxtaldim. Méning niyet heqqidiki qarishim mundaq: Héch qandaq bir dölet bashqa döletlerning niyetlirini éniq bilelmeydu. Niyetni bayqash intayin tes. Chünki, niyet kishilerning kallisida mewjut bolup turidighan bolup, siz uni körelmeysiz, yaki uni ölchiyelmeysiz. Mesilen, soghuq urush jeryanida Amérika Sowétning tehditini toghra mölcherleshke intayin köp waqit we énérgiye serp qildi. Biz Sowétning qandaq qabiliyetliri barliqini anche qiynalmayla biliwalduq. Ularning her bir xil herbiy qoralidin qanchisi barliqini asanla sanap chiqtuq. Bundaq maddiy qabiliyetlerni körgili bolidu, bilgili bolidu, we sanighili bolidu. Emma, Sowétning niyitini bilish biz üchün intayin teske toxtidi. Sowétning niyitini mölcherleshte Amérika hökümitidiki emeldarlar arisida nahayiti chong ixtilaplar yüz berdi. Qisqisi, bir dölet yene bir döletning niyitini toghra bilelmeydu. Bezi kishiler bu köz-qarashqa qoshulmasliqi mumkin. Ular her bir alahide waqit we melum bir alahide nerse heqqide yéterlik uchurgha érishkili, shu arqiliq bir döletning ashu nerse heqqidiki niyitini bilgili bolidu, dep qarishi mumkin. Méningche bezi döletlerning hazirqi niyetlirini yuqiriqidek amallar bilen biliwélish bezide mumkin, emma bashqa döletlerning kelgüsi heqqidiki niyetlirini hazirla biliwélish mumkin emes. Chünki, xuddi men yuqiridimu tilgha élip ötüp ketkendek, Polshani kelgüside kim bashquridu, we Junggoni kelgüside kim bashquridu, biz uni bilmeymiz.

Men bu yerde silerge xelq’ara munasiwet bilen héch qandaq chétishliqi yoq, emma er-xotunlarning ajrishishi bilen munasiwetlik misaldin birni körsitey. Bir jüp er-ayal toy qilghanda, ular bir-birini oxshimighan derijide yaxshi körüshüp shundaq qilidu. Bir terep yene bir terepni «U bir yaxshi adem, u bir yaxshi niyetlik adem», dep oylaydu. Emma, Amérikidiki ajrishish nisbiti hazir 50 pirsentke yéqin kélidu. Yeni, köpligen kishiler qarshi terepning niyiti yaxshi, dep oylap toy qilidu. Emma, waqitning ötüshi bilen qarshi terep yaxshi niyetlik bolup chiqmay qalidu. Bu heqiqetenmu ademni chüshkünleshtüridighan bir échinishliq ehwal. Qisqisi, bashqilarning niyitini éniq bilish mumkin emes.

(4) Döletlerning tüp nishani özlirini saqlap qélish. Eger bir dölet özini saqlap qalalmaydiken, u bashqa nishanlarni qoghliship mangalmaydu.

(5) Döletlerning hemmisi ratsi’onalliq bilen oylap we istratégiyilik hésablap ish qilidighan artislar bolup hésablinidu. Döletler özlirini saqlap qélishqa kapaletlik qilidighan aqilane istratégiyilerni oylap chiqishqa qadir kélidu.

Men silerge bildürüp qoymaqchi bolghan 5 perez yuqarqilardin ibaret.

Dunyadiki eller yuqiridiki 5 perezning birikmisi asasida, töwendikidek 3 xil ish-heriketler bilen shughullinidu:

1) Xelq’ara sistémidiki oxshimighan eller bir-biridin endishe qilidu. Bu yerde men asasen küchlük ellerni közde tutuwatqan bolup, ular bir-biridin ensireydu. Uning mundaq 2 sewebi bar: Birinchi, sizning qoshningiz nahayiti küchlük hujum qilish qabiliyitige ige bolushi, hemde könglide bir yaman niyetni saqlawatqan bolushi mumkin. Eger siz bir 1900-yilliri mewjut bolup turghan Yawropa döletlirining biri bolghan bolsingiz, Gérmaniyening bir jahan’gir yaki Natsist Gérmaniyege özgirip qélishidin ensirigen bolattingiz. Ikkinchi, eger siz Amérikida bolup, birer jiddiy ehwalgha duch kélip qalsingiz, 911 nomurgha téléfon qilip, derhal qutquziliniwélish imkaniyitige ige bolalaysiz. Emma, xelq’ara sistémida eger siz 911 nomurgha téléfon qilsingiz, téléfonning qarshi teripide sizge héch kim jawab bermeydu. Sizni qutquzuwalidighan héch qandaq orun chiqmaydu. Hemme eller barawer bolup, nopuzda barliq ellerdin üstün turidighan birer organ mewjut emes.

2) Özini özi yöleydu. Barliq döletler jiddiy ehwalda özlirige yardem qilidighan, özlirini qutquzuwalidighan bashqa birer dölet yaki orunning mewjut emeslikini nahayiti tézla bayqap, özini özi qutuldurush, özige özi yardem qilish yoligha mangidu.

Ilawe: Bizning nurghun kishilirimiz taki bügünki kün’ge kelgüche «Bizge bashqilardin yardem kélidu», dep oylap yashawatidu. Ular bashqilarning yardimini saqlawatqili nahayiti uzun boldi, emma u yardemler téxiche yétip kelmidi. Yuqiridiki nezeriye boyiche qarisaq, bizge bashqilardin menggü yardem kelmeydu.

3) Xelq’ara sistémida özini saqlap qélishning eng yaxshi usuli özini eng yuqiri derijide küchlendürüsh, dégendin ibaret bir heqiqetke ishinidu. Amérikida axshimi kariwatqa chiqip uxlashtin burun Kanada we Méksikining hujumidin ensireydighan birer adem yoq. Sewebi, Amérika nahayitimu küchlük bolup, héch kim bizge hujum qilishqa pétinalmaydu. Bizning shimaliy we jenubiy teripimizde ajiz döletler bar, sherqiy we jenubiy teripimizde bolsa béliqlar bar. Bu bir hemme adem arzu qilidighan istratégiyilik ghayiwi ehwaldur. Qisqisi, özini saqlap qélishning eng yaxshi usuli bir chong we küchlük dölet bolush.

Bir eng küchlük dölet bolush, dégenlik, bir zomiger (hegemon) bolush, dégenni bildüridu. Özini saqlap qélishning eng yaxshi usuli bir rayonluq zomiger bolushtin ibaret. Dunya bek chong, we dunyada su köp, shunglashqa bir döletning bir dunyawi zomiger bolalishi mumkin emes. Amérika hakimiyitining béshidiki bir qisim kishiler döletni xam-xiyal bilen bashqurup, Amérikini bir dunyawi zomigerge aylandurmaqchi boldi. Netijide aldinqi 20 yildek waqitning ichide döletni bir qisim nahayiti qiyin ehwallarning ichige patturup qoydi. Dunyawi zomiger bolghili bolmaydu. Eger shundaq qilishqa urunidikensiz, siz Afghanistan we Iraqtek yerlerge pétip qalisiz. Emma siz bir rayonluq zomiger bolalaysiz. Siz öz rayoningizgha hökümranliq qilalaysiz.

Démek, özini saqlap qélishning eng yaxshi usuli: (1) Bir rayonluq zomiger bolush, (2) Özingizge teng kéleleydighan bir riqabetleshküchining mewjut bolup turushigha yol qoymasliq, yeni xelq’ara sistémida rayonluq zomiger bolalaydighan bashqa bir döletning mewjut bolup turushidin saqlinish.

(Dawami bar)

ئەلروھلان
06-04-17, 23:16
جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟

ئەلروھلان


مەن بۇرۇنقى بىر قانچە پارچە يازمىلىرىمدا جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا كەلگۈسىدە چوڭ ئۇرۇشلار يۈز بەرمەيدىغانلىقى، ئۇنداق بولۇشتىكى سەۋەب، بىرىنچىدىن، جۇڭگونىڭ ئىقتىسادى بۇنىڭدىن كېيىن ھازىرقىدەك تەرەققىي قىلىپ مېڭىشتىن توختايدىغانلىقى، ئىككىنچىدىن، ھەربىي ساھەدە جۇڭگو ھازىر ئامېرىكىدىن كەم دېگەندە 20 يىل ئارقىدا بولۇپ، بۇ پەرقنى يوق قىلىش ئېھتىماللىقى ھازىرچە مەۋجۇت ئەمەسلىكى قاتارلىق بىر قاتار كۆز-قاراشلارنى بايان قىلىپ ئۆتتۈم.

ئەمدى بۇ يەردە مۇنداق بىر سوئال تۇغۇلىدۇ: ئەگەر جۇڭگو كېيىنكى 30 يىل ئىچىدە ئىقتىسادتا ئالدىنقى 30 يىلدىكىدەك تەرەققىي قىلىپ ماڭسا، چوڭ ئۇرۇشلاردىن ساقلانغىلى بولامدۇ؟ مەزكۇر يازمىدا مەن ئەنە شۇ سوئالغا جاۋاب بېرىدىغان كۆز-قاراشلارنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن.

مېنىڭ بۇ قېتىم بايان قىلىدىغىنىم ئامېرىكا چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتور جون مىئېرشايمېر (John Mearsheimer) نىڭ 2012-يىلى 17-ئۆكتەبىردە كانادانىڭ ئوتتاۋا ئۇنىۋېرسىتېتىدا بەرگەن بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى. مەن بايان قىلىدىغان ئىدىيىلەرنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، ئەگەر مەن ئۆزۈمنىڭ سۆزلىرىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى «ئىلاۋە» شەكلىدە بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن.

ئاسپىرانتلىق ئوقۇشىنى باشلاشتىن بۇرۇن دوكتور مىئېرشايمېر ئامېرىكا ئارمىيىسىدە 5 يىل ئوفىتسېر بولۇپ ئىشلىگەن. 1980-يىلى كورنەل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسەت ئىلمى كەسپىدە دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1979 - 1999-يىللىرى دۇنياغا داڭلىق خەلقئارالىق مۇناسىۋەت تەتقىقات ئورنى بولغان برۇكلىن ئىنستىتۇتىدا ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچى بولغان، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكتور-ئاشتى بولغان، ھەمدە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تاشقى مۇناسىۋەت كونسۇلىدىمۇ تەتقىقاتچى بولغان. ئۇ 1982-يىلىدىن ھازىرغىچە چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. دوكتور مىئېرشايمېر خەۋپسىزلىك ۋە خەلقئارا سىياسەت ساھەسىدە ناھايىتى كۆپ ساندىكى ئىلمىي ماقالىلەرنى ئېلان قىلغان بولۇپ، يەنە كەم دېگەندە 7 كىتاب يازغان. ئۇ دۇنيادا تەسىرى ناھايىتى كۈچلۈك بولغان سىياسەت ئىلمى مۇتەخەسسىسى بولۇپ، ئۇنىڭ «كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسى» (Great power politics) ھەققىدىكى نەزەرىيىلىرى كىشىلەر تەرىپىدىن كەڭ تۈردە پايدىلىنىۋاتىدۇ. مەن يېقىندىن بۇيان جۇڭگو ھەققىدە ئىزدىنىپ، كۆرگەن ۋە ئاڭلىغان ماتېرىياللاردا دوكتور مىئېرشايمېرنىڭ ئىسمىنى ناھايىتى كۆپ قېتىم ئۇچراتتىم.

مەزكۇر يازمىدا بايان قىلىنىدىغان مەزمۇنلار ئىچىدە سىياسەت ئىلمىگە ئائىت ناھايىتى مۇھىم نەزەرىيىلەر ۋە دوكتور مىئېرشايمېرنىڭ كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسى ھەققىدىكى نەزەرىيىلىرىمۇ بار بولۇپ، مەن ئوقۇرمەنلەر بۇ يازمىدىن خېلى كۆپ نەپ ئالالايدۇ، دەپ ئويلايمەن، ھەمدە شۇنداق بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.

ئەمدى رەسمىي مەزمۇننى باشلايمەن.

مەن بۈگۈن سۆزلەيدىغان تېما سىلەرنىڭ كەلگۈسى 50 يىلدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ھەققىدىكى چۈشەنچەڭلارغا تەسىر كۆرسىتىدىغان مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ يەردە مۇنداق بىر مۇھىم مەسىلە بار: جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىن تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالامدۇ؟ مېنىڭ جاۋابىم جۇڭگو ئۇنداق قىلالمايدۇ. مەن بۇ مەسىلىنىڭ ئەڭ نېگىزلىك يېرى ئۈستىدە ئانالىز يۈرگۈزۈشتىن بۇرۇن، ئالدى بىلەن ئىككى مۇھىم نۇقتىنى شەرھلەپ ئۆتىمەن.

ئۇنىڭ بىرى، مەن جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىنكى 30 يىل ئىچىدە ئالدىنقى 30 يىلدىكى بىلەن ئوخشاش سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ ماڭىدۇ، دېگەن پەرەزنى ئالدىنقى شەرت قىلىمەن. مېنىڭ مۇشۇ پەرىزىم بويىچە بولغاندا، جۇڭگو بىر ناھايىتى چوڭ خوڭكوڭغا ئايلىنىدۇ. ئەگەر جۇڭگو ئاشۇ دەرىجىدە تەرەققىي قىلىدىكەن، ئۇنىڭ ئۆز قوشنىلىرى ۋە ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قانداق بولىدۇ؟ بۇ سوئالنىڭ ھازىرقى دۇنيا بىلەن ئانچە مۇناسىۋىتى يوق بولۇپ، ئۇ پەقەت كەلگۈسىدىكى ئەھۋال ھەققىدە سورالغان بىر سوئال. شۇنى ئەسكەرتىپ قويۇش كېرەككى، مېنىڭ بۇ يەردە دەۋاتقىنىم پەقەت بىر پەرەزدىنلا ئىبارەت بولۇپ، مەن بۇ يەردە ھەرگىزمۇ كەلگۈسىدىكى ئىشلار ئەنە شۇنداق بولىدۇ، دېگەن ئىدىيىنى ئىلگىرى سۈرمەيۋاتىمەن.


1-رەسىم: پروفېسسور جون مىئېرشايمېر ئىلمىي دوكلات بېرىۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.


2-رەسىم: جون مىئېرشايمېر يازغان 7 دانە كىتابنىڭ رەسىمى («كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسىنىڭ پاجىئەسى» دېگەن كىتابنىڭ خەنزۇچە نۇسخىسىنىڭ رەسىمىنىمۇ قوشۇپ قويدۇم).

ئۇنىڭ يەنە بىرى، بۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگو تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالامدۇ، دېگەن سوئالغا جاۋاب تېپىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن بۇنىڭ بىر نەزەرىيىۋى سوئال ئىكەنلىكىنى بىلىۋېلىش ئىنتايىن مۇھىم. بۇنىڭ سەۋەبى، بىزدە كەلگۈسى ھەققىدە ھېچ قانداق پاكىتلار يوق. كەلگۈسىدىكى ئەھۋاللار تېخى يۈز بەرمىدى. ئامېرىكىدىكى بىر قانچە كىشىلەر ماڭا «مەن يېقىندا بېيجىڭغا بېرىپ، ئۇ يەردىكى بىر قىسىم كىشىلەر بىلەن پاراڭلاشتىم. ئۇلارنىڭ دېگىنىگە ئاساسلانغاندا جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىن تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلىۋېرىدىكەن» دېدى. بېيجىڭدىكى ھېلىقىدەك كىشىلەرنىڭ گېپىگە ھېچ كىم پەرۋا قىلمايدۇ. چۈنكى، بۇ مەسىلە بىر مۇھىم ئورۇنغا چىققاندا، ئۇ كىشىلەر ئاللىقاچان ئۆلۈپ بولىدۇ. ئۇ چاغدا جۇڭگونى باشقۇرىدىغانلار ھازىر باشلانغۇچ 5- ياكى 6-سىنىپلاردا ئوقۇۋاتقان كىشىلەر بولۇپ، بىز ئۇ كىشىلەرنىڭ كىملەر ئىكەنلىكىنى ھازىرچە بىلمەيمىز. ئۇلار رەھبەر بولغاندا ئىش ئېلىپ بارىدىغان قۇرۇلما مۇھىتلىرىمۇ ھازىرقىنىڭكىگە تۈپتىن ئوخشىمايدۇ. ھازىر مۇشۇ سورۇندا ئولتۇرغانلار ئانچە پۇلدار ئەمەس. ئەگەر مەن سىلەرگە 5 مىليون دوللار پۇل بېرىپ، «ئۇ پۇلنى قانداق خەجلىگۈڭىز كەلسە، شۇنداق خەجلەڭ»، دېسەم، يانچۇقىڭىزدا 5 مىليون دوللار پۇل بار ۋاقىتتىكى سىز بىلەن ھازىرقى سىز تۈپتىن ئوخشىمايدىغان بولۇپ قالىسىز. يەنى، سىزنىڭ ئىش-ھەرىكىتىڭىز تۈپتىن ئۆزگىرىپ كېتىدۇ. مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم، ئەگەر قۇرۇلما مۇھىتى ئۆزگىرىدىكەن، سىزنىڭ ئىش-ھەرىكىتىڭىزمۇ شۇنىڭغا ئەگىشىپ ئۆزگىرىپ كېتىدۇ. بۇ يەردە جۇڭگو بىر ناھايىتى چوڭ خوڭكوڭغا ئايلىنىپ، ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىپ كېتىدۇ، دەپ پەرەز قىلىنىۋاتىدۇ. ئەمدىكى مەسىلە، جۇڭگونىڭ قۇرۇلمىسى يىراق كەلگۈسىدە ئاشۇنداق ئۆزگىرىپ كەتسە، كەلگۈسىدىكى جۇڭگو رەھبەرلىرى قانداق ئىش تۇتىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت.

بۇ بىر نەزەرىيىۋى سوئال بولۇپ، بىز ئۇنىڭغا كېسىپ جاۋاب بېرەلمەيمىز. ئۇنىڭغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن، بىز بىر نەزەرىيىنى، كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسىغا ئائىت بىر نەزەرىيىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك. بىز «بۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگو تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالامدۇ؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن، ئەنە شۇنداق بىر نەزەرىيىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك. مېنىڭ دوكلاتىم مانا مۇشۇ نۇقتىدىن باشلىنىدۇ.

مېنىڭ دوكلاتىم جەمئىي 3 قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. مەن 1-قىسىمدا كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسى ھەققىدە توختىلىمەن. ئىككىنچى قىسىمدا ئامېرىكىنىڭ 1783-يىلىدىن ھازىرغىچە بولغان تاشقى ئىشلار سىياسەتلىرىنى قىسقىچە بايان قىلىپ ئۆتىمەن. ھەمدە ئامېرىكىنىڭ تارىختىن بۇيانقى تاشقى ئىشلار سىياسىتىنىڭ مەن ئوتتۇرىغا قويغان نەزەرىيىگە ماس كېلىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن. يەنى، مەن ئوتتۇرىغا قويغان نەزەرىيىنىڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق ئىكەنلىكىگە بەزى ئىسپاتلارنى كۆرسىتىپ ئۆتىمەن. دوكلاتىمنىڭ 3-قىسمىدا جۇڭگونىڭ ئامېرىكىنى دوراش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن. يەنى، ئامېرىكا مەن ئوتتۇرىغا قويغان نەزەرىيە بويىچە ئىش تۇتقان بولۇپ، جۇڭگومۇ شۇنداق قىلىدىغانلىقىنى شەرھلەپ ئۆتىمەن. ئۇنىڭغا قوشۇپ مەن يەنە ئامېرىكا جۇڭگوغا قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقى ئۈستىدىمۇ توختىلىمەن.


1. كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسى نەزەرىيىسى

مەن سۆزۈمنى دۇنيا ئىشلىرىنىڭ قانداق ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقى ھەققىدىكى 5 ئاددىي پەرىزىم بىلەن باشلايمەن.

(1) ئوخشىمىغان ئەللەر خەلقئارا سىياسىيسىدا مۇھىم رول ئالىدىغان ئوخشىمىغان ئارتىسلارغا ئوخشاش بولۇپ، ئاشۇ ئەللەردىن يۇقىرى ئورۇندا تۇرىدىغان باشقا بىر نوپۇزلۇق نەرسە مەۋجۇت ئەمەس. خەلقئارالىق مۇناسىۋەت ساھەسىدە بىز بۇنى «رەتسىزلىك» (anarchy) دەپ ئاتايمىز. بۇ ھەرگىزمۇ خالىغانچە ئادەم ئۆلتۈرۈپ، قالايمىقانچىلىق چىقىرىش، دېگەن مەنىنى بىلدۈرمەيدۇ. بەلكى ئۇ «مەرتىۋە تۈزۈمى» (hierarchy) نىڭ ئەكسىنى بىلدۈرىدۇ. ھەر خىل دۆلەتلەر ئۈستىدە تۇرىدىغان بىر يۇقىرى دەرىجىلىك ھوقۇق ئورگىنى مەۋجۇت ئەمەس، دېگەننى بىلدۈرىدۇ. ئوخشىمىغان ئەللەر بىر بىليارت ئۈستىلىدىكى توپلارغا ئوخشاش بولۇپ، ئۇلارنىڭ چوڭلۇقى ئۆز-ئارا ئوخشىمايدۇ، ئەمما، ھوقۇق جەھەتتە ھەممىسى باراۋەر ئورۇندا بولۇپ، ئۇلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بىر تېخىمۇ نوپۇزلۇق نەرسە يوق.

(2) ھەممە ئەللەر مەلۇم دەرىجىدىكى باشقىلارغا ھۇجۇم قىلىش ھەربىي قابىلىيەتلىرىگە ئىگە بولىدۇ. بۇنداق قابىلىيەتلەر ساھەسىدە ئوخشىمىغان ئەللەر بىر-بىرىدىن پەرقلىنىدىغان بولۇپ، بۇ جەھەتتە ھازىر ئامېرىكا باشقا بارلىق ئەللەردىن كۈچلۈك. ئىسرائىلىيەگە ئوخشاش ئەللەرنىڭمۇ ناھايىتى كۈچلۈك ھۇجۇم قىلىش ھەربىي قابىلىيىتى بار. ئەمما، ئىيوردانىيە، شىۋېتسىيە ۋە بېلگىيە قاتارلىق ئەللەر بۇ جەھەتتە بىر قەدەر ئاجىز.

(3) بۇ پەرەز ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، ئۇ مېنىڭ بۈگۈنكى دوكلاتىم ئۈچۈن بىر يادرولۇق رولنى ئۆتەيدۇ. بۇ پەرەز نىيەت ھەققىدە. خەلقئارا مۇناسىۋەتتە نىيەت ۋە قابىلىيەتتىن ئىبارەت ئىككى نەرسە بار بولۇپ، مەن 2-پەرەزدە قابىلىيەت ھەققىدە توختالدىم. مېنىڭ نىيەت ھەققىدىكى قارىشىم مۇنداق: ھېچ قانداق بىر دۆلەت باشقا دۆلەتلەرنىڭ نىيەتلىرىنى ئېنىق بىلەلمەيدۇ. نىيەتنى بايقاش ئىنتايىن تەس. چۈنكى، نىيەت كىشىلەرنىڭ كاللىسىدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان بولۇپ، سىز ئۇنى كۆرەلمەيسىز، ياكى ئۇنى ئۆلچىيەلمەيسىز. مەسىلەن، سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا ئامېرىكا سوۋېتنىڭ تەھدىتىنى توغرا مۆلچەرلەشكە ئىنتايىن كۆپ ۋاقىت ۋە ئېنېرگىيە سەرپ قىلدى. بىز سوۋېتنىڭ قانداق قابىلىيەتلىرى بارلىقىنى ئانچە قىينالمايلا بىلىۋالدۇق. ئۇلارنىڭ ھەر بىر خىل ھەربىي قورالىدىن قانچىسى بارلىقىنى ئاسانلا ساناپ چىقتۇق. بۇنداق ماددىي قابىلىيەتلەرنى كۆرگىلى بولىدۇ، بىلگىلى بولىدۇ، ۋە سانىغىلى بولىدۇ. ئەمما، سوۋېتنىڭ نىيىتىنى بىلىش بىز ئۈچۈن ئىنتايىن تەسكە توختىدى. سوۋېتنىڭ نىيىتىنى مۆلچەرلەشتە ئامېرىكا ھۆكۈمىتىدىكى ئەمەلدارلار ئارىسىدا ناھايىتى چوڭ ئىختىلاپلار يۈز بەردى. قىسقىسى، بىر دۆلەت يەنە بىر دۆلەتنىڭ نىيىتىنى توغرا بىلەلمەيدۇ. بەزى كىشىلەر بۇ كۆز-قاراشقا قوشۇلماسلىقى مۇمكىن. ئۇلار ھەر بىر ئالاھىدە ۋاقىت ۋە مەلۇم بىر ئالاھىدە نەرسە ھەققىدە يېتەرلىك ئۇچۇرغا ئېرىشكىلى، شۇ ئارقىلىق بىر دۆلەتنىڭ ئاشۇ نەرسە ھەققىدىكى نىيىتىنى بىلگىلى بولىدۇ، دەپ قارىشى مۇمكىن. مېنىڭچە بەزى دۆلەتلەرنىڭ ھازىرقى نىيەتلىرىنى يۇقىرىقىدەك ئاماللار بىلەن بىلىۋېلىش بەزىدە مۇمكىن، ئەمما باشقا دۆلەتلەرنىڭ كەلگۈسى ھەققىدىكى نىيەتلىرىنى ھازىرلا بىلىۋېلىش مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى، خۇددى مەن يۇقىرىدىمۇ تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كەتكەندەك، پولشانى كەلگۈسىدە كىم باشقۇرىدۇ، ۋە جۇڭگونى كەلگۈسىدە كىم باشقۇرىدۇ، بىز ئۇنى بىلمەيمىز.

مەن بۇ يەردە سىلەرگە خەلقئارا مۇناسىۋەت بىلەن ھېچ قانداق چېتىشلىقى يوق، ئەمما ئەر-خوتۇنلارنىڭ ئاجرىشىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مىسالدىن بىرنى كۆرسىتەي. بىر جۈپ ئەر-ئايال توي قىلغاندا، ئۇلار بىر-بىرىنى ئوخشىمىغان دەرىجىدە ياخشى كۆرۈشۈپ شۇنداق قىلىدۇ. بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى «ئۇ بىر ياخشى ئادەم، ئۇ بىر ياخشى نىيەتلىك ئادەم»، دەپ ئويلايدۇ. ئەمما، ئامېرىكىدىكى ئاجرىشىش نىسبىتى ھازىر 50 پىرسەنتكە يېقىن كېلىدۇ. يەنى، كۆپلىگەن كىشىلەر قارشى تەرەپنىڭ نىيىتى ياخشى، دەپ ئويلاپ توي قىلىدۇ. ئەمما، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن قارشى تەرەپ ياخشى نىيەتلىك بولۇپ چىقماي قالىدۇ. بۇ ھەقىقەتەنمۇ ئادەمنى چۈشكۈنلەشتۈرىدىغان بىر ئېچىنىشلىق ئەھۋال. قىسقىسى، باشقىلارنىڭ نىيىتىنى ئېنىق بىلىش مۇمكىن ئەمەس.

(4) دۆلەتلەرنىڭ تۈپ نىشانى ئۆزلىرىنى ساقلاپ قېلىش. ئەگەر بىر دۆلەت ئۆزىنى ساقلاپ قالالمايدىكەن، ئۇ باشقا نىشانلارنى قوغلىشىپ ماڭالمايدۇ.

(5) دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى راتسىئوناللىق بىلەن ئويلاپ ۋە ئىستراتېگىيىلىك ھېسابلاپ ئىش قىلىدىغان ئارتىسلار بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. دۆلەتلەر ئۆزلىرىنى ساقلاپ قېلىشقا كاپالەتلىك قىلىدىغان ئاقىلانە ئىستراتېگىيىلەرنى ئويلاپ چىقىشقا قادىر كېلىدۇ.

مەن سىلەرگە بىلدۈرۈپ قويماقچى بولغان 5 پەرەز يۇقارقىلاردىن ئىبارەت.

دۇنيادىكى ئەللەر يۇقىرىدىكى 5 پەرەزنىڭ بىرىكمىسى ئاساسىدا، تۆۋەندىكىدەك 3 خىل ئىش-ھەرىكەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ:

1) خەلقئارا سىستېمىدىكى ئوخشىمىغان ئەللەر بىر-بىرىدىن ئەندىشە قىلىدۇ. بۇ يەردە مەن ئاساسەن كۈچلۈك ئەللەرنى كۆزدە تۇتۇۋاتقان بولۇپ، ئۇلار بىر-بىرىدىن ئەنسىرەيدۇ. ئۇنىڭ مۇنداق 2 سەۋەبى بار: بىرىنچى، سىزنىڭ قوشنىڭىز ناھايىتى كۈچلۈك ھۇجۇم قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇشى، ھەمدە كۆڭلىدە بىر يامان نىيەتنى ساقلاۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر سىز بىر 1900-يىللىرى مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ بىرى بولغان بولسىڭىز، گېرمانىيەنىڭ بىر جاھانگىر ياكى ناتسىست گېرمانىيەگە ئۆزگىرىپ قېلىشىدىن ئەنسىرىگەن بولاتتىڭىز. ئىككىنچى، ئەگەر سىز ئامېرىكىدا بولۇپ، بىرەر جىددىي ئەھۋالغا دۇچ كېلىپ قالسىڭىز، 911 نومۇرغا تېلېفون قىلىپ، دەرھال قۇتقۇزىلىنىۋېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولالايسىز. ئەمما، خەلقئارا سىستېمىدا ئەگەر سىز 911 نومۇرغا تېلېفون قىلسىڭىز، تېلېفوننىڭ قارشى تەرىپىدە سىزگە ھېچ كىم جاۋاب بەرمەيدۇ. سىزنى قۇتقۇزۇۋالىدىغان ھېچ قانداق ئورۇن چىقمايدۇ. ھەممە ئەللەر باراۋەر بولۇپ، نوپۇزدا بارلىق ئەللەردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان بىرەر ئورگان مەۋجۇت ئەمەس.

2) ئۆزىنى ئۆزى يۆلەيدۇ. بارلىق دۆلەتلەر جىددىي ئەھۋالدا ئۆزلىرىگە ياردەم قىلىدىغان، ئۆزلىرىنى قۇتقۇزۇۋالىدىغان باشقا بىرەر دۆلەت ياكى ئورۇننىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى ناھايىتى تېزلا بايقاپ، ئۆزىنى ئۆزى قۇتۇلدۇرۇش، ئۆزىگە ئۆزى ياردەم قىلىش يولىغا ماڭىدۇ.

ئىلاۋە: بىزنىڭ نۇرغۇن كىشىلىرىمىز تاكى بۈگۈنكى كۈنگە كەلگۈچە «بىزگە باشقىلاردىن ياردەم كېلىدۇ»، دەپ ئويلاپ ياشاۋاتىدۇ. ئۇلار باشقىلارنىڭ ياردىمىنى ساقلاۋاتقىلى ناھايىتى ئۇزۇن بولدى، ئەمما ئۇ ياردەملەر تېخىچە يېتىپ كەلمىدى. يۇقىرىدىكى نەزەرىيە بويىچە قارىساق، بىزگە باشقىلاردىن مەڭگۈ ياردەم كەلمەيدۇ.

3) خەلقئارا سىستېمىدا ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى ئۆزىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە كۈچلەندۈرۈش، دېگەندىن ئىبارەت بىر ھەقىقەتكە ئىشىنىدۇ. ئامېرىكىدا ئاخشىمى كارىۋاتقا چىقىپ ئۇخلاشتىن بۇرۇن كانادا ۋە مېكسىكىنىڭ ھۇجۇمىدىن ئەنسىرەيدىغان بىرەر ئادەم يوق. سەۋەبى، ئامېرىكا ناھايىتىمۇ كۈچلۈك بولۇپ، ھېچ كىم بىزگە ھۇجۇم قىلىشقا پېتىنالمايدۇ. بىزنىڭ شىمالىي ۋە جەنۇبىي تەرىپىمىزدە ئاجىز دۆلەتلەر بار، شەرقىي ۋە جەنۇبىي تەرىپىمىزدە بولسا بېلىقلار بار. بۇ بىر ھەممە ئادەم ئارزۇ قىلىدىغان ئىستراتېگىيىلىك غايىۋى ئەھۋالدۇر. قىسقىسى، ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى بىر چوڭ ۋە كۈچلۈك دۆلەت بولۇش.

بىر ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت بولۇش، دېگەنلىك، بىر زومىگەر (hegemon) بولۇش، دېگەننى بىلدۈرىدۇ. ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇشتىن ئىبارەت. دۇنيا بەك چوڭ، ۋە دۇنيادا سۇ كۆپ، شۇڭلاشقا بىر دۆلەتنىڭ بىر دۇنياۋى زومىگەر بولالىشى مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكا ھاكىمىيىتىنىڭ بېشىدىكى بىر قىسىم كىشىلەر دۆلەتنى خام-خىيال بىلەن باشقۇرۇپ، ئامېرىكىنى بىر دۇنياۋى زومىگەرگە ئايلاندۇرماقچى بولدى. نەتىجىدە ئالدىنقى 20 يىلدەك ۋاقىتنىڭ ئىچىدە دۆلەتنى بىر قىسىم ناھايىتى قىيىن ئەھۋاللارنىڭ ئىچىگە پاتتۇرۇپ قويدى. دۇنياۋى زومىگەر بولغىلى بولمايدۇ. ئەگەر شۇنداق قىلىشقا ئۇرۇنىدىكەنسىز، سىز ئافغانىستان ۋە ئىراقتەك يەرلەرگە پېتىپ قالىسىز. ئەمما سىز بىر رايونلۇق زومىگەر بولالايسىز. سىز ئۆز رايونىڭىزغا ھۆكۈمرانلىق قىلالايسىز.

دېمەك، ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى: (1) بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇش، (2) ئۆزىڭىزگە تەڭ كېلەلەيدىغان بىر رىقابەتلەشكۈچىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا يول قويماسلىق، يەنى خەلقئارا سىستېمىدا رايونلۇق زومىگەر بولالايدىغان باشقا بىر دۆلەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىن ساقلىنىش.


(داۋامى بار)

مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda>

7]] تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

ئەلروھلان
13-04-17, 21:19
Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?

Elrohlan



Undaq désem, «Gérmaniye bir rayonluq zomiger bolup qalsa, yaki Junggo bir rayonluq zomiger bolup qalsa néme bolatti?» déyishinglar mumkin. Bu «Laghaylap yürüsh erkinliki» (freedom to roam) dégen uqum bilen munasiwetlik. Hazir Amérika dunyadiki déngizlarning hemmiside bashqilarning döletlirini marighan halda laghaylap yürüwatidu. Uning sewebi yalghuz Amérikining nahayiti küchlük bolghanliqila emes, belki bizde laghaylap yürüsh erkinliki bar bolghanliqida. Bizge qarita birer bixeterlik tehditi mewjut bolmighachqa, biz dunyaning hemme yéride laghaylap yürüp, bashqilarning ishlirigha ariliship yürüwatimiz. Amérika birer döletning tereqqiy qilip, xuddi biz gherbiy yérim shargha hökümranliq qiliwatqandek, Asiyagha hökümranliq qilidighan yaki Yawropagha hökümranliq qilidighan bir döletke aylinip qélishining aldini élishqa nahayiti ehmiyet béridu. Chünki, eger shundaq ehwal yüz béridiken, héliqi döletmu erkin halda laghaylap yüridighan bolidu.

Asiyagha qarap baqidighan bolsingiz, Amérikining herbiy paraxotliri Junggo etrapidiki déngizlarda xalighanche laghaylap yürüydu. Amérika eskerliri Junggo zéminigha yéqin yerlerde makan tutup turidu. Awi’amatka we urush qoshunliri Junggoning déngiz qirghiqi rayonlirini tekshürüp turidu. Amérika herbiy ayropilanliri Junggoning déngiz qirghiqi rayonlirida asman’gha chiqip we yerge chüshüp turidu. Amérika eskerliri 1944-yilidin bashlap Yawropada makan tutup turup kéliwatidu. Bizde laghaylap yürüsh erkinliki bar. Biz öz makanimizning xewpsizliki heqqide azraqmu ensirimeymiz. Amérika üchün eng ghayiwi ehwal Junggo, Gérmaniye we Rusiye qatarliq eller Amérika tehditi tüpeylidin öz bixeterliki üstide ensirep yashishidin ibaret.

Démek, özini saqlap qélishning eng yaxshi usuli, birinchidin bir rayonluq zomiger bolush, ikkinchidin özingizge teng kéleleydighan bir riqabetleshküchining mewjut bolup turushigha yol qoymasliq. Yeni xelq’ara sistémida rayonluq zomiger bolalaydighan bashqa bir döletning mewjut bolup turushidin saqlinish.


2. Amérikining 1783-yilidin Buyanqi Tashqi Ishlar Siyasetliri

Amérika 1700-yillirining axirida mewjutluqni bashlighanda, u Atlantik Okyan qirghiqidiki 13 shtattin terkib tapqan. Amérikini qurghuchilar shimaliy Amérikigha seper qilip, Tinch Okyan qirghighichilik keldi. Ular özlirini tosushqa urun’ghan yerlik Indi’anlardin nahayiti köp sanliq kishilerni qirghin qildi. Ularning yerlirini bulidi. Amérikining hazirqi gherbiy-jenubiy qisimlirini Méksikidin tartiwaldi. 1892-yili Kanadagha bérip, ularnimu Amérikigha qoshuwalmaqchi boldi. Kanada özining paytexti üchün Amérikigha yéqin bolghan Torontoni tallimay, Amérikigha yiraq bolghan Ottawani tallishidiki sewebmu ularning Amérikidin qorqqanliqidur. Bashqilarning zéminlirini igiliwélishqa kelgende tarixta Amérikigha yéqin kélip baqqan bashqa birer dölet yoq. Eger qullar mesilisi yüz bermigen bolsa, Amérika bu chaghqiche Jenubiy Amérikining köp qisminimu igilep bolghan bolatti. Amérika özini küchlendürüp, gherbiy yérim shardiki zomigerge aylandurush üchün, 1853-yili jenubiy Amérikidiki Méksikining bir parche zéminini In’glizche «Gadsden Purchse» dep atilidighan kélishim arqiliq 10 milyon dollargha sétiwaldi. U zémin kéyinche Arizona we Yéngi Méksika shtatlirining bir qismigha aylandi. Amérika yene En’gliye we Ispaniye qatarliq Yawropaliqlarni gherbiy yérim shardin qoghlap chiqardi. 1897-yili Amérika-ispaniye urushidin kéyin biz Ispaniyeliklerni jenubiy Amérikidin qoghlap chiqirip, shuning bilen biz rayonluq zomigerge aylanduq. Hazirqi zaman tarixidiki tunji rayonluq zomiger bolduq. Pütün gherbiy yérim shargha hökümranliq qilishqa bashlap, u hökümranliqni bügünki kün’giche dawamlashturup kéliwatimiz.

Men yuqirida tilgha alghinimdek küchlük eller ikki ishni nishan qilidu. Uning biri bir rayonluq zomiger bolush. Uning yene biri bolsa bashqilarning rayonluq zomigerge aylinip qélishining aldini élish. Teliyimizge yarisha, 19-esirde biz bir rayonluq zomiger bolush yolida tereqqiy qiliwatqanda, biz bilen oxshash sewiyide riqabetlishidighan bashqa birer dölet otturigha chiqmidi. Emma 20-esirde biz bilen oxshash derijide riqabetleshküchilerdin 4 dölet otturigha chiqti. Ular impériyechi Gérmaniye, impériyechi Yaponiye, Natsist Gérmaniye we impériyechi Sowét Ittipaqidin ibaret. Bu 4 döletning hemmisining küchlük döletler qataridiki ornini yoq qilishta Amérika halqiliq rol oynidi. 1917-yili Apréldiki 1-dunya urushida gerche Gérmaniye utup chiqidighandek qilghan bolsimu, uningda biz ghelibe qilduq. Ikkinchi dunya urushida Yaponiyeni Amérika özi yalghuz yengdi. Natsist Gérmaniyeni yéngishte Sowét Ittipaqi halqiliq rol oynighan bolsimu, u urushtimu Amérika nahayiti muhim rol oynidi. Soghuq urush jeryanida Sowét Ittipaqini cheklep turushta Amérika merkiziy rol oynidi. 1989 – 1991-yilliri Sowét Ittipaqini tarix sehnisidin chüshürüwétishtimu Amérika halqiliq rol oynidi. Shundaq qilip Amérika özi bilen oxshash derijide riqabetleshküchilerning héch qaysisining mewjutluqigha yol qoymidi.

Sowét Ittipaqi gumran bolup uzun ötmey, prézidént Bush Amérikini dunyadiki 1-orunda turidighan dölet, dep jakarlidi. Hemde Amérika shuningdin bashlap ashundaq orunni saqlap méngishqa kapaletlik qildi.

Démek, méning nezeriyem bilen Amérikining 1783-yilidin buyanqi tashqi ishlar siyasitige qarap baqidighan bolsingiz, ularning öz-ara mas kélidighanliqini bayqaysiz. Bashqilar Amérikining yuqiri derijidiki ésil dölet ikenlikini sözlep, maxtinip yürüydu. Emma ularning hemmisi quruq sepsetidin bashqa nerse emes. Heqiqiy Amérika del men yuqirida teswirlep ötkinimdek bir dölet bolup, Kanada 19-esirdin tartip Amérikidin ensirep yashap keldi.


3. Junggo Kücheygende Qandaq Yol Tutidu?

Amérika hazirghiche shimaliy Amérika qit’esila emes, pütün gherbiy yérim shardiki eng küchlük dölet bolushni istep keldi. Siz Junggoningmu Asiyadiki eng küchlük dölet bolghusi bar, dep oylimamsiz? Junggo ajiz waqtida ularning béshigha qandaq künlerning kelgenlikini ular hergizmu untulup qalmidi. Junggo ajiz waqtida, Yawropaliqlar, Amérikiliqlar, bolupmu Yaponluqlar Junggogha qilghan eski ishlarni Junggoluqlar zadila untulup qalmidi. U échinishliq ishlarni Junggoluqlar zadila untulup qalmidi. Ajiz bolushning aqiwitini ular nahayiti yaxshi chüshinidu. Siz bir Junggoluqtin «Junggo Yaponiyedin 20 hesse küchlük bolush bilen Yaponiye Junggodin bir hesse küchlük bolushtin ibaret ikki tallashning qaysisini tallaysiz?» dep sorap béqing. Bu bir estayidilliq bilen soralghan so’almu emes. Junggoluqlarning hemmisi Yaponiyedin 20 hesse, hetta 50 hesse küchlük bolushni isteydu. Xelq’ara sistémida özini saqlap qélishning eng yaxshi usuli özige qoshna bolghan ellerdin nechche hesse küchlük bolush. Bu logika Junggoghimu mas kélidighan bolup, Junggoluqlar bu logikini nahayiti yaxshi bilidu. Eyni waqitta Amérika Yawropaliqlarni gherbiy yérim shardin toluq qoghliwetken. Junggomu Amérikini Asiyadin toluq qoghliwétishni isteydu. Amérikining Asiyadiki hawa armiyisi, déngiz armiyisi we quruqluq armiyisini teltöküs taziliwétishni isteydu. Sowét Ittipaqi Kubada herbiy baza quruwalghanda, Amérika ularni bashqurulidighan bomba etip, qoghliwétishke tas qalghan. Junggo hazir her xil charilar bilen Amérika eskerlirini özining chégra rayonliridin yiraqlashturushqa urunuwatidu. Bu hergizmu bir heyran qalghudek ish emes. Ularmu Amérikini heydep chiqiriwétip, Asiyagha özliri hökümranliq qilishni isteydu. Bu xuddi biz Yawropaliqlarni qoghliwétip, gherbiy yérim shardiki eng küchlük dölet boluwalghinimiz bilen oxshash.


4. Amérika Junggogha Qarita Qandaq Yol Tutidu?

Men yuqirida özümning nezeriyisini bayan qilip öttüm. U bolsimu, biz hergiz özimizge teng kéleleydighan bashqa bir riqabetchining mewjut bolup turushini xalimaymiz. Junggoning yuqiriqidek bir pilanni ishqa ashurushigha razi bolmaymiz. Xuddi biz gherbiy yérim shargha hökümranliq qilghandek, Junggoning Asiyagha hökümranliq qilishini xalimaymiz. Biz tarixta impériyechi Gérmaniye, impériyechi Yaponiye, Natsist Gérmaniye, we impériyechi Sowét Ittipaqining dunyadiki hökümran küchlerge aylinishigha yol qoymiduq. Xuddi shuninggha oxshash, biz hergizmu Junggoning Asiyadiki hökümran küch boluwélishigha yol qoymaymiz.

Ötken yil (yeni 2011-yili) prézidént Obama Yawropa, Ottura Sherq we Asiya otturisida bir xil küch tengshesh élip baridighanliqini, yeni Amérikining Yawropa we Ottura Sherqtiki bir qisim küchlirini Asiyagha yötkeydighanliqini, shu arqiliq Amérikining chet ellerdiki herbiy küchini orunlashturushta Asiyani merkez qilidighanliqini otturigha qoydi (bu In’glizche «pivoting Asia policy» dep atilidu). Yeni, Amérika hökümiti Junggoning barghanséri chongiyip, barghanséri küchiyip kétiwatqanliqini körüp, özlirining istratégiyisini shuninggha mas halda tengshewatidu. Démek, biz özimiz bilen teng turidighan bashqa bir riqabetchining mewjut bolup turushigha yol qoymaymiz.

Hazir Junggoning qoshnilirining inkasliri qandaqraq boluwatidu? Ularmu herbiy küchlerni tengpunglashturidighan her xil hemkarliq munasiwetlirini wujudqa keltürüshni bashlidi. Yaponiye bilen Hindistanning ariliqi nahayiti yiraq, emma ular hazir hemkarliq munasiwiti ornitiwatidu. Sewebi bu 2 döletning her ikkisi Junggodin qorquwatidu. Sin’gapormu Junggodin nahayiti qorquwatidu. Yéngidin wujudqa kéliwatqan hemkarlashquchi eller Amérika, Yaponiye, Jenubiy Koréye, Teywen, Sin’gapor, Wiyétnam, Hindistan we Rusiyeni öz ichige alidu.

Hazir Junggo qoshnilirining hemmisi nahayiti jiddiylishiwatidu. Sewebi Junggo buningdin kéyin téximu chongiyip, téximu küchlinip mangidu. Shunglashqa hazir ikki terep otturisida bir xil bixeterlik riqabiti shekilliniwatidu. Uning bir teripi Junggo bolup, yene bir teripi bolsa Amérika bashchiliqidiki Junggoning bir qisim qoshnilirini öz ichige alghan hemkarlashquchi ellerdur. Tengpunglashturghuchi hemkarliq küchlirining alametliri hazir alliqachan namayan bolushqa bashlidi. Bu bir nahayiti xeterlik ehwal.


5. Bixeterlik Dilemmasi (Dilemma)

Bixeterlik dilemmasi mundaq: Oxshimighan eller özlirini qoghdash yolida élip baridighan ish-heriketler mahiyet jehette qarshi terepke qaritilghan hujum bolup körünidu. Buning bir yaxshi misali «cheklep turush siyasiti» (policy of containment) din ibaret. Bizning qarishimizche Amérikining Junggoni cheklep turush siyasiti bir xil özini qoghdash charisi bolup hésablinidu. Emma, Junggoluqlarning qarishiche, Junggoning etrapida shekilliniwatqan hemkarlashquchi küchler bir xil «qorshiwélish charisi» (encirclement) ge wekillik qilidu. 1-dunya urushidin burun En’gliye, Firansiye we Rusiye bir hemkarlashquchi küch bolup shekillen’gende, Gérmaniye uni «qorshiwélish küchliri» dep hésablighan. Soghuq urush jeryanida biz Yawropa we Asiyada bir xil tengpunglashturghuchi küchni shekillendürduq. Hemde biz uni «cheklep turush» dep hésabliduq. Sowét Ittipaqi bolsa uninggha «qorshiwélish» dep qaridi. Junggo hazir dölet mudapi’e xirajitini östürüsh, awi’amatka yasap chiqish we hujumchi ayropilan yasap chiqish qatarliq charilerni qollinip, özini qoghdimaqchi boluwatidu. Emma biz aptomatik halda uninggha «mahiyet jehette bashqilargha hujum qilish tedbirliri» dep qarawatimiz.

Buni men yuqirida otturigha qoyghan qabiliyet we niyet chüshenchisi bilenmu chüshen’gili bolidu: Bir döletning qabiliyiti kücheygenséri bashqilar «uningda yaman niyet bar» dep qarashqa bashlaydu.

Küchlük eller siyasiysi boyiche qarighanda, bir dölet özini saqlap qélish üchün choqum özini bir küchlük dölet qilip tereqqiy qildurushi kérek. Mushu nuqtidin qarighanda hazir Junggo tutqan yol hergizmu qanunsiz yol emes. Emeliyettimu Junggo özining qiliwatqinini qanunluq, dep hésablaydu. Menmu shundaq. Bu yerde men hergizmu Amérika yaxshi, Junggo eski démekchi emes. Shundaqla hergizmu Amérika eski, Junggo yaxshi, démekchimu emes. Junggoning meydanida turup qarighanda, Junggo özini Amérika we bir qisim qoshniliridin qoghdash üchün melum ishlarni qilishi kérek. Emma ular özini qoghdash yolida qilghan ishlarning hemmisige biz «mahiyet jehettin bashqilargha hujum qilish charisi» dep qaraymiz. Hemde bizmu özimizni qoghdash üchün bir qisim yéngi tedbirlerni qollinimiz. Emma, Junggoning qarishiche biz qilghan ishlar mahiyet jehettin ulargha hujum qilish tedbirliri bolup hésablinidu.

Shunglashqa, eger Junggo dawamliq türde tereqqiy qilip méngiwérip, bir chong Xongkonggha aylinidiken, Asiyada nahayiti chong qalaymiqanchiliq kélip chiqidu. U chaghda Junggo hazirqidin nahayiti köp herbiy qabiliyetlerge ige bolidu. Junggo hazirche bir qeghez yolwastin bashqa nerse emes bolup, u hergizmu Amérikigha teng kélelmeydu. Emma, men yuqirida dégen ehwallar Junggo tereqqiy qilip, Amérikigha teng kéleligüdek bolghanda andin yüz béridighan ehwallardur.

Men otturigha qoyghan nezeriye, bashqa barliq ijtima’iy pen nezeriyilirige oxshash, bir qisim waqitlarda toghra bolup chiqip, hemme waqitlarda toghra bolup chiqiwermeydu. Özümning yekünige asaslan’ghanda, méning nezeriyem 75 pirsent waqitlarda toghra bolup chiqidu. Méningche bir adem ijtima’iy-pen nezeriyiside qolgha keltüreleydighan eng yaxshi netije ene shunchilik bolidu. Yeni, méning nezeriyem hemme waqitlarda toghra bolup chiqiwermeydu. Biz hemmimiz men yuqirida otturigha qoyghan mölcherlerning héliqi toghra bolup chiqmaydighan 25 pirsent waqitning birsige toghra kélip qélishini ümid qilayli. Rehmet!

Ilawe: Jon Mi’érshaymér (John Mearsheimer) ning resmiy doklati mushu yerde axirlashti. Mezkur doklattin kéyin so’al-jawab pa’aliyiti ötküzülgen bolup, men kéyinki yazmamda ashu pa’aliyette otturigha chüshken bir qisim mezmunlarni, shundaqla Jon Mi’érshaymér bashqa bir programmida otturigha qoyghan bir qisim muhim köz-qarashlarni bayan qilip ötimen.

(Dawami bar)


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

ئەلروھلان
13-04-17, 21:20
جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟

ئەلروھلان


ئۇنداق دېسەم، «گېرمانىيە بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇپ قالسا، ياكى جۇڭگو بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇپ قالسا نېمە بولاتتى؟» دېيىشىڭلار مۇمكىن. بۇ «لاغايلاپ يۈرۈش ئەركىنلىكى» (freedom to roam) دېگەن ئۇقۇم بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ھازىر ئامېرىكا دۇنيادىكى دېڭىزلارنىڭ ھەممىسىدە باشقىلارنىڭ دۆلەتلىرىنى مارىغان ھالدا لاغايلاپ يۈرۈۋاتىدۇ. ئۇنىڭ سەۋەبى يالغۇز ئامېرىكىنىڭ ناھايىتى كۈچلۈك بولغانلىقىلا ئەمەس، بەلكى بىزدە لاغايلاپ يۈرۈش ئەركىنلىكى بار بولغانلىقىدا. بىزگە قارىتا بىرەر بىخەتەرلىك تەھدىتى مەۋجۇت بولمىغاچقا، بىز دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە لاغايلاپ يۈرۈپ، باشقىلارنىڭ ئىشلىرىغا ئارىلىشىپ يۈرۈۋاتىمىز. ئامېرىكا بىرەر دۆلەتنىڭ تەرەققىي قىلىپ، خۇددى بىز غەربىي يېرىم شارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقاندەك، ئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ياكى ياۋروپاغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان بىر دۆلەتكە ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ناھايىتى ئەھمىيەت بېرىدۇ. چۈنكى، ئەگەر شۇنداق ئەھۋال يۈز بېرىدىكەن، ھېلىقى دۆلەتمۇ ئەركىن ھالدا لاغايلاپ يۈرىدىغان بولىدۇ.

ئاسىياغا قاراپ باقىدىغان بولسىڭىز، ئامېرىكىنىڭ ھەربىي پاراخوتلىرى جۇڭگو ئەتراپىدىكى دېڭىزلاردا خالىغانچە لاغايلاپ يۈرۈيدۇ. ئامېرىكا ئەسكەرلىرى جۇڭگو زېمىنىغا يېقىن يەرلەردە ماكان تۇتۇپ تۇرىدۇ. ئاۋىئاماتكا ۋە ئۇرۇش قوشۇنلىرى جۇڭگونىڭ دېڭىز قىرغىقى رايونلىرىنى تەكشۈرۈپ تۇرىدۇ. ئامېرىكا ھەربىي ئايروپىلانلىرى جۇڭگونىڭ دېڭىز قىرغىقى رايونلىرىدا ئاسمانغا چىقىپ ۋە يەرگە چۈشۈپ تۇرىدۇ. ئامېرىكا ئەسكەرلىرى 1944-يىلىدىن باشلاپ ياۋروپادا ماكان تۇتۇپ تۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ. بىزدە لاغايلاپ يۈرۈش ئەركىنلىكى بار. بىز ئۆز ماكانىمىزنىڭ خەۋپسىزلىكى ھەققىدە ئازراقمۇ ئەنسىرىمەيمىز. ئامېرىكا ئۈچۈن ئەڭ غايىۋى ئەھۋال جۇڭگو، گېرمانىيە ۋە رۇسىيە قاتارلىق ئەللەر ئامېرىكا تەھدىتى تۈپەيلىدىن ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈستىدە ئەنسىرەپ ياشىشىدىن ئىبارەت.

دېمەك، ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى، بىرىنچىدىن بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇش، ئىككىنچىدىن ئۆزىڭىزگە تەڭ كېلەلەيدىغان بىر رىقابەتلەشكۈچىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا يول قويماسلىق. يەنى خەلقئارا سىستېمىدا رايونلۇق زومىگەر بولالايدىغان باشقا بىر دۆلەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىدىن ساقلىنىش.


2. ئامېرىكىنىڭ 1783-يىلىدىن بۇيانقى تاشقى ئىشلار سىياسەتلىرى

ئامېرىكا 1700-يىللىرىنىڭ ئاخىرىدا مەۋجۇتلۇقنى باشلىغاندا، ئۇ ئاتلانتىك ئوكيان قىرغىقىدىكى 13 شتاتتىن تەركىب تاپقان. ئامېرىكىنى قۇرغۇچىلار شىمالىي ئامېرىكىغا سەپەر قىلىپ، تىنچ ئوكيان قىرغىقىچىلىك كەلدى. ئۇلار ئۆزلىرىنى توسۇشقا ئۇرۇنغان يەرلىك ئىندىئانلاردىن ناھايىتى كۆپ سانلىق كىشىلەرنى قىرغىن قىلدى. ئۇلارنىڭ يەرلىرىنى بۇلىدى. ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى غەربىي-جەنۇبىي قىسىملىرىنى مېكسىكىدىن تارتىۋالدى. 1892-يىلى كاناداغا بېرىپ، ئۇلارنىمۇ ئامېرىكىغا قوشۇۋالماقچى بولدى. كانادا ئۆزىنىڭ پايتەختى ئۈچۈن ئامېرىكىغا يېقىن بولغان تورونتونى تاللىماي، ئامېرىكىغا يىراق بولغان ئوتتاۋانى تاللىشىدىكى سەۋەبمۇ ئۇلارنىڭ ئامېرىكىدىن قورققانلىقىدۇر. باشقىلارنىڭ زېمىنلىرىنى ئىگىلىۋېلىشقا كەلگەندە تارىختا ئامېرىكىغا يېقىن كېلىپ باققان باشقا بىرەر دۆلەت يوق. ئەگەر قۇللار مەسىلىسى يۈز بەرمىگەن بولسا، ئامېرىكا بۇ چاغقىچە جەنۇبىي ئامېرىكىنىڭ كۆپ قىسمىنىمۇ ئىگىلەپ بولغان بولاتتى. ئامېرىكا ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈپ، غەربىي يېرىم شاردىكى زومىگەرگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، 1853-يىلى جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى مېكسىكىنىڭ بىر پارچە زېمىنىنى ئىنگلىزچە «Gadsden Purchse» دەپ ئاتىلىدىغان كېلىشىم ئارقىلىق 10 مىليون دوللارغا سېتىۋالدى. ئۇ زېمىن كېيىنچە ئارىزونا ۋە يېڭى مېكسىكا شتاتلىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندى. ئامېرىكا يەنە ئەنگلىيە ۋە ئىسپانىيە قاتارلىق ياۋروپالىقلارنى غەربىي يېرىم شاردىن قوغلاپ چىقاردى. 1897-يىلى ئامېرىكا-ئىسپانىيە ئۇرۇشىدىن كېيىن بىز ئىسپانىيەلىكلەرنى جەنۇبىي ئامېرىكىدىن قوغلاپ چىقىرىپ، شۇنىڭ بىلەن بىز رايونلۇق زومىگەرگە ئايلاندۇق. ھازىرقى زامان تارىخىدىكى تۇنجى رايونلۇق زومىگەر بولدۇق. پۈتۈن غەربىي يېرىم شارغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشقا باشلاپ، ئۇ ھۆكۈمرانلىقنى بۈگۈنكى كۈنگىچە داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتىمىز.

مەن يۇقىرىدا تىلغا ئالغىنىمدەك كۈچلۈك ئەللەر ئىككى ئىشنى نىشان قىلىدۇ. ئۇنىڭ بىرى بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇش. ئۇنىڭ يەنە بىرى بولسا باشقىلارنىڭ رايونلۇق زومىگەرگە ئايلىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش. تەلىيىمىزگە يارىشا، 19-ئەسىردە بىز بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇش يولىدا تەرەققىي قىلىۋاتقاندا، بىز بىلەن ئوخشاش سەۋىيىدە رىقابەتلىشىدىغان باشقا بىرەر دۆلەت ئوتتۇرىغا چىقمىدى. ئەمما 20-ئەسىردە بىز بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە رىقابەتلەشكۈچىلەردىن 4 دۆلەت ئوتتۇرىغا چىقتى. ئۇلار ئىمپېرىيەچى گېرمانىيە، ئىمپېرىيەچى ياپونىيە، ناتسىست گېرمانىيە ۋە ئىمپېرىيەچى سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت. بۇ 4 دۆلەتنىڭ ھەممىسىنىڭ كۈچلۈك دۆلەتلەر قاتارىدىكى ئورنىنى يوق قىلىشتا ئامېرىكا ھالقىلىق رول ئوينىدى. 1917-يىلى ئاپرېلدىكى 1-دۇنيا ئۇرۇشىدا گەرچە گېرمانىيە ئۇتۇپ چىقىدىغاندەك قىلغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدا بىز غەلىبە قىلدۇق. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ياپونىيەنى ئامېرىكا ئۆزى يالغۇز يەڭدى. ناتسىست گېرمانىيەنى يېڭىشتە سوۋېت ئىتتىپاقى ھالقىلىق رول ئوينىغان بولسىمۇ، ئۇ ئۇرۇشتىمۇ ئامېرىكا ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىدى. سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقىنى چەكلەپ تۇرۇشتا ئامېرىكا مەركىزىي رول ئوينىدى. 1989 – 1991-يىللىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنى تارىخ سەھنىسىدىن چۈشۈرۈۋېتىشتىمۇ ئامېرىكا ھالقىلىق رول ئوينىدى. شۇنداق قىلىپ ئامېرىكا ئۆزى بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە رىقابەتلەشكۈچىلەرنىڭ ھېچ قايسىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا يول قويمىدى.

سوۋېت ئىتتىپاقى گۇمران بولۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي، پرېزىدېنت بۇش ئامېرىكىنى دۇنيادىكى 1-ئورۇندا تۇرىدىغان دۆلەت، دەپ جاكارلىدى. ھەمدە ئامېرىكا شۇنىڭدىن باشلاپ ئاشۇنداق ئورۇننى ساقلاپ مېڭىشقا كاپالەتلىك قىلدى.

دېمەك، مېنىڭ نەزەرىيەم بىلەن ئامېرىكىنىڭ 1783-يىلىدىن بۇيانقى تاشقى ئىشلار سىياسىتىگە قاراپ باقىدىغان بولسىڭىز، ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا ماس كېلىدىغانلىقىنى بايقايسىز. باشقىلار ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى ئېسىل دۆلەت ئىكەنلىكىنى سۆزلەپ، ماختىنىپ يۈرۈيدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسى قۇرۇق سەپسەتىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. ھەقىقىي ئامېرىكا دەل مەن يۇقىرىدا تەسۋىرلەپ ئۆتكىنىمدەك بىر دۆلەت بولۇپ، كانادا 19-ئەسىردىن تارتىپ ئامېرىكىدىن ئەنسىرەپ ياشاپ كەلدى.


3. جۇڭگو كۈچەيگەندە قانداق يول تۇتىدۇ؟

ئامېرىكا ھازىرغىچە شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىلا ئەمەس، پۈتۈن غەربىي يېرىم شاردىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت بولۇشنى ئىستەپ كەلدى. سىز جۇڭگونىڭمۇ ئاسىيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت بولغۇسى بار، دەپ ئويلىمامسىز؟ جۇڭگو ئاجىز ۋاقتىدا ئۇلارنىڭ بېشىغا قانداق كۈنلەرنىڭ كەلگەنلىكىنى ئۇلار ھەرگىزمۇ ئۇنتۇلۇپ قالمىدى. جۇڭگو ئاجىز ۋاقتىدا، ياۋروپالىقلار، ئامېرىكىلىقلار، بولۇپمۇ ياپونلۇقلار جۇڭگوغا قىلغان ئەسكى ئىشلارنى جۇڭگولۇقلار زادىلا ئۇنتۇلۇپ قالمىدى. ئۇ ئېچىنىشلىق ئىشلارنى جۇڭگولۇقلار زادىلا ئۇنتۇلۇپ قالمىدى. ئاجىز بولۇشنىڭ ئاقىۋىتىنى ئۇلار ناھايىتى ياخشى چۈشىنىدۇ. سىز بىر جۇڭگولۇقتىن «جۇڭگو ياپونىيەدىن 20 ھەسسە كۈچلۈك بولۇش بىلەن ياپونىيە جۇڭگودىن بىر ھەسسە كۈچلۈك بولۇشتىن ئىبارەت ئىككى تاللاشنىڭ قايسىسىنى تاللايسىز؟» دەپ سوراپ بېقىڭ. بۇ بىر ئەستايىدىللىق بىلەن سورالغان سوئالمۇ ئەمەس. جۇڭگولۇقلارنىڭ ھەممىسى ياپونىيەدىن 20 ھەسسە، ھەتتا 50 ھەسسە كۈچلۈك بولۇشنى ئىستەيدۇ. خەلقئارا سىستېمىدا ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى ئۆزىگە قوشنا بولغان ئەللەردىن نەچچە ھەسسە كۈچلۈك بولۇش. بۇ لوگىكا جۇڭگوغىمۇ ماس كېلىدىغان بولۇپ، جۇڭگولۇقلار بۇ لوگىكىنى ناھايىتى ياخشى بىلىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكا ياۋروپالىقلارنى غەربىي يېرىم شاردىن تولۇق قوغلىۋەتكەن. جۇڭگومۇ ئامېرىكىنى ئاسىيادىن تولۇق قوغلىۋېتىشنى ئىستەيدۇ. ئامېرىكىنىڭ ئاسىيادىكى ھاۋا ئارمىيىسى، دېڭىز ئارمىيىسى ۋە قۇرۇقلۇق ئارمىيىسىنى تەلتۆكۈس تازىلىۋېتىشنى ئىستەيدۇ. سوۋېت ئىتتىپاقى كۇبادا ھەربىي بازا قۇرۇۋالغاندا، ئامېرىكا ئۇلارنى باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئېتىپ، قوغلىۋېتىشكە تاس قالغان. جۇڭگو ھازىر ھەر خىل چارىلار بىلەن ئامېرىكا ئەسكەرلىرىنى ئۆزىنىڭ چېگرا رايونلىرىدىن يىراقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. بۇ ھەرگىزمۇ بىر ھەيران قالغۇدەك ئىش ئەمەس. ئۇلارمۇ ئامېرىكىنى ھەيدەپ چىقىرىۋېتىپ، ئاسىياغا ئۆزلىرى ھۆكۈمرانلىق قىلىشنى ئىستەيدۇ. بۇ خۇددى بىز ياۋروپالىقلارنى قوغلىۋېتىپ، غەربىي يېرىم شاردىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت بولۇۋالغىنىمىز بىلەن ئوخشاش.


4. ئامېرىكا جۇڭگوغا قارىتا قانداق يول تۇتىدۇ؟

مەن يۇقىرىدا ئۆزۈمنىڭ نەزەرىيىسىنى بايان قىلىپ ئۆتتۈم. ئۇ بولسىمۇ، بىز ھەرگىز ئۆزىمىزگە تەڭ كېلەلەيدىغان باشقا بىر رىقابەتچىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى خالىمايمىز. جۇڭگونىڭ يۇقىرىقىدەك بىر پىلاننى ئىشقا ئاشۇرۇشىغا رازى بولمايمىز. خۇددى بىز غەربىي يېرىم شارغا ھۆكۈمرانلىق قىلغاندەك، جۇڭگونىڭ ئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنى خالىمايمىز. بىز تارىختا ئىمپېرىيەچى گېرمانىيە، ئىمپېرىيەچى ياپونىيە، ناتسىست گېرمانىيە، ۋە ئىمپېرىيەچى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دۇنيادىكى ھۆكۈمران كۈچلەرگە ئايلىنىشىغا يول قويمىدۇق. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، بىز ھەرگىزمۇ جۇڭگونىڭ ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولۇۋېلىشىغا يول قويمايمىز.

ئۆتكەن يىل (يەنى 2011-يىلى) پرېزىدېنت ئوباما ياۋروپا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئاسىيا ئوتتۇرىسىدا بىر خىل كۈچ تەڭشەش ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى، يەنى ئامېرىكىنىڭ ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى بىر قىسىم كۈچلىرىنى ئاسىياغا يۆتكەيدىغانلىقىنى، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ چەت ئەللەردىكى ھەربىي كۈچىنى ئورۇنلاشتۇرۇشتا ئاسىيانى مەركەز قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى (بۇ ئىنگلىزچە «pivoting Asia policy» دەپ ئاتىلىدۇ). يەنى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى جۇڭگونىڭ بارغانسېرى چوڭىيىپ، بارغانسېرى كۈچىيىپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيىسىنى شۇنىڭغا ماس ھالدا تەڭشەۋاتىدۇ. دېمەك، بىز ئۆزىمىز بىلەن تەڭ تۇرىدىغان باشقا بىر رىقابەتچىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا يول قويمايمىز.

ھازىر جۇڭگونىڭ قوشنىلىرىنىڭ ئىنكاسلىرى قانداقراق بولۇۋاتىدۇ؟ ئۇلارمۇ ھەربىي كۈچلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدىغان ھەر خىل ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشنى باشلىدى. ياپونىيە بىلەن ھىندىستاننىڭ ئارىلىقى ناھايىتى يىراق، ئەمما ئۇلار ھازىر ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورنىتىۋاتىدۇ. سەۋەبى بۇ 2 دۆلەتنىڭ ھەر ئىككىسى جۇڭگودىن قورقۇۋاتىدۇ. سىنگاپورمۇ جۇڭگودىن ناھايىتى قورقۇۋاتىدۇ. يېڭىدىن ۋۇجۇدقا كېلىۋاتقان ھەمكارلاشقۇچى ئەللەر ئامېرىكا، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، تەيۋەن، سىنگاپور، ۋىيېتنام، ھىندىستان ۋە رۇسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ھازىر جۇڭگو قوشنىلىرىنىڭ ھەممىسى ناھايىتى جىددىيلىشىۋاتىدۇ. سەۋەبى جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىن تېخىمۇ چوڭىيىپ، تېخىمۇ كۈچلىنىپ ماڭىدۇ. شۇڭلاشقا ھازىر ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا بىر خىل بىخەتەرلىك رىقابىتى شەكىللىنىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ بىر تەرىپى جۇڭگو بولۇپ، يەنە بىر تەرىپى بولسا ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى جۇڭگونىڭ بىر قىسىم قوشنىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەمكارلاشقۇچى ئەللەردۇر. تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ھەمكارلىق كۈچلىرىنىڭ ئالامەتلىرى ھازىر ئاللىقاچان نامايان بولۇشقا باشلىدى. بۇ بىر ناھايىتى خەتەرلىك ئەھۋال.


5. بىخەتەرلىك دىلەمماسى (Dilemma)

بىخەتەرلىك دىلەمماسى مۇنداق: ئوخشىمىغان ئەللەر ئۆزلىرىنى قوغداش يولىدا ئېلىپ بارىدىغان ئىش-ھەرىكەتلەر ماھىيەت جەھەتتە قارشى تەرەپكە قارىتىلغان ھۇجۇم بولۇپ كۆرۈنىدۇ. بۇنىڭ بىر ياخشى مىسالى «چەكلەپ تۇرۇش سىياسىتى» (policy of containment) دىن ئىبارەت. بىزنىڭ قارىشىمىزچە ئامېرىكىنىڭ جۇڭگونى چەكلەپ تۇرۇش سىياسىتى بىر خىل ئۆزىنى قوغداش چارىسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەمما، جۇڭگولۇقلارنىڭ قارىشىچە، جۇڭگونىڭ ئەتراپىدا شەكىللىنىۋاتقان ھەمكارلاشقۇچى كۈچلەر بىر خىل «قورشىۋېلىش چارىسى» (encirclement) گە ۋەكىللىك قىلىدۇ. 1-دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇرۇن ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە رۇسىيە بىر ھەمكارلاشقۇچى كۈچ بولۇپ شەكىللەنگەندە، گېرمانىيە ئۇنى «قورشىۋېلىش كۈچلىرى» دەپ ھېسابلىغان. سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا بىز ياۋروپا ۋە ئاسىيادا بىر خىل تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى كۈچنى شەكىللەندۈردۇق. ھەمدە بىز ئۇنى «چەكلەپ تۇرۇش» دەپ ھېسابلىدۇق. سوۋېت ئىتتىپاقى بولسا ئۇنىڭغا «قورشىۋېلىش» دەپ قارىدى. جۇڭگو ھازىر دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى ئۆستۈرۈش، ئاۋىئاماتكا ياساپ چىقىش ۋە ھۇجۇمچى ئايروپىلان ياساپ چىقىش قاتارلىق چارىلەرنى قوللىنىپ، ئۆزىنى قوغدىماقچى بولۇۋاتىدۇ. ئەمما بىز ئاپتوماتىك ھالدا ئۇنىڭغا «ماھىيەت جەھەتتە باشقىلارغا ھۇجۇم قىلىش تەدبىرلىرى» دەپ قاراۋاتىمىز.

بۇنى مەن يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويغان قابىلىيەت ۋە نىيەت چۈشەنچىسى بىلەنمۇ چۈشەنگىلى بولىدۇ: بىر دۆلەتنىڭ قابىلىيىتى كۈچەيگەنسېرى باشقىلار «ئۇنىڭدا يامان نىيەت بار» دەپ قاراشقا باشلايدۇ.

كۈچلۈك ئەللەر سىياسىيسى بويىچە قارىغاندا، بىر دۆلەت ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن چوقۇم ئۆزىنى بىر كۈچلۈك دۆلەت قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك. مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا ھازىر جۇڭگو تۇتقان يول ھەرگىزمۇ قانۇنسىز يول ئەمەس. ئەمەلىيەتتىمۇ جۇڭگو ئۆزىنىڭ قىلىۋاتقىنىنى قانۇنلۇق، دەپ ھېسابلايدۇ. مەنمۇ شۇنداق. بۇ يەردە مەن ھەرگىزمۇ ئامېرىكا ياخشى، جۇڭگو ئەسكى دېمەكچى ئەمەس. شۇنداقلا ھەرگىزمۇ ئامېرىكا ئەسكى، جۇڭگو ياخشى، دېمەكچىمۇ ئەمەس. جۇڭگونىڭ مەيدانىدا تۇرۇپ قارىغاندا، جۇڭگو ئۆزىنى ئامېرىكا ۋە بىر قىسىم قوشنىلىرىدىن قوغداش ئۈچۈن مەلۇم ئىشلارنى قىلىشى كېرەك. ئەمما ئۇلار ئۆزىنى قوغداش يولىدا قىلغان ئىشلارنىڭ ھەممىسىگە بىز «ماھىيەت جەھەتتىن باشقىلارغا ھۇجۇم قىلىش چارىسى» دەپ قارايمىز. ھەمدە بىزمۇ ئۆزىمىزنى قوغداش ئۈچۈن بىر قىسىم يېڭى تەدبىرلەرنى قوللىنىمىز. ئەمما، جۇڭگونىڭ قارىشىچە بىز قىلغان ئىشلار ماھىيەت جەھەتتىن ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىش تەدبىرلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

شۇڭلاشقا، ئەگەر جۇڭگو داۋاملىق تۈردە تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋېرىپ، بىر چوڭ خوڭكوڭغا ئايلىنىدىكەن، ئاسىيادا ناھايىتى چوڭ قالايمىقانچىلىق كېلىپ چىقىدۇ. ئۇ چاغدا جۇڭگو ھازىرقىدىن ناھايىتى كۆپ ھەربىي قابىلىيەتلەرگە ئىگە بولىدۇ. جۇڭگو ھازىرچە بىر قەغەز يولۋاستىن باشقا نەرسە ئەمەس بولۇپ، ئۇ ھەرگىزمۇ ئامېرىكىغا تەڭ كېلەلمەيدۇ. ئەمما، مەن يۇقىرىدا دېگەن ئەھۋاللار جۇڭگو تەرەققىي قىلىپ، ئامېرىكىغا تەڭ كېلەلىگۈدەك بولغاندا ئاندىن يۈز بېرىدىغان ئەھۋاللاردۇر.

مەن ئوتتۇرىغا قويغان نەزەرىيە، باشقا بارلىق ئىجتىمائىي پەن نەزەرىيىلىرىگە ئوخشاش، بىر قىسىم ۋاقىتلاردا توغرا بولۇپ چىقىپ، ھەممە ۋاقىتلاردا توغرا بولۇپ چىقىۋەرمەيدۇ. ئۆزۈمنىڭ يەكۈنىگە ئاساسلانغاندا، مېنىڭ نەزەرىيەم 75 پىرسەنت ۋاقىتلاردا توغرا بولۇپ چىقىدۇ. مېنىڭچە بىر ئادەم ئىجتىمائىي-پەن نەزەرىيىسىدە قولغا كەلتۈرەلەيدىغان ئەڭ ياخشى نەتىجە ئەنە شۇنچىلىك بولىدۇ. يەنى، مېنىڭ نەزەرىيەم ھەممە ۋاقىتلاردا توغرا بولۇپ چىقىۋەرمەيدۇ. بىز ھەممىمىز مەن يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويغان مۆلچەرلەرنىڭ ھېلىقى توغرا بولۇپ چىقمايدىغان 25 پىرسەنت ۋاقىتنىڭ بىرسىگە توغرا كېلىپ قېلىشىنى ئۈمىد قىلايلى. رەھمەت!

ئىلاۋە: جون مىئېرشايمېر (John Mearsheimer) نىڭ رەسمىي دوكلاتى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى. مەزكۇر دوكلاتتىن كېيىن سوئال-جاۋاب پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، مەن كېيىنكى يازمامدا ئاشۇ پائالىيەتتە ئوتتۇرىغا چۈشكەن بىر قىسىم مەزمۇنلارنى، شۇنداقلا جون مىئېرشايمېر باشقا بىر پروگراممىدا ئوتتۇرىغا قويغان بىر قىسىم مۇھىم كۆز-قاراشلارنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن.

(داۋامى بار)

ئەلروھلان
21-04-17, 00:25
Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu? (3)

Elrohlan


Mezkur yazmining aldinqi qismi (2-qismi) da eskertip ötkinimdek, resmiy doklat axirlashqandin kéyin Jon Mi’érshaymér (John Mearsheimer) bilen doklatni anglighili kelgenler otturisida so’al-jawab pa’aliyiti élip bérildi. Töwende men ashu so’al-jawab pa’aliyitide bayan qilin’ghan köz-qarashlarning özüm tallighan qismini bayan qilip ötimen.

1-So’al: Junggoning gherbiy yérim shardiki eller bilen bolghan iqtisadiy munasiwitining küchiyishi Amérikining zomigerlik ornigha tesir körsitemdu?

Jawab: Men oxshimighan eller otturisidiki iqtisadiy baghlinish oynaydighan muhim rollar heqqide peqet Junggoning özidila 35 qétimdek ilmiy doklat bérip boldum. Men bügünki doklatimda tilgha alghinimdek, eger Junggo hazirqidek tereqqiy qilip méngiwéridiken, Junggo bilen Amérika otturisida choqum bir qisim toqunush yüz béridu. Méning bu köz qarishimgha qoshulmaydighanlar adette mundaq 3 sewebni körsitidu: (1) Junggo buningdin kéyin hazirqidek tereqqiy qilip méngiwermeydu. (2) Junggo Kungzi telimati boyiche ish qilidighan bolup, u dawamliq küchiyip mangsimu bir tinchliq yolini tutup mangidu. (3) Iqtisadiy jehette oxshimighan ellerning bir-birige yölinishi. 3-sewebni körsetkenlerning qarishiche, Junggo bilen Amérika, we Junggo bilen uning qoshniliri otturisida hazir nahayiti küchlük iqtisadiy béqindiliq munasiwiti mewjut bolghachqa, ular hergizmu öz-ara urushmaydu. Yeni, héch qandaq bir adem altun tuxum tughup béridighan ördekni öltürüwétishni xalimaydu. Qisqisi, méning nezeriyemge qarshi turidighan nezeriyidiki 1-orunda turidighan seweb oxshimighan eller otturisidiki iqtisadiy baghlinish. Emma, méning qarishimche méning nezeriyemge qarshi otturigha qoyulghan yuqiridikidek nezeriyiler toghra emes.

2-so’al: Néme üchün iqtisadiy jehette öz-ara béqinidighan ikki dölet otturisidiki urushtin saqlan’ghili bolmaydu?

Jawab: Bu so’alning jawabi iqtisadiy sahe bilen siyasiy sahening tengpungluq munasiwitining qandaq bolidighanliqi bilen munasiwetlik. Iqtisad heqiqetenmu muhim. Emma, köpinche ehwalda siyasiy menpe’et iqtisadiy menpe’ettin üstün turidu. Mesilen, eger Teywen musteqilliq élan qilidiken, Junggo bügünla uninggha qarshi urush bashlaydighanliqi jakarlidi. Roshenki, bundaq urush altun tuxum tughup béridighan ördekni öltürüp qoyidu. Shundaq bolsimu, bu yerde Junggo özining siyasiy menpe’itini iqtisadiy menpe’itidin üstün orun’gha qoyuwatidu. Sénkaku arili mesilisidimu, Junggo bilen Yaponiye özlirining iqtisadiy menpe’itini bir yaqqa qayrip qoyup, siyasiy menpe’etni közligen asasta bir qisim tashlar üchün öz-ara urushup qélishqa tas qéliwatidu. Démek, siyaset iqtisadtin köp küchlük.

Junggoda kommunizm dégendek bir qanuniy orun’gha ige emes, hemde Junggoda démokratiye yoq. Shunga Junggo da’irilirining hazir mewjut bolup turuwatqan tertipni saqlap méngishi intayin qiyin’gha toxtaydu. Ular üchün hazirqi tüzümni saqlap méngishning eng yaxshi charisi milletchilik (nationalism) ni kücheytish. Milletchilik xuddi bir yélimdek oxshimighan nersilerni bir gewde qilip tutup turalaydu. Buni biz yéqindin buyan yüz bériwatqan Sénkaku arili weqeliride körüp turuwatimiz. U toqunushlarda milletchilik hemme ishlarning merkizi bolush rolini oynawatidu.

Amérika we Junggogha qoshna döletler üchün iqtisad nahayiti muhim. Iqtisad bezi waqitlarda toqunushlarning derijisini töwenlitish rolini oynaydu. Emma, siyasiy menpe’et her da’im hemmidin üstün orunda turidu.

3-so’al: Sizning nezeriyingizning 75 pirsent waqitta toghra chiqip, qalghan 25 pirsent waqitta toghra chiqmaydighanliqini tilgha aldingiz. Junggo ehwalining ashu 25 pirsentke toghra kélip qélish éhtimalliqi qanchilik?

Jawab: Méning nezeriyemge qarshi chiqip pikir qilidighanlar asasiy jehettin mundaq 3 sewebni körsitidu: (1) Yadro bombisi bar döletlerning bir-biri bilen urush qilish éhtimalliqi intayin töwen bolidu. Bu manga qoyulghan eng küchlük qarshi pikir bolup, bu pikirdikilerning qarishiche héch kim yadro bombisi bilen pargha aylinip kétishni, we 3-dunya urushini bashlashni xalimaydu. (2) Oxshimighan eller otturisidiki iqtisadida bir-birige yölinish munasiwitining mewjutluqi bolup, bu nuqtini men yuqirida chüshendürüp öttüm. (3) Milletchilik mesilisi. Men mushu mesile sewebi bilen eyni waqitta Iraq urushigha qarshi chiqqan. Köpinche kishiler eng küchlük siyasiy idé’ologiye démokratiye, dep oylaydu. Emeliyette eng küchlük siyasiy idé’ologiye démokratiye bolmastin, belki milletperwerlik. Milletperwerlik asasiy jehettin öz ishlirini özi qarar qilish, dégenni bildüridu. Milletperwerlik bir döletning yene bir döletke tajawuz qilip, uni ishghal qiliwélishini nahayiti qiyinlashturuwétidu. Milletperwerlik küchlük bolmighan burunqi waqitlarda Amérika u zémin bu zéminlargha tajawuz qilip, ularni özining zémini qilip mangghan idi. Emma, hazir dunyaning hemme yéride milletperwerlik intayin küchiyip ketken bolup, siz bashqilarning zéminigha tajawuz qilip barsingiz, chong balayi’apetke uchraysiz. Afghanistan’gha tajawuz qilishning netijisi ene shundaq boldi. Wiyétnamgha Firansiyemu tajawuz qilip baqti, bizmu tajawuz qilip baqtuq. Emma uning aqiwitimu yaxshi bolmidi. Iraqqa qilin’ghan tajawuzchiliqning aqiwitining qandaq bolghanliqi hazir hemmimizge ayan. Bügünkidek milletperwerlik zamanida Amérika ottura sherqtiki bir döletke bésip kirip, u yerde ijtima’iy inzhénérliq élip barmaqchi bolidiken, uning ishi zadila aqmaydu.

Shunglashqa bashqilarni özige boysundurushta Junggo qilalaydighan ishlarmu anche köp emes. Ular 1979-yili Wiyétnamgha tajawuzchiliq qilip, dekkisini xéli yaxshi yewaldi.

4-so’al: Burun Yawropaning rayonluq menpe’itini qoghdash üchün Yawropa birliki wujudqa keltürülgen. Sizche buningdin kéyin Junggogha taqabil turidighan, Yawropa birlikige oxshash bir Asiya elliri birlikining wujudqa kélish éhtimalliqi barmu?

Jawab: Asiyaning ehwali Yawropagha oxshimaydighan bolup, Asiyaning jughrapiyisi Junggogha qarshi bir Asiya birlikini wujudqa keltürüsh üchün tolimu paydisiz. Mesilen, eger Junggo bilen Yaponiye urushup qalidiken, Hindistan, Malaysiya we Wiyétnam qatarliq ellerning Yaponiye bilen birliship ish élip bérishi üchün u eller nahayiti uzun musapini bésip, andin Yaponiye rayonigha kélishi kérek. Shunglashqa bu so’algha bir qana’etlinerlik jawab tépish bir nahayiti qiyin mesile bolup, méningche bu bir tetqiqat témisi bolalaydu.

5-so’al: Junggo hazir kommunizm we Marksizm yolidin chetnep, bir xil fashizm yoligha méngiwatqandek qilidu. Bir tereptin kapitalistlarning bay bolushigha yol qoyup, yene bir tereptin özige xas bir xil alahide siyasiy menpe’etni qoghlishiwatqandek qilidu. Ular yene Shinjang we Tibette kishilik hoquqni éghir derijide depsende qilidighan siyasetlerni yolgha qoyuwatidu. Sizche Junggo hazir bir xil étnik milletchilik yoligha méngiwatamdu? Qaraydighan bolsaq, hazir köp sandiki Xenzular Shinjang we Tibetke köchüp bérip yerliship, u yerdiki xelqler bilen étnik toqunush peyda qiliwatidu, hemde kishilik hoquqlarni depsende qiliwatidu. Sizche Junggoning idé’ologiyisi Junggo ichide we xelq’arada buningdin kéyin qandaq mesililerni peyda qilidu?

Jawab: Men taki bügün’ge kelgüche fashizmning néme ikenlikini téxi toluq chüshinip bolalmidim. Shunglashqa, gerche men sizning sözliringizni xatagha chiqarmisammu, so’alingizning fashizmgha a’it qismi üstide toxtalmaymen. Junggo bir hakimmutleqchilik tüzümidiki (totalitarian) dölet. Adette hakimmutleqchilik tüzümidiki döletler özlirini bir démokratik tüzümge qarap özgertip mangatti, emma Junggo hazirche démokratiyige qiziqidighandek qilmaydu. Shunglashqa Junggo hakimiyiti hazir bir toluq qanuniy asasqa ige emes bolup, bu jehettiki ehwal buningdin kéyin dawamliq türde nacharliship méngishi mumkin. Hemde milletchilikni kücheytish charisigha tayinishi mumkin. Shinjang we Tibet mesiliside, Junggo hökümiti hazir ashu rayonlarda yüz bériwatqan ehwallardin nahayiti ensirewatqan bolup, u yerni kontrol qilishta u rayonlargha nahayiti köp sandiki xenzu nopusini yötkeshke oxshash usullarni qolliniwatqan bolushi mumkin. Eger weziyet shundaq qilishqa qistaydiken, Junggo hökümiti insan hoquqlirini depsende qilidighan ishlarni qiliwéridu. Bu jehette ular körsitidighan sewebler bilen Amérika körsitidighan sewebler oxshash. Köpligen döletler bezide yalghuz öz xelqlirigila emes, bashqa ellerning xelqlirigimu wehshiy ishlarni qilidu. Eger Junggo hökümiti memliket ichide dölet hakimiyitige tehdit bolidighan küchler bash kötürüwatidu, dep qaraydiken, ular choqum bir qisim zörür tedbirlerni qollinip, héliqidek küchlerni yoqitishqa tirishidu. Men yuqirida otturigha qoyghan 5 perezning biri mundaq: Her bir döletning asasiy nishani özini saqlap qélish. Junggomu ashundaq döletlerning biri. Bezi döletler bezide chong kölemlik qirghinchiliqlarnimu élip baridu. Ularning ashundaq ishlarni qilishidiki asasiy seweb melum bir idé’ologiyini qoghlishish bolmastin, belki melum bir istratégiyilik meqset üchün bolidu. Yeni ular hakimiyetni saqlap qélish üchün shundaq qilidu. Men bu yerde Junggoni aqlimaqchi emesmen. Méning bu yerde démekchi bolghinim, buningdin kéyin Junggoda chong kölemlik insan hoquqlirini depsende qilidighan ishlarmu yüz bérip qélishi mumkin.

6-so’al: Sizche buningdin kéyinki Junggo-Rusiye munasiwiti qandaq bolidu?

Jawab: Men yuqirida tengpunglashturghuchi küchler hemkarliqi heqqide toxtalghanda, bir terepte Junggo bar bolup, yene bir terepte Amérika, Yaponiye, Jenubiy Koréye, Sin’gapor, Wiyétnam, Hindistan, Awstraliye we Rusiye qatarliq ellerning barliqini otturigha qoydum. Yeni, Junggogha qarshi hemkarlashquchi eller ichide Rusiyemu bar, dédim. Soghuq urush jeryanida Sowét Ittipaqi Amérikining düshmini boldi. Amérika 1965-yilidin 1975-yilighiche Wiyétnam bilen urush qilghan bolup, u 20-esirdiki eng qanliq urush boldi. Shundaq bolsimu Wiyétnam hazir Amérika bilen eng yuqiri derijide hemkarlishishni istewatidu. Yeni, burun öz-ara eng esheddiy düshmen bolush rolini alghan ikki dölet hazir birleshmekchi boluwatidu. Shunglashqa méningche Rusiye bilen Amérika Junggogha taqabil turidighan ittipaqdashlarning ezaliri bolidu. Bu ish jughrapiye bilen munasiwetlik. Rusiye Junggo bilen chégridash bolup, ular 1969-yili bir chégra majirasi tüpeylidin öz-ara urushqili tas qalghan. Eger Junggo toxtimay tereqqiy qilip, etrapidikilerni sirtqa ittirip, etrapidikilerge mush tenglep yürüydiken, Rusiye bashqa bir qisim ellerge qoshulup, Amérika bilen bir terepte turidu. Bu nuqtini hazirche körgili bolmaydu. Amérika hazir ottura sherqte ish élip bériwatqan bolup, hazirche Rusiye Junggo bilen birliship ish élip bériwatidu. Bu ikki dölet birliship, BDT ning Süriye üstidin chiqarghan qararlirini maqulluqtin ötküzmeywatidu. BDT Liwan üstidin qarar almaqchi bolghandimu, Rusiye bilen Junggo bélet tashlash hoquqidin waz kechken idi. Melum jehettin élip éytqanda bu ikki dölet otturisida hazir yaxshi dostluq munasiwiti bar. Emma, méning perizimche bu xil ehwal kelgüside özgiridu. Xuddi Yaponiye we Hindistan’gha oxshash, Rusiye kelgüside Amérika terepke ötidu.

(Dawami bar)

ئەلروھلان
21-04-17, 00:27
جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟ (3)

ئەلروھلان


مەزكۇر يازمىنىڭ ئالدىنقى قىسمى (2-قىسمى) دا ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمدەك، رەسمىي دوكلات ئاخىرلاشقاندىن كېيىن جون مىئېرشايمېر (John Mearsheimer) بىلەن دوكلاتنى ئاڭلىغىلى كەلگەنلەر ئوتتۇرىسىدا سوئال-جاۋاب پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلدى. تۆۋەندە مەن ئاشۇ سوئال-جاۋاب پائالىيىتىدە بايان قىلىنغان كۆز-قاراشلارنىڭ ئۆزۈم تاللىغان قىسمىنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن.

1-سوئال: جۇڭگونىڭ غەربىي يېرىم شاردىكى ئەللەر بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتىنىڭ كۈچىيىشى ئامېرىكىنىڭ زومىگەرلىك ئورنىغا تەسىر كۆرسىتەمدۇ؟

جاۋاب: مەن ئوخشىمىغان ئەللەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي باغلىنىش ئوينايدىغان مۇھىم روللار ھەققىدە پەقەت جۇڭگونىڭ ئۆزىدىلا 35 قېتىمدەك ئىلمىي دوكلات بېرىپ بولدۇم. مەن بۈگۈنكى دوكلاتىمدا تىلغا ئالغىنىمدەك، ئەگەر جۇڭگو ھازىرقىدەك تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋېرىدىكەن، جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا چوقۇم بىر قىسىم توقۇنۇش يۈز بېرىدۇ. مېنىڭ بۇ كۆز قارىشىمغا قوشۇلمايدىغانلار ئادەتتە مۇنداق 3 سەۋەبنى كۆرسىتىدۇ: (1) جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىن ھازىرقىدەك تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋەرمەيدۇ. (2) جۇڭگو كۇڭزى تەلىماتى بويىچە ئىش قىلىدىغان بولۇپ، ئۇ داۋاملىق كۈچىيىپ ماڭسىمۇ بىر تىنچلىق يولىنى تۇتۇپ ماڭىدۇ. (3) ئىقتىسادىي جەھەتتە ئوخشىمىغان ئەللەرنىڭ بىر-بىرىگە يۆلىنىشى. 3-سەۋەبنى كۆرسەتكەنلەرنىڭ قارىشىچە، جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا، ۋە جۇڭگو بىلەن ئۇنىڭ قوشنىلىرى ئوتتۇرىسىدا ھازىر ناھايىتى كۈچلۈك ئىقتىسادىي بېقىندىلىق مۇناسىۋىتى مەۋجۇت بولغاچقا، ئۇلار ھەرگىزمۇ ئۆز-ئارا ئۇرۇشمايدۇ. يەنى، ھېچ قانداق بىر ئادەم ئالتۇن تۇخۇم تۇغۇپ بېرىدىغان ئۆردەكنى ئۆلتۈرۈۋېتىشنى خالىمايدۇ. قىسقىسى، مېنىڭ نەزەرىيەمگە قارشى تۇرىدىغان نەزەرىيىدىكى 1-ئورۇندا تۇرىدىغان سەۋەب ئوخشىمىغان ئەللەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي باغلىنىش. ئەمما، مېنىڭ قارىشىمچە مېنىڭ نەزەرىيەمگە قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان يۇقىرىدىكىدەك نەزەرىيىلەر توغرا ئەمەس.

2-سوئال: نېمە ئۈچۈن ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۆز-ئارا بېقىنىدىغان ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتىن ساقلانغىلى بولمايدۇ؟

جاۋاب: بۇ سوئالنىڭ جاۋابى ئىقتىسادىي ساھە بىلەن سىياسىي ساھەنىڭ تەڭپۇڭلۇق مۇناسىۋىتىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئىقتىساد ھەقىقەتەنمۇ مۇھىم. ئەمما، كۆپىنچە ئەھۋالدا سىياسىي مەنپەئەت ئىقتىسادىي مەنپەئەتتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. مەسىلەن، ئەگەر تەيۋەن مۇستەقىللىق ئېلان قىلىدىكەن، جۇڭگو بۈگۈنلا ئۇنىڭغا قارشى ئۇرۇش باشلايدىغانلىقى جاكارلىدى. روشەنكى، بۇنداق ئۇرۇش ئالتۇن تۇخۇم تۇغۇپ بېرىدىغان ئۆردەكنى ئۆلتۈرۈپ قويىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ، بۇ يەردە جۇڭگو ئۆزىنىڭ سىياسىي مەنپەئىتىنى ئىقتىسادىي مەنپەئىتىدىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويۇۋاتىدۇ. سېنكاكۇ ئارىلى مەسىلىسىدىمۇ، جۇڭگو بىلەن ياپونىيە ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئىتىنى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ، سىياسىي مەنپەئەتنى كۆزلىگەن ئاساستا بىر قىسىم تاشلار ئۈچۈن ئۆز-ئارا ئۇرۇشۇپ قېلىشقا تاس قېلىۋاتىدۇ. دېمەك، سىياسەت ئىقتىسادتىن كۆپ كۈچلۈك.

جۇڭگودا كوممۇنىزم دېگەندەك بىر قانۇنىي ئورۇنغا ئىگە ئەمەس، ھەمدە جۇڭگودا دېموكراتىيە يوق. شۇڭا جۇڭگو دائىرىلىرىنىڭ ھازىر مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان تەرتىپنى ساقلاپ مېڭىشى ئىنتايىن قىيىنغا توختايدۇ. ئۇلار ئۈچۈن ھازىرقى تۈزۈمنى ساقلاپ مېڭىشنىڭ ئەڭ ياخشى چارىسى مىللەتچىلىك (nationalism) نى كۈچەيتىش. مىللەتچىلىك خۇددى بىر يېلىمدەك ئوخشىمىغان نەرسىلەرنى بىر گەۋدە قىلىپ تۇتۇپ تۇرالايدۇ. بۇنى بىز يېقىندىن بۇيان يۈز بېرىۋاتقان سېنكاكۇ ئارىلى ۋەقەلىرىدە كۆرۈپ تۇرۇۋاتىمىز. ئۇ توقۇنۇشلاردا مىللەتچىلىك ھەممە ئىشلارنىڭ مەركىزى بولۇش رولىنى ئويناۋاتىدۇ.

ئامېرىكا ۋە جۇڭگوغا قوشنا دۆلەتلەر ئۈچۈن ئىقتىساد ناھايىتى مۇھىم. ئىقتىساد بەزى ۋاقىتلاردا توقۇنۇشلارنىڭ دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىش رولىنى ئوينايدۇ. ئەمما، سىياسىي مەنپەئەت ھەر دائىم ھەممىدىن ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدۇ.

3-سوئال: سىزنىڭ نەزەرىيىڭىزنىڭ 75 پىرسەنت ۋاقىتتا توغرا چىقىپ، قالغان 25 پىرسەنت ۋاقىتتا توغرا چىقمايدىغانلىقىنى تىلغا ئالدىڭىز. جۇڭگو ئەھۋالىنىڭ ئاشۇ 25 پىرسەنتكە توغرا كېلىپ قېلىش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟

جاۋاب: مېنىڭ نەزەرىيەمگە قارشى چىقىپ پىكىر قىلىدىغانلار ئاساسىي جەھەتتىن مۇنداق 3 سەۋەبنى كۆرسىتىدۇ: (1) يادرو بومبىسى بار دۆلەتلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇش قىلىش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن تۆۋەن بولىدۇ. بۇ ماڭا قويۇلغان ئەڭ كۈچلۈك قارشى پىكىر بولۇپ، بۇ پىكىردىكىلەرنىڭ قارىشىچە ھېچ كىم يادرو بومبىسى بىلەن پارغا ئايلىنىپ كېتىشنى، ۋە 3-دۇنيا ئۇرۇشىنى باشلاشنى خالىمايدۇ. (2) ئوخشىمىغان ئەللەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىدا بىر-بىرىگە يۆلىنىش مۇناسىۋىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى بولۇپ، بۇ نۇقتىنى مەن يۇقىرىدا چۈشەندۈرۈپ ئۆتتۈم. (3) مىللەتچىلىك مەسىلىسى. مەن مۇشۇ مەسىلە سەۋەبى بىلەن ئەينى ۋاقىتتا ئىراق ئۇرۇشىغا قارشى چىققان. كۆپىنچە كىشىلەر ئەڭ كۈچلۈك سىياسىي ئىدېئولوگىيە دېموكراتىيە، دەپ ئويلايدۇ. ئەمەلىيەتتە ئەڭ كۈچلۈك سىياسىي ئىدېئولوگىيە دېموكراتىيە بولماستىن، بەلكى مىللەتپەرۋەرلىك. مىللەتپەرۋەرلىك ئاساسىي جەھەتتىن ئۆز ئىشلىرىنى ئۆزى قارار قىلىش، دېگەننى بىلدۈرىدۇ. مىللەتپەرۋەرلىك بىر دۆلەتنىڭ يەنە بىر دۆلەتكە تاجاۋۇز قىلىپ، ئۇنى ئىشغال قىلىۋېلىشىنى ناھايىتى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ. مىللەتپەرۋەرلىك كۈچلۈك بولمىغان بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئامېرىكا ئۇ زېمىن بۇ زېمىنلارغا تاجاۋۇز قىلىپ، ئۇلارنى ئۆزىنىڭ زېمىنى قىلىپ ماڭغان ئىدى. ئەمما، ھازىر دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە مىللەتپەرۋەرلىك ئىنتايىن كۈچىيىپ كەتكەن بولۇپ، سىز باشقىلارنىڭ زېمىنىغا تاجاۋۇز قىلىپ بارسىڭىز، چوڭ بالايىئاپەتكە ئۇچرايسىز. ئافغانىستانغا تاجاۋۇز قىلىشنىڭ نەتىجىسى ئەنە شۇنداق بولدى. ۋىيېتنامغا فىرانسىيەمۇ تاجاۋۇز قىلىپ باقتى، بىزمۇ تاجاۋۇز قىلىپ باقتۇق. ئەمما ئۇنىڭ ئاقىۋىتىمۇ ياخشى بولمىدى. ئىراققا قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئاقىۋىتىنىڭ قانداق بولغانلىقى ھازىر ھەممىمىزگە ئايان. بۈگۈنكىدەك مىللەتپەرۋەرلىك زامانىدا ئامېرىكا ئوتتۇرا شەرقتىكى بىر دۆلەتكە بېسىپ كىرىپ، ئۇ يەردە ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق ئېلىپ بارماقچى بولىدىكەن، ئۇنىڭ ئىشى زادىلا ئاقمايدۇ.

شۇڭلاشقا باشقىلارنى ئۆزىگە بويسۇندۇرۇشتا جۇڭگو قىلالايدىغان ئىشلارمۇ ئانچە كۆپ ئەمەس. ئۇلار 1979-يىلى ۋىيېتنامغا تاجاۋۇزچىلىق قىلىپ، دەككىسىنى خېلى ياخشى يەۋالدى.

4-سوئال: بۇرۇن ياۋروپانىڭ رايونلۇق مەنپەئىتىنى قوغداش ئۈچۈن ياۋروپا بىرلىكى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈلگەن. سىزچە بۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگوغا تاقابىل تۇرىدىغان، ياۋروپا بىرلىكىگە ئوخشاش بىر ئاسىيا ئەللىرى بىرلىكىنىڭ ۋۇجۇدقا كېلىش ئېھتىماللىقى بارمۇ؟

جاۋاب: ئاسىيانىڭ ئەھۋالى ياۋروپاغا ئوخشىمايدىغان بولۇپ، ئاسىيانىڭ جۇغراپىيىسى جۇڭگوغا قارشى بىر ئاسىيا بىرلىكىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش ئۈچۈن تولىمۇ پايدىسىز. مەسىلەن، ئەگەر جۇڭگو بىلەن ياپونىيە ئۇرۇشۇپ قالىدىكەن، ھىندىستان، مالايسىيا ۋە ۋىيېتنام قاتارلىق ئەللەرنىڭ ياپونىيە بىلەن بىرلىشىپ ئىش ئېلىپ بېرىشى ئۈچۈن ئۇ ئەللەر ناھايىتى ئۇزۇن مۇساپىنى بېسىپ، ئاندىن ياپونىيە رايونىغا كېلىشى كېرەك. شۇڭلاشقا بۇ سوئالغا بىر قانائەتلىنەرلىك جاۋاب تېپىش بىر ناھايىتى قىيىن مەسىلە بولۇپ، مېنىڭچە بۇ بىر تەتقىقات تېمىسى بولالايدۇ.

5-سوئال: جۇڭگو ھازىر كوممۇنىزم ۋە ماركسىزم يولىدىن چەتنەپ، بىر خىل فاشىزم يولىغا مېڭىۋاتقاندەك قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن كاپىتالىستلارنىڭ باي بولۇشىغا يول قويۇپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىگە خاس بىر خىل ئالاھىدە سىياسىي مەنپەئەتنى قوغلىشىۋاتقاندەك قىلىدۇ. ئۇلار يەنە شىنجاڭ ۋە تىبەتتە كىشىلىك ھوقۇقنى ئېغىر دەرىجىدە دەپسەندە قىلىدىغان سىياسەتلەرنى يولغا قويۇۋاتىدۇ. سىزچە جۇڭگو ھازىر بىر خىل ئېتنىك مىللەتچىلىك يولىغا مېڭىۋاتامدۇ؟ قارايدىغان بولساق، ھازىر كۆپ ساندىكى خەنزۇلار شىنجاڭ ۋە تىبەتكە كۆچۈپ بېرىپ يەرلىشىپ، ئۇ يەردىكى خەلقلەر بىلەن ئېتنىك توقۇنۇش پەيدا قىلىۋاتىدۇ، ھەمدە كىشىلىك ھوقۇقلارنى دەپسەندە قىلىۋاتىدۇ. سىزچە جۇڭگونىڭ ئىدېئولوگىيىسى جۇڭگو ئىچىدە ۋە خەلقئارادا بۇنىڭدىن كېيىن قانداق مەسىلىلەرنى پەيدا قىلىدۇ؟

جاۋاب: مەن تاكى بۈگۈنگە كەلگۈچە فاشىزمنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى تېخى تولۇق چۈشىنىپ بولالمىدىم. شۇڭلاشقا، گەرچە مەن سىزنىڭ سۆزلىرىڭىزنى خاتاغا چىقارمىساممۇ، سوئالىڭىزنىڭ فاشىزمغا ئائىت قىسمى ئۈستىدە توختالمايمەن. جۇڭگو بىر ھاكىممۇتلەقچىلىك تۈزۈمىدىكى (totalitarian) دۆلەت. ئادەتتە ھاكىممۇتلەقچىلىك تۈزۈمىدىكى دۆلەتلەر ئۆزلىرىنى بىر دېموكراتىك تۈزۈمگە قاراپ ئۆزگەرتىپ ماڭاتتى، ئەمما جۇڭگو ھازىرچە دېموكراتىيىگە قىزىقىدىغاندەك قىلمايدۇ. شۇڭلاشقا جۇڭگو ھاكىمىيىتى ھازىر بىر تولۇق قانۇنىي ئاساسقا ئىگە ئەمەس بولۇپ، بۇ جەھەتتىكى ئەھۋال بۇنىڭدىن كېيىن داۋاملىق تۈردە ناچارلىشىپ مېڭىشى مۇمكىن. ھەمدە مىللەتچىلىكنى كۈچەيتىش چارىسىغا تايىنىشى مۇمكىن. شىنجاڭ ۋە تىبەت مەسىلىسىدە، جۇڭگو ھۆكۈمىتى ھازىر ئاشۇ رايونلاردا يۈز بېرىۋاتقان ئەھۋاللاردىن ناھايىتى ئەنسىرەۋاتقان بولۇپ، ئۇ يەرنى كونترول قىلىشتا ئۇ رايونلارغا ناھايىتى كۆپ ساندىكى خەنزۇ نوپۇسىنى يۆتكەشكە ئوخشاش ئۇسۇللارنى قوللىنىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر ۋەزىيەت شۇنداق قىلىشقا قىستايدىكەن، جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئىنسان ھوقۇقلىرىنى دەپسەندە قىلىدىغان ئىشلارنى قىلىۋېرىدۇ. بۇ جەھەتتە ئۇلار كۆرسىتىدىغان سەۋەبلەر بىلەن ئامېرىكا كۆرسىتىدىغان سەۋەبلەر ئوخشاش. كۆپلىگەن دۆلەتلەر بەزىدە يالغۇز ئۆز خەلقلىرىگىلا ئەمەس، باشقا ئەللەرنىڭ خەلقلىرىگىمۇ ۋەھشىي ئىشلارنى قىلىدۇ. ئەگەر جۇڭگو ھۆكۈمىتى مەملىكەت ئىچىدە دۆلەت ھاكىمىيىتىگە تەھدىت بولىدىغان كۈچلەر باش كۆتۈرۈۋاتىدۇ، دەپ قارايدىكەن، ئۇلار چوقۇم بىر قىسىم زۆرۈر تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، ھېلىقىدەك كۈچلەرنى يوقىتىشقا تىرىشىدۇ. مەن يۇقىرىدا ئوتتۇرىغا قويغان 5 پەرەزنىڭ بىرى مۇنداق: ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئاساسىي نىشانى ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش. جۇڭگومۇ ئاشۇنداق دۆلەتلەرنىڭ بىرى. بەزى دۆلەتلەر بەزىدە چوڭ كۆلەملىك قىرغىنچىلىقلارنىمۇ ئېلىپ بارىدۇ. ئۇلارنىڭ ئاشۇنداق ئىشلارنى قىلىشىدىكى ئاساسىي سەۋەب مەلۇم بىر ئىدېئولوگىيىنى قوغلىشىش بولماستىن، بەلكى مەلۇم بىر ئىستراتېگىيىلىك مەقسەت ئۈچۈن بولىدۇ. يەنى ئۇلار ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن شۇنداق قىلىدۇ. مەن بۇ يەردە جۇڭگونى ئاقلىماقچى ئەمەسمەن. مېنىڭ بۇ يەردە دېمەكچى بولغىنىم، بۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگودا چوڭ كۆلەملىك ئىنسان ھوقۇقلىرىنى دەپسەندە قىلىدىغان ئىشلارمۇ يۈز بېرىپ قېلىشى مۇمكىن.

6-سوئال: سىزچە بۇنىڭدىن كېيىنكى جۇڭگو-رۇسىيە مۇناسىۋىتى قانداق بولىدۇ؟

جاۋاب: مەن يۇقىرىدا تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى كۈچلەر ھەمكارلىقى ھەققىدە توختالغاندا، بىر تەرەپتە جۇڭگو بار بولۇپ، يەنە بىر تەرەپتە ئامېرىكا، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، سىنگاپور، ۋىيېتنام، ھىندىستان، ئاۋسترالىيە ۋە رۇسىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. يەنى، جۇڭگوغا قارشى ھەمكارلاشقۇچى ئەللەر ئىچىدە رۇسىيەمۇ بار، دېدىم. سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقى ئامېرىكىنىڭ دۈشمىنى بولدى. ئامېرىكا 1965-يىلىدىن 1975-يىلىغىچە ۋىيېتنام بىلەن ئۇرۇش قىلغان بولۇپ، ئۇ 20-ئەسىردىكى ئەڭ قانلىق ئۇرۇش بولدى. شۇنداق بولسىمۇ ۋىيېتنام ھازىر ئامېرىكا بىلەن ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ھەمكارلىشىشنى ئىستەۋاتىدۇ. يەنى، بۇرۇن ئۆز-ئارا ئەڭ ئەشەددىي دۈشمەن بولۇش رولىنى ئالغان ئىككى دۆلەت ھازىر بىرلەشمەكچى بولۇۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا مېنىڭچە رۇسىيە بىلەن ئامېرىكا جۇڭگوغا تاقابىل تۇرىدىغان ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئەزالىرى بولىدۇ. بۇ ئىش جۇغراپىيە بىلەن مۇناسىۋەتلىك. رۇسىيە جۇڭگو بىلەن چېگرىداش بولۇپ، ئۇلار 1969-يىلى بىر چېگرا ماجىراسى تۈپەيلىدىن ئۆز-ئارا ئۇرۇشقىلى تاس قالغان. ئەگەر جۇڭگو توختىماي تەرەققىي قىلىپ، ئەتراپىدىكىلەرنى سىرتقا ئىتتىرىپ، ئەتراپىدىكىلەرگە مۇش تەڭلەپ يۈرۈيدىكەن، رۇسىيە باشقا بىر قىسىم ئەللەرگە قوشۇلۇپ، ئامېرىكا بىلەن بىر تەرەپتە تۇرىدۇ. بۇ نۇقتىنى ھازىرچە كۆرگىلى بولمايدۇ. ئامېرىكا ھازىر ئوتتۇرا شەرقتە ئىش ئېلىپ بېرىۋاتقان بولۇپ، ھازىرچە رۇسىيە جۇڭگو بىلەن بىرلىشىپ ئىش ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. بۇ ئىككى دۆلەت بىرلىشىپ، ب د ت نىڭ سۈرىيە ئۈستىدىن چىقارغان قارارلىرىنى ماقۇللۇقتىن ئۆتكۈزمەيۋاتىدۇ. ب د ت لىۋان ئۈستىدىن قارار ئالماقچى بولغاندىمۇ، رۇسىيە بىلەن جۇڭگو بېلەت تاشلاش ھوقۇقىدىن ۋاز كەچكەن ئىدى. مەلۇم جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ھازىر ياخشى دوستلۇق مۇناسىۋىتى بار. ئەمما، مېنىڭ پەرىزىمچە بۇ خىل ئەھۋال كەلگۈسىدە ئۆزگىرىدۇ. خۇددى ياپونىيە ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش، رۇسىيە كەلگۈسىدە ئامېرىكا تەرەپكە ئۆتىدۇ.

(داۋامى بار)

ئەلروھلان
27-04-17, 21:48
Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu? (4)

Elrohlan


«Ilawe»: Men mezkur maqalining aldinqi qismi (3-qismi) da bayan qilghinim doktor Jon Mi’érshaymérning Kanada Ottawa Uniwérsitétida 2012-yili bergen bir meydan ilmiy doklati bilen doklattin kéyinki so’al-jawab pa’aliyitide otturigha qoyulghan köz-qarashlarning özüm tallighan bir qismi idi. Proféssor Jon Mi’érshaymér 2013-yili 10-Apréldimu bashqa bir aliy mektepte oxshash témida doklat sözligen bolup, yutyubtiki sin höjjitide u doklatning qaysi uniwérsitétta sözlen’genliki heqqide héch qandaq uchur bérilmeptu. Bu doklatning axiridimu so’al-jawab pa’aliyiti ötküzülgen bolup, men mezkur yazmida Jon Mi’érshaymér so’allargha jawab bergende otturigha qoyghan köz-qarashlardin özüm muwapiq körgenlirini tallap tonushturimen. Bu 2-doklatning menbesini men mezkur maqalining eng axirigha 2-menbe qilip kirgüzüp qoydum.

7-so’al: Siz, Amérika Junggoning rayonluq zomigiri bolowélishigha yol qoymaydu, dédingiz. Amérika bu ishni qandaq ishqa ashuridu? Iqtisadiy wasite bilenmu, herbiy urush bilenmu, yaki bashqa tedbir bilenmu?

Jawab: Hemmimizning xewiride bar bolghinidek, iqtisadiy küch herbiy küchning asasi. Herbiy küchni wujudqa keltürüshte kem bolsa bolmaydighan ikki nerse bar. Uning biri bayliq. Yene biri nopus sani. Shunglashqa nahayiti bay bolush, we nahayiti köp sandiki nopusqa ige bolush tolimu muhim. Junggoning hazirqi waqitta bizni intayin qorqutidighan nersilirining biri ularning nopusi intayin köp, yene biri bolsa ular kelgüside nahayiti zor miqdardiki bayliqqimu ige bolushi mumkin.

Junggoni cheklesh heqqide gep bolghanda dawamliq otturigha chiqidighan bir gep «Amérika Junggo iqtisadigha buzghunchiliq qilalamdu-yoq», dégendin ibaret. Méningche bu so’alning jawabi «yaq, undaq qilalmaydu». Bu heqte izdinip baqqanlarning hemmisi eng axirida «Biz Junggoning iqtisadigha buzghunchiliq qilish arqiliq uni chekliyelmeydikenmiz», dégen xulasige kéliwatidu.

Siz Junggo bilen urush qilish arqiliq uni dawamliq tereqqiy qilip méngishtin tosush charisinimu tilgha aldingiz. Buni «aldini élish urush istratégiyisi» dep atisaq bolidu. Amérika Iraqqa ene shundaq istratégiyini qollandi. Emma, méningche Amérika Junggogha undaq qilmaydu. Bizning Junggogha ishlitidighan istratégiyimiz méningche biwasite cheklesh (straight containment) istratégiyisi bolidu. Yeni, Amérikining qollinidighini biz soghuq urush jeryanida Sowét Ittipaqigha ishletken istratégiye bilen oxshash bolidu. Biz bir tengpunglashturghuchi hemkarliq elliri (balancing coalition states) ni wujudqa keltürüp, Junggoni cheklesh üchün uni bir qorshaw ichige alimiz. Biz Sowét Ittipaqinimu shundaq qilghan.

8-so’al: Junggogha tesir körsitishte BDT qandaq rol oynaydu? Hazir asasiy rol oynawatqini peqet Amérikila boluwatidu.

Jawab: Soghuq urush jeryanida, Amérika bilen Sowét Ittipaqi otturisidiki ixtilaplarni hel qilishta BDT kichikkine rol oynidi. Junggo tereqqiy qilip, men yuqirida bayan qilip ötken bixeterlik riqabiti yolgha qoyulghan waqitta, bir terep yene bir terepning üstidin ghalip kélish üchün BDT tin paydilinish anche mumkin bolmaydu. Sewebi Junggo bilen Amérikidin ibaret her ikki terepning BDT qararlirini ret qilish hoquqi bar. Shunglashqa BDT biz üchün bir nahayiti paydiliq qoral bolup bérelmeydu. BDT Sowét Ittipaqi gumran bolghan 1989-yilidin 2010-yilighiche bolghan 20 yildek waqit ichide bir nahayiti küchlük orunda turalidi. Uning sewebi ashu mezgilde Amérika bashqa hemme döletlerdin köp küchlük bir orunda turghanliqidur. Ashu bir mezgil waqit ichide Amérika BDT din nahayiti ünümlük paydilinalidi. Emma, shu chaghdimu Rusiye bilen Junggo özlirining BDT qararlirini ret qilish hoquqliridin paydilinip, bizning bir qisim pilanlirimizni tosup qalalighan idi. Eger Junggo dawamliq küchiyip mangidiken, BDT ning rolimu burunqidek bolalmay qalidu.

BDT 1945-yili qurulghan bolup, u shu chaghdiki dunyadiki küchlerning tarqilish ehwaligha wekillik qilghan bolsimu, hazirqi dunya küchlirining tarqilish ehwaligha wekillik qilmaydu. Shunglashqa Gérmaniye, Yaponiye we Hindistan qatarliq eller BDT da’imiy ishlar komitétining ezaliri emes. Jenubiy Amérikidin BDT da’imiy ishlar komitétigha eza döletlerdin birsimu yoq. Eger hazir BDT ni özgertidighan bolsaq, Gérmaniye, Yaponiye, Hindistan we Biraziliye qatarliq döletler da’imiy ishlar komitétining ezaliri bolalishi mumkin.

9-so’al: Beziler «Junggoning yadro bombisi Amérikigha biwasite uchup kéleleydighan bolghanda, Amérikining Yaponiye, Jenubiy Koréye we Teywen qatarliq eller bilen birliship Junggoni cheklesh istratégiyisi ishlimes bolup qalidu», dep qaraydiken. Siz bu mesilige qandaq qaraysiz?

Jawab: Méningche ularning perizi xata. Méning nezeriyemge qarshi otturigha qoyulghan eng küchlük idiyilerning biri yadro qorali bar ikki döletning bir-biri bilen urushushi mumkin emes, dégendin ibaret. Mushundaq idiyige ige kishiler soghuq urush mezgilidiki Sowét Ittipaqi bilen Amérikining munasiwitini közde tutup, hazir yadro qorali bar Amérika bilen Junggo bir-biri bilen urushmaydu, dep qarawatidu.

Amérikidiki Jorj Washin’gton Uniwérsitéti proféssori Charlis Gléyzér (Charles L. Glaser) «Amérika Teywendin waz kéchishi kérek», dégen köz qarashni otturigha qoydi [4]. Uning démekchi bolghini, biz Teywen mesilisining ot tutashturushi sewebidin Junggo bilen urush qilip qélishimiz mumkin. Men Junggogha bérip ilmiy doklat bergende, u yerdiki ziyaliylar méning nezeriyemge qarshi otturigha qoyidighan eng küchlük köz-qarash, Amérika-junggodin ibaret ikki döletning hazir iqtisadta bir-biridin ayrilalmas bolup qalghanliqidin ibaret. Emma, Junggoluqlar sizge mundaq bir nersinimu deydu: Eger Teywen musteqilliq élan qilip qalidighan bolsa, Junggo héch qandaq ikkilenmestin Teywen bilen urush qilidu. Bu dégenlik «Junggo Amérika bilen urush qilidu», dégenni bildüridu. Ularning démekchi bolghini siyaset iqtisadtin üstün turidu. Junggo Teywen bilen urushsa altun tuxum tughup béridighan ördekni öltürüp qoyidighanliqini, iqtisadiy jehette bir chong balayi’apet yüz béridighanliqini Junggoluqlar obdan bilidu. Shundaq bolup turuqluq yuqiriqidek yol tallishi ular üchün iqtisadqa qarighanda siyaset bekrek muhim ikenlikidindur. Bu nuqtini Charlis Gléyzér toluq chüshinidu. Shunga u Amérikigha Teywen bilen bolghan munasiwetni üzüsh teklipini bériwatidu. Buningdin mundaq bir ishni körüwalghili bolidu: Yadro qorali dewridimu bixeterlik riqabiti oxshashla mewjut bolup turuwéridu. Soghuq urushi mezgilide Amérika bilen Sowét Ittipaqining her ikkiside yadro qorallar bar bolup turuqluq, ular otturisidiki bixeterlik riqabiti üzülüp baqqan emes.

Shunglashqa méning qarishimche, iqtisadiy jehette bir-birige yölinish haliti ikki dölet otturisidiki bir-biri bilen urushush éhtimalliqining derijisini bir az töwenlitidighan bolup, yadro qorallarmu shundaq qilidu, emma ular héliqidek éhtimalliqni pütünley yoq qiliwételmeydu.

10-so’al: Sizche Amérika chet ellerdiki herbiy küch tengpungluqini saqlishi kérekmu?

Jawab: Méningche eger ottura sherq, Yawropa we Asiyada birer rayonluq zomigerning peyda bolush éhtimalliqila mewjut bolmaydiken, Amérika u yerlerde bir küchlük herbiy qoshunni turghuzmasliqi kérek. Amérika 1968-yilighiche ottura sherqte birer herbiy baza qurmidi. Sewebi, Amérika 1945-yilidin 1968-yilighiche ottura sherqtiki küchler tengpungluqini ishqa ashurushta En’gliyege tayandi. 1968-yillirigha kelgende En’gliye impériyisi ajizlap, «biz ottura sherqni qoghdiyalmaydighan haletke chüshüp qalduq», dédi. Ashu mesilini hel qilish üchün, biz Iranning padishahi bilen hemkarliq munasiwiti ornattuq. Shuning bilen 1968-yilidin 1979-yilighiche ottura sherqtiki meynet ishlarning hemmisini bizge Iran qilip berdi. 1979-yili Iran padishahi orup tashlinip, Ayatolla Xomeyni hoquqni öz qoligha aldi. Shu yili Sowét Ittipaqi Afghanistan’gha hujum qildi. Afghanistan bilen Iran qoshna döletlerdur. Shuning bilen Sowét Ittipaqi bizge kéngeymichilik qiliwatqandek körünüp, bizni nahayiti qorqatti. Biz u chaghda Sowét Ittipaqi Afghanistanni bésiwalghandin kéyin, Iran’gha kirip, Irandiki néfitke ige boluwalidighan oxshaydu, dep oyliduq. Shuning bilen biz uninggha taqabil turushqa mejburi bolduq. Prézidént Kartérning waqtida biz bir nahayiti téz hujumgha öteleydighan herbiy qoshunni berpa qilishqa bashlighan bolup, bu ish prézidént Riganning dewrige kelgende andin tamamlandi. Shu chaghda Amérika tunji qétim Pars qoltuqida ish élip baridighan hawa we quruqluq armiyisini berpa qildi. U bir nahayiti téz hujumgha öteleydighan qoshun idi. U qoshun Pars qoltuqining sirtigha jaylashqan bolup, zörür bolghanda u rayon’gha nahayiti tézla yötkilip baralaytti. Bu chet ellerdiki herbiy küchni tengpunglashturush bolup hésablinidighan bolup, bu xil ehwalda herbiy qoshunlar chet eldiki rayonlargha jaylashqan bolidu. 1991-yili biz 1-qétimliq Iraq urushini élip barduq. 1993-yili Klinton prézidént bolghandin kéyin, bir éghir xataliq ötküzdi. U bolsimu Amérika qoshunini Iraq déngiz qoltuqi rayonida turghuzushtin ibaret. Biz eskerlirimizni u rayonlardin élip chiqip ketmiduq. Bush prézidént bolghandin kéyin u rayonlarda dölet hakimiyetlirini özgertish ishini élip bérip, u rayonlarni démokratlashturmaqchi boldi. Chet eldiki küchlerni tengpunglashturush (balancing offshore power) istratégiyisi boyiche bolghanda, u yerde hergizmu esker turghuzmasliq, qilidighan ishlarni püttürüp bolghandin kéyinla derhal eskerlerni u yerlerdin élip chiqip kétish kérek idi.

Soghuq urush axirlashqandin kéyin, Amérika Yawropadiki eskerlirining hemmisinimu élip chiqip ketken bolsa toghra bolatti. Amérika Yawropani qoghdashqa xejligen pullarni Amérikining ichidiki yol we köwrükler qatarliq qurulushlarni qaytidin yasap chiqish ishlirigha xejligen bolsa toghra bolatti. Biz öz-özini toluq qoghdiyalaydighan kishilerni qoghdashqa pul xejlimisek toghra bolatti. Men her qétim Yawropagha bérip, u yerlerdiki güzel imaretlerni körginimde, nahayitimu zerdem qaynap kétidu. Biz shunche köp pul xejlep, öz-özini pütünley qoghdiyalaydighan Yawropaliqlarni qoghdawatimiz. Yawropada hazir bir rayonluq zomiger boluwalalaydighan küch mewjut emes. Shunglashqa biz u yerde chet ellerdiki küchlerni tengpunglashturush ishini élip barmisaqmu boluwéridu.

Chet eldiki küchlerni tengpunglashturushni teshebbus qilidighanlarning qarishi mundaq: Chet eldiki melum bir jayda bir dölet rayonluq zomiger boluwélishqa qarap tereqqiy qilip, uni shu yerdiki bashqa eller chekliyelmeydiken, u halda siz shu rayonda uzun muddet esker turghuzsingiz bolidu. Soghuq urush mezgilide yüz bergen ehwal ene shundaq. 1945-yili Gérmaniye meghlup qilinip, 3-4 parchigha bölüwétildi. En’gliye we Firansiye halidin ketti. Sowét armiyisi bésiwalghan yerlerdin chiqip ketmey, u rayonlarni bésip yatti. Shuning bilen Sowét Ittipaqini cheklesh üchün Amérika u rayon’gha esker ewetishke, hemde u eskerlerni ashu rayonlarda 40 yildek waqit turghuzushqa mejburi boldi.

Emdi Asiyagha kelsek, Yaponiye, Jenubiy Koréye, Hindistan we Rusiye qatarliq eller Junggoni cheklep turalishi mumkin emes. Shunglashqa eger Junggo dawamliq küchiyip méngiwéridiken, Amérikining chet eldiki küchlerni tengpunglashturush qoshuni ashu rayon’gha bérip, ashu rayonda nechche on yil baza qurup turushqa mejburi bolidu.

11-so’al: Kichik Bush Yoli (Bush Doctrine) gha qandaq qaraysiz?

Jawab: Men her qétim Junggogha barghanda, u yerdikilerge mundaq deymen: Amérika térrorizmgha qarshi dunyawi urush élip bérip, Afghanistan bilen ottura sherqqe pétip qélip, özining herbiy küchini xoritiwatidu. Térrorizmgha qarshi urush Junggo üchünmu muhim bolsimu, ular dunyaning héch qandaq ishlirigha arilashmay, Amérika qiliwatqan ishlarni qollap qoyup we Amérikigha ilham bérip qoyup, hedep özini kündin-kün’ge tereqqiy qildurup méngish bilen aldirash boluwatidu. Bu xil ehwal Junggo üchün tolimu paydiliq. Junggo üchün Amérika ottura sherqtiki ellerge qanche köp hujum qilsa, u yerlerdiki qanche köp ellerni bésiwalsa shunche yaxshi. Eyni waqitta Sowét Ittipaqi Afghanistan’gha tajawuz qilip kirgende bir qisim kishiler bu ishtin qattiq narazi bolup ketti. Men bolsam «Uninggha némishqa narazi bolisiler? Bu biz üchün yüz bergen eng yaxshi ishlarning biri», dédim.

1954-yili Firansiye Wiyétnamgha tajawuz qilip kirdi. 1964- we 1965-yili Amérika Wiyétnamgha tajawuz qilip kirmekchi bolghanda Firansiyening shu waqittiki prézidénti bizge «U döletke hergizmu kirmenglar. Biz u yerge kirip baqqan. U yerge kirish balayi’apettin bashqa nerse élip kelmeydu», dédi. Emma biz sarangliq qilip, Wiyétnamgha kirduq. Andin u yerdin 1973-yili yénip chiqtuq. U chaghda Junggo bizge qarshi Wiyétnamgha yardem qildi. Emma Junggomu sarangliq qilip 1979-yili Wiyétnamgha tajawuz qildi, hemde jajisini qattiq yédi. Men 1965-yilidin 1975-yilighiche Amérika armiyiside ishligen. Shunga Wiyétnam urushining qandaq urush bolghanliqidin nahayiti yaxshi xewirim bar. Men ögen’gen bir muhim ish shu boldiki, imkaniyetning bariche Wiyétnam, Afghanistan we Iraqtek döletlerdin yiraq turung. Eger undaq döletlerge kirip qalsingiz, jajingizni yetküche yeysiz. Biz Afghanistan we Iraq bilen urushup heqiqetenmu nadanliq qilduq. Hazir beziler téxi Iran bilen urushushni teshebbus qiliwatidu. Junggo üchün hazir mewjut bolup turuwatqan ehwal xuddi bir jennettek boluwatidu. Amérikining ghelibe qilishtin héch qandaq ümid yoq urushlargha pétip qélishi ular üchün yüz bergen eng yaxshi ish. Soghuq urush axirlashqandin kéyinki 22 yilning 15 yilida biz oxshimighan yerler bilen urush qilduq. Yeni soghuq urushtin kéyinki her 3 yil ichidiki 2 yil ichide biz urush qilduq. Bu xil ehwal hazirmu axirlishidighandek emes. Eger Junggoluqlar eqilliq bolidighan bolsa, Amérikini mushundaq ishlarni buningdin kéyinmu toxtatmay qilishqa righbetlendürüp qoyup, özining hazirghiche bolghan tereqqiyatini buningdin kéyinmu oxshashla dawamlashturup mangidu.

12-so’al: Men mushu uniwérsitétta Junggo tarixini oquwatimen. Men hazirghiche igiligen bilimlerge asaslan’ghanda, Junggoluqlarning tarixi bashqa rayon xelqliridin uzun iken. Hemde ular peqet özlirining chégrasi ichigila köngül bolup, sirtning ishlirigha asasen arilishiwalmaydiken. Siz «Junggo buningdin kéyin tinch yol bilen tereqqiy qilalmaydu» dégende qandaq amillarni közde tutuwatisiz?

Jawab: Méning köz qarishim Junggo bashqilar bilen özlükidinla urushidu, emes, belki Amérika-junggo otturisida bixeterlik riqabiti yüz bérip, shuning netijiside öz-ara tutishidu, dégendin ibaret. Soghuq urush jeryanida Sowét Ittipaqi bilen Amérika otturisida herbiy musabiqe yüz bérip, oq chiqirip urushidighan urushlar yüz bérip baqmighan. Emma méningche u dewr bilen sélishturghanda Amérika-junggo otturisida oq chiqirip urushup qélish éhtimalliqi xélila küchlük. Bu ikki dölet otturisida bixeterlik riqabiti yüz bérip, shuning bilen ular otturisidiki tinchliq munasiwitini saqlap qalghili bolmaydu. Bügünki Gérmaniye-firansiye munasiwitige qarap baqidighan bolsingiz, ular otturisida bixeterlik riqabiti mewjut emes. Shunga ular bir-biri bilen tinchliq munasiwitini saqliyalaydu.

Men emdi Junggo tarixi heqqide qisqiche toxtilay. Men her qétim Junggogha barghanda u yerdikilerdin méning nezeriyem xata ikenlikini, uning mundaq 3 sewebi barliqini anglaymen: (1) Iqtisadiy jehette bir-birige yölinish nezeriyisi, (2) «Bizning medeniyitimiz Kungzi medeniyiti bolup, u medeniyet bir tinchliqni yaqlaydighan medeniyet. Biz bashqilargha hujum qilishni, we bir zomiger boluwélishni xalimaymiz» dégen köz-qarash, (3) Junggo hazirqidin artuq tereqqiy qilmaydu, shunga Junggo dunya üchün bir xewp bolup qalmaydu, dégen köz-qarash. Méningche siz ögen’gen Junggo tarixi bilen Junggoluqlar teshwiq qiliwatqan Junggo tarixining her ikkisi xata. Junggomu tarixta köpligen jaylargha tajawuz qilip, bashqilarning zéminlirini bésiwalghan [3]. Herbiy küch jehette imkaniyiti yar bergen waqitlarning hemmiside ular shundaq qilghan. Bashqilargha hujum qilmay, bashqilarning zéminlirini bésiwalmay ötken dewrlerning hemmisi herbiy küch jehette ularda ashundaq qilish imkaniyiti yoq waqitlargha toghra kelgen. Heqiqetenmu Junggo dawamliq özlirini «yaxshi terep» qilip körsitidu. Özlirini «yaxshi terep», dep teshwiq qilidu. Bu jehette ular Amérika bilen oxshash. Emma tarixta sadir qilghan yaman qilmishliri jehette Junggoluqlarning bashqilardin héch qandaq perqi yoq.


(Tügidi)

Paydilinish menbeliri:

[1]Why China Cannot Rise Peacefully 20:10
https://www.youtube.com/watch?v=CXov7MkgPB4
Part 2: 37:58

[2] Why China Cannot Rise Peacefully
https://www.youtube.com/watch?v=Jzlxl5wC1s4

[3] Crouching Tiger: John Mearsheimer on Strangling China & the Inevitability of War
https://www.youtube.com/watch?v=yXSkY4QKDlA&t=10s

[4] https://elliott.gwu.edu/glaser

ئەلروھلان
27-04-17, 21:50
جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟ (4)

ئەلروھلان


«ئىلاۋە»: مەن مەزكۇر ماقالىنىڭ ئالدىنقى قىسمى (3-قىسمى) دا بايان قىلغىنىم دوكتور جون مىئېرشايمېرنىڭ كانادا ئوتتاۋا ئۇنىۋېرسىتېتىدا 2012-يىلى بەرگەن بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتى بىلەن دوكلاتتىن كېيىنكى سوئال-جاۋاب پائالىيىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز-قاراشلارنىڭ ئۆزۈم تاللىغان بىر قىسمى ئىدى. پروفېسسور جون مىئېرشايمېر 2013-يىلى 10-ئاپرېلدىمۇ باشقا بىر ئالىي مەكتەپتە ئوخشاش تېمىدا دوكلات سۆزلىگەن بولۇپ، يۇتيۇبتىكى سىن ھۆججىتىدە ئۇ دوكلاتنىڭ قايسى ئۇنىۋېرسىتېتتا سۆزلەنگەنلىكى ھەققىدە ھېچ قانداق ئۇچۇر بېرىلمەپتۇ. بۇ دوكلاتنىڭ ئاخىرىدىمۇ سوئال-جاۋاب پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، مەن مەزكۇر يازمىدا جون مىئېرشايمېر سوئاللارغا جاۋاب بەرگەندە ئوتتۇرىغا قويغان كۆز-قاراشلاردىن ئۆزۈم مۇۋاپىق كۆرگەنلىرىنى تاللاپ تونۇشتۇرىمەن. بۇ 2-دوكلاتنىڭ مەنبەسىنى مەن مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەڭ ئاخىرىغا 2-مەنبە قىلىپ كىرگۈزۈپ قويدۇم.

7-سوئال: سىز، ئامېرىكا جۇڭگونىڭ رايونلۇق زومىگىرى بولۇۋېلىشىغا يول قويمايدۇ، دېدىڭىز. ئامېرىكا بۇ ئىشنى قانداق ئىشقا ئاشۇرىدۇ؟ ئىقتىسادىي ۋاسىتە بىلەنمۇ، ھەربىي ئۇرۇش بىلەنمۇ، ياكى باشقا تەدبىر بىلەنمۇ؟

جاۋاب: ھەممىمىزنىڭ خەۋىرىدە بار بولغىنىدەك، ئىقتىسادىي كۈچ ھەربىي كۈچنىڭ ئاساسى. ھەربىي كۈچنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشتە كەم بولسا بولمايدىغان ئىككى نەرسە بار. ئۇنىڭ بىرى بايلىق. يەنە بىرى نوپۇس سانى. شۇڭلاشقا ناھايىتى باي بولۇش، ۋە ناھايىتى كۆپ ساندىكى نوپۇسقا ئىگە بولۇش تولىمۇ مۇھىم. جۇڭگونىڭ ھازىرقى ۋاقىتتا بىزنى ئىنتايىن قورقۇتىدىغان نەرسىلىرىنىڭ بىرى ئۇلارنىڭ نوپۇسى ئىنتايىن كۆپ، يەنە بىرى بولسا ئۇلار كەلگۈسىدە ناھايىتى زور مىقداردىكى بايلىققىمۇ ئىگە بولۇشى مۇمكىن.

جۇڭگونى چەكلەش ھەققىدە گەپ بولغاندا داۋاملىق ئوتتۇرىغا چىقىدىغان بىر گەپ «ئامېرىكا جۇڭگو ئىقتىسادىغا بۇزغۇنچىلىق قىلالامدۇ-يوق»، دېگەندىن ئىبارەت. مېنىڭچە بۇ سوئالنىڭ جاۋابى «ياق، ئۇنداق قىلالمايدۇ». بۇ ھەقتە ئىزدىنىپ باققانلارنىڭ ھەممىسى ئەڭ ئاخىرىدا «بىز جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىش ئارقىلىق ئۇنى چەكلىيەلمەيدىكەنمىز»، دېگەن خۇلاسىگە كېلىۋاتىدۇ.

سىز جۇڭگو بىلەن ئۇرۇش قىلىش ئارقىلىق ئۇنى داۋاملىق تەرەققىي قىلىپ مېڭىشتىن توسۇش چارىسىنىمۇ تىلغا ئالدىڭىز. بۇنى «ئالدىنى ئېلىش ئۇرۇش ئىستراتېگىيىسى» دەپ ئاتىساق بولىدۇ. ئامېرىكا ئىراققا ئەنە شۇنداق ئىستراتېگىيىنى قوللاندى. ئەمما، مېنىڭچە ئامېرىكا جۇڭگوغا ئۇنداق قىلمايدۇ. بىزنىڭ جۇڭگوغا ئىشلىتىدىغان ئىستراتېگىيىمىز مېنىڭچە بىۋاسىتە چەكلەش (straight containment) ئىستراتېگىيىسى بولىدۇ. يەنى، ئامېرىكىنىڭ قوللىنىدىغىنى بىز سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئىشلەتكەن ئىستراتېگىيە بىلەن ئوخشاش بولىدۇ. بىز بىر تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى ھەمكارلىق ئەللىرى (balancing coalition states) نى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈپ، جۇڭگونى چەكلەش ئۈچۈن ئۇنى بىر قورشاۋ ئىچىگە ئالىمىز. بىز سوۋېت ئىتتىپاقىنىمۇ شۇنداق قىلغان.

8-سوئال: جۇڭگوغا تەسىر كۆرسىتىشتە ب د ت قانداق رول ئوينايدۇ؟ ھازىر ئاساسىي رول ئويناۋاتقىنى پەقەت ئامېرىكىلا بولۇۋاتىدۇ.

جاۋاب: سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا، ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدىكى ئىختىلاپلارنى ھەل قىلىشتا ب د ت كىچىككىنە رول ئوينىدى. جۇڭگو تەرەققىي قىلىپ، مەن يۇقىرىدا بايان قىلىپ ئۆتكەن بىخەتەرلىك رىقابىتى يولغا قويۇلغان ۋاقىتتا، بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنىڭ ئۈستىدىن غالىپ كېلىش ئۈچۈن ب د ت تىن پايدىلىنىش ئانچە مۇمكىن بولمايدۇ. سەۋەبى جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىدىن ئىبارەت ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ب د ت قارارلىرىنى رەت قىلىش ھوقۇقى بار. شۇڭلاشقا ب د ت بىز ئۈچۈن بىر ناھايىتى پايدىلىق قورال بولۇپ بېرەلمەيدۇ. ب د ت سوۋېت ئىتتىپاقى گۇمران بولغان 1989-يىلىدىن 2010-يىلىغىچە بولغان 20 يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە بىر ناھايىتى كۈچلۈك ئورۇندا تۇرالىدى. ئۇنىڭ سەۋەبى ئاشۇ مەزگىلدە ئامېرىكا باشقا ھەممە دۆلەتلەردىن كۆپ كۈچلۈك بىر ئورۇندا تۇرغانلىقىدۇر. ئاشۇ بىر مەزگىل ۋاقىت ئىچىدە ئامېرىكا ب د ت دىن ناھايىتى ئۈنۈملۈك پايدىلىنالىدى. ئەمما، شۇ چاغدىمۇ رۇسىيە بىلەن جۇڭگو ئۆزلىرىنىڭ ب د ت قارارلىرىنى رەت قىلىش ھوقۇقلىرىدىن پايدىلىنىپ، بىزنىڭ بىر قىسىم پىلانلىرىمىزنى توسۇپ قالالىغان ئىدى. ئەگەر جۇڭگو داۋاملىق كۈچىيىپ ماڭىدىكەن، ب د ت نىڭ رولىمۇ بۇرۇنقىدەك بولالماي قالىدۇ.

ب د ت 1945-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، ئۇ شۇ چاغدىكى دۇنيادىكى كۈچلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىغا ۋەكىللىك قىلغان بولسىمۇ، ھازىرقى دۇنيا كۈچلىرىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىغا ۋەكىللىك قىلمايدۇ. شۇڭلاشقا گېرمانىيە، ياپونىيە ۋە ھىندىستان قاتارلىق ئەللەر ب د ت دائىمىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى ئەمەس. جەنۇبىي ئامېرىكىدىن ب د ت دائىمىي ئىشلار كومىتېتىغا ئەزا دۆلەتلەردىن بىرسىمۇ يوق. ئەگەر ھازىر ب د ت نى ئۆزگەرتىدىغان بولساق، گېرمانىيە، ياپونىيە، ھىندىستان ۋە بىرازىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەر دائىمىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى بولالىشى مۇمكىن.

9-سوئال: بەزىلەر «جۇڭگونىڭ يادرو بومبىسى ئامېرىكىغا بىۋاسىتە ئۇچۇپ كېلەلەيدىغان بولغاندا، ئامېرىكىنىڭ ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە تەيۋەن قاتارلىق ئەللەر بىلەن بىرلىشىپ جۇڭگونى چەكلەش ئىستراتېگىيىسى ئىشلىمەس بولۇپ قالىدۇ»، دەپ قارايدىكەن. سىز بۇ مەسىلىگە قانداق قارايسىز؟

جاۋاب: مېنىڭچە ئۇلارنىڭ پەرىزى خاتا. مېنىڭ نەزەرىيەمگە قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەڭ كۈچلۈك ئىدىيىلەرنىڭ بىرى يادرو قورالى بار ئىككى دۆلەتنىڭ بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇشۇشى مۇمكىن ئەمەس، دېگەندىن ئىبارەت. مۇشۇنداق ئىدىيىگە ئىگە كىشىلەر سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدىكى سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ئامېرىكىنىڭ مۇناسىۋىتىنى كۆزدە تۇتۇپ، ھازىر يادرو قورالى بار ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇشمايدۇ، دەپ قاراۋاتىدۇ.

ئامېرىكىدىكى جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى پروفېسسورى چارلىس گلېيزېر (Charles L. Glaser) «ئامېرىكا تەيۋەندىن ۋاز كېچىشى كېرەك»، دېگەن كۆز قاراشنى ئوتتۇرىغا قويدى [4]. ئۇنىڭ دېمەكچى بولغىنى، بىز تەيۋەن مەسىلىسىنىڭ ئوت تۇتاشتۇرۇشى سەۋەبىدىن جۇڭگو بىلەن ئۇرۇش قىلىپ قېلىشىمىز مۇمكىن. مەن جۇڭگوغا بېرىپ ئىلمىي دوكلات بەرگەندە، ئۇ يەردىكى زىيالىيلار مېنىڭ نەزەرىيەمگە قارشى ئوتتۇرىغا قويىدىغان ئەڭ كۈچلۈك كۆز-قاراش، ئامېرىكا-جۇڭگودىن ئىبارەت ئىككى دۆلەتنىڭ ھازىر ئىقتىسادتا بىر-بىرىدىن ئايرىلالماس بولۇپ قالغانلىقىدىن ئىبارەت. ئەمما، جۇڭگولۇقلار سىزگە مۇنداق بىر نەرسىنىمۇ دەيدۇ: ئەگەر تەيۋەن مۇستەقىللىق ئېلان قىلىپ قالىدىغان بولسا، جۇڭگو ھېچ قانداق ئىككىلەنمەستىن تەيۋەن بىلەن ئۇرۇش قىلىدۇ. بۇ دېگەنلىك «جۇڭگو ئامېرىكا بىلەن ئۇرۇش قىلىدۇ»، دېگەننى بىلدۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ دېمەكچى بولغىنى سىياسەت ئىقتىسادتىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. جۇڭگو تەيۋەن بىلەن ئۇرۇشسا ئالتۇن تۇخۇم تۇغۇپ بېرىدىغان ئۆردەكنى ئۆلتۈرۈپ قويىدىغانلىقىنى، ئىقتىسادىي جەھەتتە بىر چوڭ بالايىئاپەت يۈز بېرىدىغانلىقىنى جۇڭگولۇقلار ئوبدان بىلىدۇ. شۇنداق بولۇپ تۇرۇقلۇق يۇقىرىقىدەك يول تاللىشى ئۇلار ئۈچۈن ئىقتىسادقا قارىغاندا سىياسەت بەكرەك مۇھىم ئىكەنلىكىدىندۇر. بۇ نۇقتىنى چارلىس گلېيزېر تولۇق چۈشىنىدۇ. شۇڭا ئۇ ئامېرىكىغا تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئۈزۈش تەكلىپىنى بېرىۋاتىدۇ. بۇنىڭدىن مۇنداق بىر ئىشنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ: يادرو قورالى دەۋرىدىمۇ بىخەتەرلىك رىقابىتى ئوخشاشلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋېرىدۇ. سوغۇق ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ھەر ئىككىسىدە يادرو قوراللار بار بولۇپ تۇرۇقلۇق، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى بىخەتەرلىك رىقابىتى ئۈزۈلۈپ باققان ئەمەس.

شۇڭلاشقا مېنىڭ قارىشىمچە، ئىقتىسادىي جەھەتتە بىر-بىرىگە يۆلىنىش ھالىتى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقىنىڭ دەرىجىسىنى بىر ئاز تۆۋەنلىتىدىغان بولۇپ، يادرو قوراللارمۇ شۇنداق قىلىدۇ، ئەمما ئۇلار ھېلىقىدەك ئېھتىماللىقنى پۈتۈنلەي يوق قىلىۋېتەلمەيدۇ.

10-سوئال: سىزچە ئامېرىكا چەت ئەللەردىكى ھەربىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلىشى كېرەكمۇ؟

جاۋاب: مېنىڭچە ئەگەر ئوتتۇرا شەرق، ياۋروپا ۋە ئاسىيادا بىرەر رايونلۇق زومىگەرنىڭ پەيدا بولۇش ئېھتىماللىقىلا مەۋجۇت بولمايدىكەن، ئامېرىكا ئۇ يەرلەردە بىر كۈچلۈك ھەربىي قوشۇننى تۇرغۇزماسلىقى كېرەك. ئامېرىكا 1968-يىلىغىچە ئوتتۇرا شەرقتە بىرەر ھەربىي بازا قۇرمىدى. سەۋەبى، ئامېرىكا 1945-يىلىدىن 1968-يىلىغىچە ئوتتۇرا شەرقتىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا ئەنگلىيەگە تاياندى. 1968-يىللىرىغا كەلگەندە ئەنگلىيە ئىمپېرىيىسى ئاجىزلاپ، «بىز ئوتتۇرا شەرقنى قوغدىيالمايدىغان ھالەتكە چۈشۈپ قالدۇق»، دېدى. ئاشۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، بىز ئىراننىڭ پادىشاھى بىلەن ھەمكارلىق مۇناسىۋىتى ئورناتتۇق. شۇنىڭ بىلەن 1968-يىلىدىن 1979-يىلىغىچە ئوتتۇرا شەرقتىكى مەينەت ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى بىزگە ئىران قىلىپ بەردى. 1979-يىلى ئىران پادىشاھى ئۆرۈپ تاشلىنىپ، ئاياتوللا خومەينى ھوقۇقنى ئۆز قولىغا ئالدى. شۇ يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى ئافغانىستانغا ھۇجۇم قىلدى. ئافغانىستان بىلەن ئىران قوشنا دۆلەتلەردۇر. شۇنىڭ بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقى بىزگە كېڭەيمىچىلىك قىلىۋاتقاندەك كۆرۈنۈپ، بىزنى ناھايىتى قورقاتتى. بىز ئۇ چاغدا سوۋېت ئىتتىپاقى ئافغانىستاننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ئىرانغا كىرىپ، ئىراندىكى نېفىتكە ئىگە بولۇۋالىدىغان ئوخشايدۇ، دەپ ئويلىدۇق. شۇنىڭ بىلەن بىز ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇشقا مەجبۇرى بولدۇق. پرېزىدېنت كارتېرنىڭ ۋاقتىدا بىز بىر ناھايىتى تېز ھۇجۇمغا ئۆتەلەيدىغان ھەربىي قوشۇننى بەرپا قىلىشقا باشلىغان بولۇپ، بۇ ئىش پرېزىدېنت رىگاننىڭ دەۋرىگە كەلگەندە ئاندىن تاماملاندى. شۇ چاغدا ئامېرىكا تۇنجى قېتىم پارس قولتۇقىدا ئىش ئېلىپ بارىدىغان ھاۋا ۋە قۇرۇقلۇق ئارمىيىسىنى بەرپا قىلدى. ئۇ بىر ناھايىتى تېز ھۇجۇمغا ئۆتەلەيدىغان قوشۇن ئىدى. ئۇ قوشۇن پارس قولتۇقىنىڭ سىرتىغا جايلاشقان بولۇپ، زۆرۈر بولغاندا ئۇ رايونغا ناھايىتى تېزلا يۆتكىلىپ بارالايتتى. بۇ چەت ئەللەردىكى ھەربىي كۈچنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش بولۇپ ھېسابلىنىدىغان بولۇپ، بۇ خىل ئەھۋالدا ھەربىي قوشۇنلار چەت ئەلدىكى رايونلارغا جايلاشقان بولىدۇ. 1991-يىلى بىز 1-قېتىملىق ئىراق ئۇرۇشىنى ئېلىپ باردۇق. 1993-يىلى كلىنتون پرېزىدېنت بولغاندىن كېيىن، بىر ئېغىر خاتالىق ئۆتكۈزدى. ئۇ بولسىمۇ ئامېرىكا قوشۇنىنى ئىراق دېڭىز قولتۇقى رايونىدا تۇرغۇزۇشتىن ئىبارەت. بىز ئەسكەرلىرىمىزنى ئۇ رايونلاردىن ئېلىپ چىقىپ كەتمىدۇق. بۇش پرېزىدېنت بولغاندىن كېيىن ئۇ رايونلاردا دۆلەت ھاكىمىيەتلىرىنى ئۆزگەرتىش ئىشىنى ئېلىپ بېرىپ، ئۇ رايونلارنى دېموكراتلاشتۇرماقچى بولدى. چەت ئەلدىكى كۈچلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش (balancing offshore power) ئىستراتېگىيىسى بويىچە بولغاندا، ئۇ يەردە ھەرگىزمۇ ئەسكەر تۇرغۇزماسلىق، قىلىدىغان ئىشلارنى پۈتتۈرۈپ بولغاندىن كېيىنلا دەرھال ئەسكەرلەرنى ئۇ يەرلەردىن ئېلىپ چىقىپ كېتىش كېرەك ئىدى.

سوغۇق ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئامېرىكا ياۋروپادىكى ئەسكەرلىرىنىڭ ھەممىسىنىمۇ ئېلىپ چىقىپ كەتكەن بولسا توغرا بولاتتى. ئامېرىكا ياۋروپانى قوغداشقا خەجلىگەن پۇللارنى ئامېرىكىنىڭ ئىچىدىكى يول ۋە كۆۋرۈكلەر قاتارلىق قۇرۇلۇشلارنى قايتىدىن ياساپ چىقىش ئىشلىرىغا خەجلىگەن بولسا توغرا بولاتتى. بىز ئۆز-ئۆزىنى تولۇق قوغدىيالايدىغان كىشىلەرنى قوغداشقا پۇل خەجلىمىسەك توغرا بولاتتى. مەن ھەر قېتىم ياۋروپاغا بېرىپ، ئۇ يەرلەردىكى گۈزەل ئىمارەتلەرنى كۆرگىنىمدە، ناھايىتىمۇ زەردەم قايناپ كېتىدۇ. بىز شۇنچە كۆپ پۇل خەجلەپ، ئۆز-ئۆزىنى پۈتۈنلەي قوغدىيالايدىغان ياۋروپالىقلارنى قوغداۋاتىمىز. ياۋروپادا ھازىر بىر رايونلۇق زومىگەر بولۇۋالالايدىغان كۈچ مەۋجۇت ئەمەس. شۇڭلاشقا بىز ئۇ يەردە چەت ئەللەردىكى كۈچلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئىشىنى ئېلىپ بارمىساقمۇ بولۇۋېرىدۇ.

چەت ئەلدىكى كۈچلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىدىغانلارنىڭ قارىشى مۇنداق: چەت ئەلدىكى مەلۇم بىر جايدا بىر دۆلەت رايونلۇق زومىگەر بولۇۋېلىشقا قاراپ تەرەققىي قىلىپ، ئۇنى شۇ يەردىكى باشقا ئەللەر چەكلىيەلمەيدىكەن، ئۇ ھالدا سىز شۇ رايوندا ئۇزۇن مۇددەت ئەسكەر تۇرغۇزسىڭىز بولىدۇ. سوغۇق ئۇرۇش مەزگىلىدە يۈز بەرگەن ئەھۋال ئەنە شۇنداق. 1945-يىلى گېرمانىيە مەغلۇپ قىلىنىپ، 3-4 پارچىغا بۆلۈۋېتىلدى. ئەنگلىيە ۋە فىرانسىيە ھالىدىن كەتتى. سوۋېت ئارمىيىسى بېسىۋالغان يەرلەردىن چىقىپ كەتمەي، ئۇ رايونلارنى بېسىپ ياتتى. شۇنىڭ بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنى چەكلەش ئۈچۈن ئامېرىكا ئۇ رايونغا ئەسكەر ئەۋەتىشكە، ھەمدە ئۇ ئەسكەرلەرنى ئاشۇ رايونلاردا 40 يىلدەك ۋاقىت تۇرغۇزۇشقا مەجبۇرى بولدى.

ئەمدى ئاسىياغا كەلسەك، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، ھىندىستان ۋە رۇسىيە قاتارلىق ئەللەر جۇڭگونى چەكلەپ تۇرالىشى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭلاشقا ئەگەر جۇڭگو داۋاملىق كۈچىيىپ مېڭىۋېرىدىكەن، ئامېرىكىنىڭ چەت ئەلدىكى كۈچلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش قوشۇنى ئاشۇ رايونغا بېرىپ، ئاشۇ رايوندا نەچچە ئون يىل بازا قۇرۇپ تۇرۇشقا مەجبۇرى بولىدۇ.

11-سوئال: كىچىك بۇش يولى (Bush Doctrine) غا قانداق قارايسىز؟

جاۋاب: مەن ھەر قېتىم جۇڭگوغا بارغاندا، ئۇ يەردىكىلەرگە مۇنداق دەيمەن: ئامېرىكا تېررورىزمغا قارشى دۇنياۋى ئۇرۇش ئېلىپ بېرىپ، ئافغانىستان بىلەن ئوتتۇرا شەرققە پېتىپ قېلىپ، ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىنى خورىتىۋاتىدۇ. تېررورىزمغا قارشى ئۇرۇش جۇڭگو ئۈچۈنمۇ مۇھىم بولسىمۇ، ئۇلار دۇنيانىڭ ھېچ قانداق ئىشلىرىغا ئارىلاشماي، ئامېرىكا قىلىۋاتقان ئىشلارنى قوللاپ قويۇپ ۋە ئامېرىكىغا ئىلھام بېرىپ قويۇپ، ھەدەپ ئۆزىنى كۈندىن-كۈنگە تەرەققىي قىلدۇرۇپ مېڭىش بىلەن ئالدىراش بولۇۋاتىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال جۇڭگو ئۈچۈن تولىمۇ پايدىلىق. جۇڭگو ئۈچۈن ئامېرىكا ئوتتۇرا شەرقتىكى ئەللەرگە قانچە كۆپ ھۇجۇم قىلسا، ئۇ يەرلەردىكى قانچە كۆپ ئەللەرنى بېسىۋالسا شۇنچە ياخشى. ئەينى ۋاقىتتا سوۋېت ئىتتىپاقى ئافغانىستانغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندە بىر قىسىم كىشىلەر بۇ ئىشتىن قاتتىق نارازى بولۇپ كەتتى. مەن بولسام «ئۇنىڭغا نېمىشقا نارازى بولىسىلەر؟ بۇ بىز ئۈچۈن يۈز بەرگەن ئەڭ ياخشى ئىشلارنىڭ بىرى»، دېدىم.

1954-يىلى فىرانسىيە ۋىيېتنامغا تاجاۋۇز قىلىپ كىردى. 1964- ۋە 1965-يىلى ئامېرىكا ۋىيېتنامغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرمەكچى بولغاندا فىرانسىيەنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى پرېزىدېنتى بىزگە «ئۇ دۆلەتكە ھەرگىزمۇ كىرمەڭلار. بىز ئۇ يەرگە كىرىپ باققان. ئۇ يەرگە كىرىش بالايىئاپەتتىن باشقا نەرسە ئېلىپ كەلمەيدۇ»، دېدى. ئەمما بىز ساراڭلىق قىلىپ، ۋىيېتنامغا كىردۇق. ئاندىن ئۇ يەردىن 1973-يىلى يېنىپ چىقتۇق. ئۇ چاغدا جۇڭگو بىزگە قارشى ۋىيېتنامغا ياردەم قىلدى. ئەمما جۇڭگومۇ ساراڭلىق قىلىپ 1979-يىلى ۋىيېتنامغا تاجاۋۇز قىلدى، ھەمدە جاجىسىنى قاتتىق يېدى. مەن 1965-يىلىدىن 1975-يىلىغىچە ئامېرىكا ئارمىيىسىدە ئىشلىگەن. شۇڭا ۋىيېتنام ئۇرۇشىنىڭ قانداق ئۇرۇش بولغانلىقىدىن ناھايىتى ياخشى خەۋىرىم بار. مەن ئۆگەنگەن بىر مۇھىم ئىش شۇ بولدىكى، ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە ۋىيېتنام، ئافغانىستان ۋە ئىراقتەك دۆلەتلەردىن يىراق تۇرۇڭ. ئەگەر ئۇنداق دۆلەتلەرگە كىرىپ قالسىڭىز، جاجىڭىزنى يەتكۈچە يەيسىز. بىز ئافغانىستان ۋە ئىراق بىلەن ئۇرۇشۇپ ھەقىقەتەنمۇ نادانلىق قىلدۇق. ھازىر بەزىلەر تېخى ئىران بىلەن ئۇرۇشۇشنى تەشەببۇس قىلىۋاتىدۇ. جۇڭگو ئۈچۈن ھازىر مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئەھۋال خۇددى بىر جەننەتتەك بولۇۋاتىدۇ. ئامېرىكىنىڭ غەلىبە قىلىشتىن ھېچ قانداق ئۈمىد يوق ئۇرۇشلارغا پېتىپ قېلىشى ئۇلار ئۈچۈن يۈز بەرگەن ئەڭ ياخشى ئىش. سوغۇق ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى 22 يىلنىڭ 15 يىلىدا بىز ئوخشىمىغان يەرلەر بىلەن ئۇرۇش قىلدۇق. يەنى سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى ھەر 3 يىل ئىچىدىكى 2 يىل ئىچىدە بىز ئۇرۇش قىلدۇق. بۇ خىل ئەھۋال ھازىرمۇ ئاخىرلىشىدىغاندەك ئەمەس. ئەگەر جۇڭگولۇقلار ئەقىللىق بولىدىغان بولسا، ئامېرىكىنى مۇشۇنداق ئىشلارنى بۇنىڭدىن كېيىنمۇ توختاتماي قىلىشقا رىغبەتلەندۈرۈپ قويۇپ، ئۆزىنىڭ ھازىرغىچە بولغان تەرەققىياتىنى بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئوخشاشلا داۋاملاشتۇرۇپ ماڭىدۇ.

12-سوئال: مەن مۇشۇ ئۇنىۋېرسىتېتتا جۇڭگو تارىخىنى ئوقۇۋاتىمەن. مەن ھازىرغىچە ئىگىلىگەن بىلىملەرگە ئاساسلانغاندا، جۇڭگولۇقلارنىڭ تارىخى باشقا رايون خەلقلىرىدىن ئۇزۇن ئىكەن. ھەمدە ئۇلار پەقەت ئۆزلىرىنىڭ چېگراسى ئىچىگىلا كۆڭۈل بولۇپ، سىرتنىڭ ئىشلىرىغا ئاساسەن ئارىلىشىۋالمايدىكەن. سىز «جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىن تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ» دېگەندە قانداق ئامىللارنى كۆزدە تۇتۇۋاتىسىز؟

جاۋاب: مېنىڭ كۆز قارىشىم جۇڭگو باشقىلار بىلەن ئۆزلۈكىدىنلا ئۇرۇشىدۇ، ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا-جۇڭگو ئوتتۇرىسىدا بىخەتەرلىك رىقابىتى يۈز بېرىپ، شۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۆز-ئارا تۇتىشىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. سوغۇق ئۇرۇش جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا ھەربىي مۇسابىقە يۈز بېرىپ، ئوق چىقىرىپ ئۇرۇشىدىغان ئۇرۇشلار يۈز بېرىپ باقمىغان. ئەمما مېنىڭچە ئۇ دەۋر بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئامېرىكا-جۇڭگو ئوتتۇرىسىدا ئوق چىقىرىپ ئۇرۇشۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى خېلىلا كۈچلۈك. بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا بىخەتەرلىك رىقابىتى يۈز بېرىپ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى تىنچلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ قالغىلى بولمايدۇ. بۈگۈنكى گېرمانىيە-فىرانسىيە مۇناسىۋىتىگە قاراپ باقىدىغان بولسىڭىز، ئۇلار ئوتتۇرىسىدا بىخەتەرلىك رىقابىتى مەۋجۇت ئەمەس. شۇڭا ئۇلار بىر-بىرى بىلەن تىنچلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلىيالايدۇ.

مەن ئەمدى جۇڭگو تارىخى ھەققىدە قىسقىچە توختىلاي. مەن ھەر قېتىم جۇڭگوغا بارغاندا ئۇ يەردىكىلەردىن مېنىڭ نەزەرىيەم خاتا ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ مۇنداق 3 سەۋەبى بارلىقىنى ئاڭلايمەن: (1) ئىقتىسادىي جەھەتتە بىر-بىرىگە يۆلىنىش نەزەرىيىسى، (2) «بىزنىڭ مەدەنىيىتىمىز كۇڭزى مەدەنىيىتى بولۇپ، ئۇ مەدەنىيەت بىر تىنچلىقنى ياقلايدىغان مەدەنىيەت. بىز باشقىلارغا ھۇجۇم قىلىشنى، ۋە بىر زومىگەر بولۇۋېلىشنى خالىمايمىز» دېگەن كۆز-قاراش، (3) جۇڭگو ھازىرقىدىن ئارتۇق تەرەققىي قىلمايدۇ، شۇڭا جۇڭگو دۇنيا ئۈچۈن بىر خەۋپ بولۇپ قالمايدۇ، دېگەن كۆز-قاراش. مېنىڭچە سىز ئۆگەنگەن جۇڭگو تارىخى بىلەن جۇڭگولۇقلار تەشۋىق قىلىۋاتقان جۇڭگو تارىخىنىڭ ھەر ئىككىسى خاتا. جۇڭگومۇ تارىختا كۆپلىگەن جايلارغا تاجاۋۇز قىلىپ، باشقىلارنىڭ زېمىنلىرىنى بېسىۋالغان [3]. ھەربىي كۈچ جەھەتتە ئىمكانىيىتى يار بەرگەن ۋاقىتلارنىڭ ھەممىسىدە ئۇلار شۇنداق قىلغان. باشقىلارغا ھۇجۇم قىلماي، باشقىلارنىڭ زېمىنلىرىنى بېسىۋالماي ئۆتكەن دەۋرلەرنىڭ ھەممىسى ھەربىي كۈچ جەھەتتە ئۇلاردا ئاشۇنداق قىلىش ئىمكانىيىتى يوق ۋاقىتلارغا توغرا كەلگەن. ھەقىقەتەنمۇ جۇڭگو داۋاملىق ئۆزلىرىنى «ياخشى تەرەپ» قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئۆزلىرىنى «ياخشى تەرەپ»، دەپ تەشۋىق قىلىدۇ. بۇ جەھەتتە ئۇلار ئامېرىكا بىلەن ئوخشاش. ئەمما تارىختا سادىر قىلغان يامان قىلمىشلىرى جەھەتتە جۇڭگولۇقلارنىڭ باشقىلاردىن ھېچ قانداق پەرقى يوق.

(تۈگىدى)

پايدىلىنىش مەنبەلىرى:

[1]Why China Cannot Rise Peacefully 20:10
https://www.youtube.com/watch?v=CXov7MkgPB4
Part 2: 37:58

[2] Why China Cannot Rise Peacefully
https://www.youtube.com/watch?v=Jzlxl5wC1s4

[3] Crouching Tiger: John Mearsheimer on Strangling China & the Inevitability of War
https://www.youtube.com/watch?v=yXSkY4QKDlA&t=10s

[4] https://elliott.gwu.edu/glaser