PDA

View Full Version : Sayahet Xatirisi - Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (3)



Unregistered
15-03-17, 04:33
Sayahet Xatirisi
- Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (3)

Sayahetchi


3. Mohitning Bulghinishi

Wetinimizdiki mohit bulghunishining kundin-kunge ighirliship kitip biriwatqanlighi hemmimizge ayan. Wetendiki mohitning bulghunushi, kopchilikke tonush bolghan hawaning bulghunushi we suning bulghunushidin bashqa, tilning bulghunushi, sen'etning bulghunushi we exlaqning bulghunushigha ohshash Uyghur kulturning bulghunushimu intayin zor derijide ighirliship barmaqta. Towende men, nurghunlighan bulghunushlar ichide peqet ozem his qilghan bir qanche jehetlerdiki bulghunushlar ustide toxtilip otimen.

3.1 Xitaydin bulghunush

Kishiler wetendiki mohit bulghunishining menbelirini xilmu-xil dep qarishidu. Miningche bolghanda, menbe peqetla birla bolup, u bolsimu Xitay idi. Xitaydin ibaret bu xil bulghunush menbesi, emeliyette bolsa kiyinki baplarda toxtilidighan barliq bulghunushlarning eng nigizlik menbesi bolup, Uyghurlar ewlattin-ewlatqa yashap kiliwatqan muqeddes zimin'ghila emes, belkim Uyghurdin ibaret bu bir itnik gruppisining saqlinip qilinishighimu tehdit bolup hisaplinatti.

Xitayning wetinimizning tebi'iy we ijtima'iy mohitlirigha ilip kelgen ziyinini yizip tugetkini bolmaydu. Shu seweptin, bu bapta men peqetla mohit bulghunushqa biwaste sewepchi bolghan Xitay nopusining kopuyishi ustide toxtalmaqchimen.
Xitay nopusining wetinimizde kopiyishining yildin-yilgha zoriyip birishi kishini endishige salidu. 1950-yilini misalgha alsaq, u yili wetinimizning omomi nopusi 4.44 milyon idi. Uning ichide Uyghurlarning nopusi 3.36 milyon, Xitaylarning bolsa 305.8 ming bolup, ayrim-ayrim halda omomi nopusning 75.6% we 6.9% igileytti. Bu yerdiki 6.9% Xitay nopusi qandaq hisap arqiliq barliqqa kelgenligige gumanim bolsimu, mutleq kop qismini shu mezgillerdiki Xitay armiyesi, sodigerler we ularning ailisini oz ichige alghan yingidin orunlashqan kochmen Xitaylar dep qarashqa bolatti. 2010-yilgha kelgende, omomi nopus 21.81 milyon'gha yetken bolup, buning ichide Uyghurlarning nopusi 10.07 milyon, Xitaylarning bolsa 8.75 milyon'gha yetken idi. Netijide, Xitay nopusining omomi nopusta tutqan salmighi 40.1% ge iship, uyghurlarning bolsa 46.2 % ke chushup qalghan idi.

Xitay nopusining yiqinqi yillardin buyanqi kopuyishi, Xitay Hokumitining "Gheripke Yurush Qilish" siyasitige maslashturup ilip biriwatqan kochmen yotkesh siyasitining mehsulati idi. Xitay hokumiti bir tereptin Xitay nopussini her xil isil imtiyazlar bilen Uyghur ziminigha yotkep kilip, Uyghularni maddi turmushni oz ichige alghan barliq sahelerdin tihimu chetleshturushke urunuwatsa, yene bir tereptin, wetinimizning nopus qurulmisini ozgertish, bolupmu xitay nopusining nisbitini ashurush arqiliq, her xil (qosh tilliq maaripqa ohshash) yurushleshturulgen siyasetler bilen Uyghurlarni asmilatsiye qilishni tizleshturmekte idi.

Towende, konkiritni misallar arqiliq, Xitayning kochmen yotkesh pilani ustide toxtilimen. Buningdin bir nechche yil ilgiri Ili deryasining yuqarqi iqimigha bir su iliktir istansisi silin'ghan. Elwette, bu iliktir istansisini mangghuzush uchun Uyghur ziminidin 'yaramliq adem' chiqmighanlighi uchun, Xitayning ichkir olkiliridin 'mutexesisler' yotkep kilishke toghra kelgen. Netijide, bir turkum atalmish ishchi-xizmetchiler Xitayning sherqiy olkiliridin yotkep kilin'gen. Bu bir turkum Xitaylarni yotkep kilishtin burun, munasiwetlik orunlar tagh baghridiki binamgha her bir Xitay ailisi uchun bir yurushtin qora jay silip, ular uchun bir yingi mehelle berpa qilip bergen. Hetta, bu 'yingi mihmanlar' yerlik turmushni bilmeydu dep qarilip, nahiye derijilik orunlardin mexsus adem ajirtilip, ulargha komur yiqish we tamaq itishqa ohshash turmush usulliri ugitilgen. Ular ma'ashi yuquri bolushtin sirt, heqsiz dawalinish we heqsiz ma'ariptek nurghun imtiyazlargha ige idi. Shuning bilen bir waqitta, u kochmenlerning perzentliri uchun mexsus mashina ajirtilghan bolup, nechche on kilomitir yiraqliqtiki nahiye bazirigha birip-kilip oqush uchun qolayliqlar yaritilip birilgen. Yene buningdin bir nechche yil ilgiri, Xitay merkiziy hokumitining orunlashturushi boliche, Ili deryasi wadisidiki sazliqqa Xitayning Gensu olkisidiki namrat rayonlardin 2000 aile kochurup kilin'gen. Bu bir turkum 'mihmanlar' uchun, Xitay hokumiti her bir ailige bir yurush olchemlik qora-jay silip bergendin sirt, her bir aile uchun 5-10 mo yer ajritip dihqanchiliq bilen shughullinishqa shara'it yaritip bergen. Shuning bilen birge, ularning perzentlirining oqushi we xizmetke orunlishishi kapaletlik qilin'ghan.

Yuquridiki misallarni Xitay hokumitining yiza-qishlaqlargha Xitay yotkep kilishidiki modillirining birsi dep qarashqa bolatti. Endi sheherlerdichu? Buni kop sozlep olturushning hajitimu yoq idi. Sheher we nahiye bazarlardiki Xitay nopusining kopuyishini kundin-kun'ge kopuyiwatqan turalghu binaliri we yildin-yilgha kingiyip biriwatqan sheher rayonliri arqiliq qiyas qilish qilchimu tes emes idi. Hazir Uyghur ziminidiki qandaqla bir sheherge biring, sheher bazirini aylinip yursingiz saniwalghidekla Uyghurlarni bayqaysiz. Yeni, sheher ahalisining mutleq kop qismini Xitay nopusi igileydighan haletke yitip barghan idi.

Dimek, hazir Xitay hokumiti her xil usul-charilar arqiliq kochmen yotkesh qedimini tizlitip, Uyghur ziminini Xitaylashturush pilanini tizdin ishqa ashurushqa tirishiwatqanlighini his qilghini bolatti.

3.2 Korunushning Bulghunushi

Korunushning bulghunushi kishilerning guzel we maslashqan mohittin hozurlinishigha tosqunluq qilipla qalmastin, belki bir rayon yaki shu jayning igisi bolghan melum bir milletning kimligining yoqulushinimu kelturup chiqiridu.
Wetendiki korunushning bulghunushi, heqiqetenmu kishini endishige salatti. Bu xil bulghunush, sheher-bazarlarla emes, hetta yiza-qishlaqlarghiche kengeygen bolup, uning izini barghanla yerde korgini bolatti.

3.2.1 Sheherlerdiki Korunushning Bulghunushi

Men chushken ayrupilan Urumchi Ayrudurumigha chush waqti sa'et 12 lerde qondi. U kuni Urumchining hawasi nahayiti ochuq we illiq bolup, xuddi oz perzentini quchaq ichip kutuwatqandek his qilduratti. Ayrudurumda, kutuwilishqa kelgen uruq-tuqqan, el-aghinilar bilen bir yurush korushkendin kiyin, inimning mashinisi bilen oyge qarap yolgha chiqtim. Mangghan liniyemiz, Yamaliq Teghini boylap silin'ghan tiz sur'etlik tash yol bolghashqa, Urumchining sirtqi menzirisidin 'hozurlinish'qa 'mejbur' boldum. Yol usti, bu na-tonush menzirige qarap, kozumge ixtiyarsiz yash keldi, we chongqur xiyal surup qaldim. Buni korgen inim ejeplen'gendek bolup, "Nime boldunguz aka, yighlawatisizghu?" dep soridi. Menmu chandurmastin "Silerni korup tesirlinip ketkenligim uchun, kozumge yash kilip qaldi." didim sirttin kozumni uzmey turup. Emeliyette bolsa, mining bu koz yishim putunley eslini yoqatqan Urumchi uchun idi. Men ozemni xuddi bir yat mohit ichige kirip qalghandek, hemde xuddi bir pilansiz we talant-taraj nuqtisidin berpa qilin'ghan xarabini koruwatqandek his qildim. Binalarning layihesi we renggi shunchilikmu setkin, bu sheherning sirtidin kuzetkili bolidighan pizikilik qiyapitidin hozurlunush hergizmu mumkin emes idi. Etisi, dostumning mashinisigha olturup sheher aylanduq. Emeliyette bolsa, men sheher aylanmay, sheher mini aylanduriwetti. Sheher ichidiki yollar asti-usti bolup sitirolashturulghan idi. Shundaqtimu, aptomobillarning kopligidin rawan yotkilish qiyinti. Igiz-pes korumsiz binalar zich we qalaymiqan silin'ghan bolup, u yaq-bu yaqqa qarap kozlirim charchap ketti. Sheher ichidiki idare-jemiyetler qoralirining ichilirimu saq qalmighan bolup, put qoyghuli bolidighanla yerla bolsa binalar silin'ghanti. Qiziqarliq yiri shuki, bina silishla oylinip, mashina qoyudighan yer oylanmighanlighi uchun, binalarning qalaymiqanchilighigha, mashinilarning qalaymiqan qoyulghanlighi qoshulup sizni tihimu rahetsizlenduretti. Uning ustige, putun wiwiskilar we lozunkilar Xitayche yizilghan we isilghan, kochilarning ismi Xitaychilashturulghan bolup, eslidiki bulghunush ustige bulghunush ilip kelgenti. Netijide, putun sheher esli qiyapini putunley yoqatqan bolup, be'eyni Xitayning ichkirdiki sheherlirining ozila bolup qalghan idi.

Yuqarqidek korunushning bulghunushi nahiye derijilik sheher-bazarliridimu nahayiti ighir idi. Oqurmenlerge iniqtek, Xitay hokumiti bundin on nechche yil ilgiri <gherpni keng -kolemde ichish> siyasitini otturigha chiqirip, mezkur siyasetning bir terkibi supitide wetendiki herqaysi jaylarni Xitay olkiliri bilen chitishturushni bashlighan idi. Dimek, jaylarning yerliri we kan bayliqliri Xitay olkirige 'kisip' birilip, weten ichining sistimiliq asmilatsiye qilinishi kucheytilgenti. Netijide, Xitay shirketliri jaylardiki dixanchiliq we charwichiliq yerlerni erzan bahalarda mejburi sitiwilip, adem yotkep kilish arqiliq bayliqlarni talant-taraj qilish bilen bir waqitta, keng kolemde binakarliq ilip birip, turkum-turkumlep yingi rayonlarni berpa qilghanti. Ular Uyghur rayonining tebiiy we ijtimaiy mohitini inkar qilip, Xitay uslubidiki qurulushlar, baghchilar, buthanilar, rawaqlarni silip we Xitayche nam-atalghularni keng kolemde qollinip, jaylarning ozgiche qiyapitini putunley buziwetken idi. Hazir siz, meyli qandaqla bir yerge biring, u yerning qiyapiti jumlidin binakarlighi, kochilarning isimliri tamamen digidek Xitaylashturuwitilgen bolup, Urumchide koruliwatqan paji'elik korunushlerni jaylardimu bayqiyalaysiz. Mesilen Turpanni misalgha alsam, 80-,90-yillarda Turpan bir kichik tiptiki sheher bolup, binalarmu anche kop emes idi. Emma ozige xas we tipik Uyghur uslubidiki sheherligi chiqip turatti. Hazirchu? Sheher da'irisi kengeytilishtin sirt, xilmu-xil igiz-pes binalar nahayiti zich silin'ghan bolup, eger yizilirigha otmisingiz, Uyghur diyaridiki sheherge kelgendek his qilmayttingiz. Sheherning merkizi etrapigha bir kol berpa qilin'ghan(sun'iy yasalghan dep oylidim) bolup, suyi almiship turmighanlighi uchunmu nahayiti bulghan'ghan we sisiq purap turatti. Kolning ichide Koy bilighi qoyuwitilgen bolup, nimilerni yiginini igisi huda ozi bilidu, bekmu yoghinap ketken idi. Kolning yinidiki usti yirim yipiq meydanda, Xitaylar kechlikliri muzilikilirini qoyushup tansa we usullarni oynishatti. Bu xil sheher menzirisi yaki korunush Turpan'gha bekmu yat bolup, tipik Xitay sheherlirini eslitetti.

Sheherlerdiki korunushning bulghunushi shunchilikmu ighirkin, sirttin kelgenler uchun iytqanda, yerlik alahidiliklerni tapmaq nahayiti qiyin idi. Buning bilen, Aptonum Rayonluq munasiwetlik orunlarning oydurup chiqarghini 'Uyghur orpe-adet sayahet rayoni' digen'ge oxshash wiwiskilar isilghan rayonlar yaki kochilar idi. Bu xil sayahet rayonliri ichidiki bolupmu, asasliq kochilirining ikki teripidiki oyler munasiwetlik orunlarning azdur-koptur iqtisadiy yardimi bilen Uyghur uslubida silin'ghan yaki rimont qilin'ghan idi. Mana bu yerler Xitayning ichkir olkiliridin kelgen yaki chet'eldin kelgen sayahetchiler qedem teshrip qilidighan birdin-bir yerlik alahidilikke ige orunlargha aylinip qalghanti. Dimek, Xitay hokumitining yiqinqi yillardin buyanqi sistimiliq Xitaylashturush siyasitining netijiside, Uyghurlar oz ziminida turupmu, az sanliqlar ichidiki az sanliqlargha aylinip qalghandin sirt, Uyghur kulturimu bayqighini we his qilghini bolmaydighan derijige chushup qalghanti. Netijide, Uyghurlar Xitaylarning qoghdilinidighan 'baghcha' yaki 'korgezmihana' largha kirip korudighan sayahet obiktigha aylinip qalghan idi.

3.2.2 Sayahet Rayonliridiki Korunushning Bulghunush

Korunushning bulghunushini sayahet rayonliridimu bayqighini bolatti.
Urumchide sayahet orni dise, aldi bilen Bughda Koli bilen Jenubiy Tagh rayoni koz aldimizgha kilidu. Bu qitimqi ziyaritimde, men Jenubiy Tagh rayonining Keng Jilghisigha birish pursitige ige boldum. Bu jilgha Urumchidin 60 Km yiraqliqqa jaylashqan bolup, menzirisi nahayiti guzel idi. Anglashlargha qarighanda, bu sayahet rayoni bir Xitay teripidin sitiwilin'ghan bolup, jilghigha kirish ighizigha chong bir derwaze ornitilghan idi. Jilghigha kishi bishigha 75 yuan tolep kirduq. Jilghining ichidiki yol aspalit idi. Jilghining ighizidin taki ichigiche 2-3 yerge tosma yasan'ghan bolup, sun'iy kol berpa qilin'ghanti. Jilghining eng ichki qismigha Xitayche rawaqliq ristoran we mihmanxane silin'ghan idi. Qarimaqqa bu jilgha retlik we pakize guzeldek korunsimu, emeliyette bolsa qilchimu tebiyligi yoq idi. Eslide bu jilgha, sup-suzuk suliri shaqirap iqip turghan, tebiy tirik hem janliq jilgha idi. Hazir bolsa, etraptiki mohitqa maslashmighan Xitayche esliheler bilen toshqan, sun'iy yasalghan Xitayche sayahet rayonigha aylinip qalghan bolup, Tengritagh rayonigha xas bolghan ozgiche mohit alahidiligini yoqatqan idi.

Endi Kunesning Narat sayahet rayonini misalgha alay. Narat bolsa nahiye baziridin 65 Km, yeni Narat Ayrudurumidin 55 Km yiraqliqqa jaylashqan. U eslide kichikkine kent idi. Hazir bolsa memuri derijisi koturulup bazar boluptu. Undaq bolushimu, Xitay kochmenlirining destidin kent baziri kengiyip sirttin qarisa xilila kolemlik korunatti. Narat baziri ichidiki G218 yolining ikki teripige Xitay kochmenliri teripidin, chong-kichik mihmanxanilar, ristoranlar we her turluk mallarni satidighan magazinlar koremsiz silin'ghanti. Uning ustige rengga-reng Xitayche wiwiskilar isilghan bolup, qalaymiqanchiliq ustige paskiniliq qoshulup, sayahet rayonidek qiyapet yoq idi. Bu yerge kelgenlerning hemmisi digidek Xitaylar bolup, Uyghurlarning sayisinimu korgini bolmaytti. Bu bazar, etraptiki yiza-qishlaq menzirisi, Kunes deryasi we Tengri Tagh tizmilirini oz ichige alghan tebiy guzellik bilen hichqandaq maslashmaytti.

Buninggha oshshash, sayahet tayonliridiki korunushning bulghunushini hemmila yerde korgini bolatti. Undaq bolushimu, wetendiki barliq sayahet jaylirini Xitay shirketliri sitiwalghan yaki bolmisa hoddige iliwalghan bolup, Xitaylar tapini basqanla yerge, meqsetlik halda Xitayche rawaq we het-yiziqlargha ohshash izlirini qaldurup mangatti.
Yuqarqidek, meqsetlik halda ilip biriliwatqan korunushning bulghunushidin bashqa, Xitay millitidin ibaret bu mes'uliyetsiz itnik grupisi ilip kelgen bulghunushlarni wetenning hemmila yeride bayqighili bollati.

Ili deryasini boylap, Kuneske qarap mangduq. Yol ustide kozge chiliqidighini, derya boyidiki exlet qalduqliri idi. Xitay sayahetchiliri chushkenla jaygha izi yeni exlitini tashlap mangghashqa, Ili deryasi boyidiki yolning ikki chiti exlethanigha aylinip qalghanti. Kishining gheziwini kelturidighini shuki, Xitaylar exletla emes ishitqa ohshash janwanlarnimu exlet supitide tashlashqa bashlighan idi. Kichik kuchuklernimu yollargha tashliwetishkenti. Bu bichare janwarlar, ya achliqta ya mashina weqesige uchrap olup kitishtin bashqa ish yoq idi. Ishit ustide toxtalghanda, buni ishittin bulghunush deymu, we yaki ishit apiti deymu sel ikkilinip qaldim. Undaq bolushi, lalma ishitlar adettiki ish bolup qalghan bolup, wetenning shimalidiki hemmila yerde uchratqini bolatti. Men Ghuljigha sayahetke barghinimda, bu mesilining ighirlighini his qildim. Bir kochida 20 necche ishitning aylinip yurgunini kordum. Eger bu sanning bir kochidila ikenligini nezerde tutsingiz putun sheher, putun weten miqyasida qanchilik barlighini qiyas qilish qiyin emes idi.

3.3 Uyghur Ta'am Kulturining Bulghunushi

Uyghur ta'amlirining turi kundin-kun'ge kopiyip, kishilerning oxshash bolmighan ihtiyajlirini qandurup kelmekte. Gerche buning ichidiki nurghunliri Uyghur en'eniwi ta'amliri asasida, Uyghur ashpezliri, yimek-ichmek tetqiqatchiliri we heweskarlirining uzun yildin buyanqi izdinishlirining netijisi dep qarashqa bolsimu, yenila beziliri ademni oygha salatti.
Towende men, yiqinqi yillardin biri neshir qilinip kiliwatqan <Uyghur Yimek-Ichmek Medeniyiti> digen bash timidiki bir yurush kitapning <Biliq Qurumiliri> we <Toho Goshi Qorumiliri> digen qismini misal qilip turup, Uyghur ta'am kulturidiki ozgurushler, bashqiche qilip iytqanda bulghunushlar heqqide toxtulup otmekchimen.

Bu bir yurush kitapning 2-bitide mundaq dep yizilghan. "Uyghurlar ozlirining en'eniwi yimek-ichmeklirini saqlap qalghan we uni biyitqan asasida, qirindash milletler we bashqa eller xeliqlirining yimek-ichmeklirinimu qobul qilip, ozleshturup, ozining yimek-ichmek medeniyitini tiximu biyitip kelmekte."(Uyghur Yimek-Ichmek Medeniyiti, Biliq Qorumiliri)Men bu yerdiki 'biyitip' digen gepke tamamen qoshulimen. Undaq bolushi, tamaq turlirining hemmisini bizning qiliwalghanlighimizdindur. Likin 'saqlap qalghan' digen menini bu kitapning mutleq kop qismidin tapqini bolmaytti. Aldi bilen <Biliq Qorumiliri> digen kitapni korup baqayli. Bu kitapta jemi 41 xil biliq qorulmisi tonushturulghan bolup, uning ichide peqet 4 xilila Uyghurlarning ta'am kulturige yiqinlishidu dep qarashqa bolatti. Iniq tekitleshke boluduki, Uyghur ta'amliri qorulma turidikilerni asas qilmaydu, yeni Uyghur ta'am kulturi Xitaylarningkige ohshash qorulma kulturige mensup emes. Bolupmu biliq turliridiki qorulmilar toghrisida ighiz achqinimu bolmaydu. Oylap baqayli, qandaqsige <Domlime Yilan Biliq (Dougu Manyu)>, <Churuk Biliq(Tangsu Baopiyu)> lerni Uyghur ta'amliri digini bolsun. Bu yerde dimekchi bolghinim, hergizmu Uyghurlar biliq qorulmilirini 'keship' qilsa bolmaydu digenligim emes. 'Keship'nimu ilgiri iytip otkendek, en-eniwilikni saqlap qilish asasida ilip birish kirek, undaq bolmighanda Uyghur purighi yoqulup kitidu. Dimek, bu yerdiki gep qorulma ozi bolmastin, qorush uslubidin ibaret.

<Toho Goshi Qorumiliri> digen qisimgha kelsek, bu kitapta jemi 34 xil tamaq turi tonushturulghan bolup, uning ichide peqet 7 xilinila Uyghurche yaki bolmisa Uyghurchilashturulghan ta'amlar dep qarashqa bolatti. Qandaqsige <Yer Yangighi-Toho Goshi Qorumisi (Gongbau Jiding)> we <Atesh Toho(Hongshaoji)> qatarliqlarni Uyghur uslubidiki qorulmilar digini bolsun. Bu kitapta, <Toho Qordughi(Dapanji)> mu tonushturulghan idi. Bu tamaq turige kelsek, gerche bu xil qordaq Tun'ganlar arisida meydan'gha kelgen bolsimu, Uyghurlardimu <Qordaq> turliri bolghanlighi uchun, Uyghurche ta'am supitide tonushturulsa bekmu chet'nep ketmeydu dep qaraymen. Bu yerdiki gep, bu turdiki qordaqni qaysi uslupta qorushtin ibaretti. Eger siz <Toho Qordughi>ni Uyghurche uslubida qorusingiz Uyghurche qordaq, Xitayche yaki Tun'ganche qorusingiz shularche ta'am bolidu halas.

Hazir wetende moda boluwatqini <Samawar Shorpisi(Huo guo)> iken. Bu tamaqning matiryalliri Uyghur karhaniliri teripidin ishlepchiqirilip, tiliwizorlarda keng kolemde ilanlar birilip turidiken. Bashqichi qilip iytqanda, bu tamaq turimu Uyghur ta'amlirining bir ezasi bolup qalghan idi. Bezi ristoranlargha kirsingiz, Xitayche qorulmilarning hemmisini digidek tapqini bolatti. Bu xil ehwal, qet'ellerdiki Uyghur ristoranliridimu mewjut. Ularning qorulma turliri shunchilik molki, be'eyni ozingizni Xitay halal ashhanisigha kirip qalghandek his qilattingiz. Bu yerde men, yat milletlerning ta'amliridin hozurlinishqa qarshi emesmen. Dunyada Ispanche, Italiyeche, Fransiyeche, Thailandche we Yaponchige oxshash nurghun isil ta'am turliri mewjut. Bu yerde men hemmini ozimizning qiliwalmay shu dolet we shu milletning supitide hozurlansaq boludi dep qarimaqchimen.

Eger bizning tamaq turidiki bu xil kochurmichiligimizni Xitaylar korse nimilerni oylishar. Belkim bizning ozligimizdin ixtiyari halda asmilatsiye boliwatqanlighimizgha qarap xoshal boliship kiter. Hey bichare Uyghurum kozungni yoghan achsang bolmasmu? Hazir bizde nime qaldi? Tilimiz yoqulup, orpe-adetlirimiz buzulup kitiwatidu. Endi qolumizdin kilidighan we qoghdashqa kuchimiz yitidighan Uyghur ta'amlirining saplighini bolsimu saqlap qalalmasmizmu?.

3.4 Yimek-Ichmekning Bulghunushi

Wetendiki yimek-ichmeklerning bixeterligi we bulghunushi kishini endishige salatti. Gerche, bu heqte ilmiy ispat we sanliq melumatlar bolmisimu, kundilik turmush jeryanida munasiwetlik amillarni bayqash tes emes idi.

Mini eng deslepte jelip qilghini 'yengi sut' mehsulatliri boldi. Bu sut mehsulatliri chong-kichik plastik yaki qeghez xaltilargha qachilan'ghan bolup, adettiki timpuraturida 3-4 hepte saqlighini bolatti. Uning ustige bu mehsulatlar nahayiti mol bolup, wetenning hemmila yiridiki magazinlarda tapqili bolatti. Mini qiziqturghuni birinchidin, bu mehsulatlarning 'saqlash tixnikisi' idi. Men gerche kesip igisi bolmisammu, chet'eldiki turmush tejirbemdin qarighanda, 'yengi sut'ni tonglatqusiz nechche hepte saqlashqa hergizmu kallam yetmeytti. Ikkinchisi bolsa, 'yengi sut' ning mollighi idi. Oylap koreyli, hazir Xitaylarmu sut ichidighan boliwaldi. Uning ustige, suttin yasiliwatqan mehsulatlar, yeni tatliq-turum, suzme-qitiq we qurutlarning turlimu intayin kop bolup, tesewur qilghisiz derijide mol. Bu xil shara'it astida, wetenning hemmila yeride sut pirmiliri bar diyilsimu, suttin yasilidighan mehsulatlarning ihtiyajini qandurushtin sirt, yengi sut ning bunchilik derijide iship-tiship turishigha kozum hergizmu yetmeytti. Shunglashqimu, bu atalmish 'yengi sut' lerning terkibi we menbesini oylisam, endishe ustige endishe qoshulatti.

Bir kuni Urumchidiki Dong Koruk quruq yimeklikler bazirini aylinip qaldim. Bu yerde nerse-kirek sitiwatqanlarning hemmisi digidek Xitaylar idi. Bu yerde mini bekmu qiziqturghini chilan baziri boldi. Men omrumde undaq chilanlarni korup baqmaptikenmen. Bu bazarda sitiliwatqan chilanlar shunchilikmu ulkunkin, huddi chong qizil almilarghila oxshaytti. Yingi sortlar yitishturuldi dep qaralsimu, bu chilanlarning simizlighi mining en'eniwi chilan qarishimdin halqighan idi.
Ghuljigha sayahetke barghinimda, miwe-chiwe makani dep qarilip kiliwatqan bu jayning bazarlirini ayninip chiqqim kilip qaldi. Bolupmu, almigha meshhur bu makanning almilirigha ighiz tekkim keldi. Mana shu meqsette, bir kuni ozem yalghuz kochilarni aylinip yurup bir erkin bazirini uchrattim. Bu bazarda alma, uzum we shaptulgha oxshash turluk miwe-chiwiler qoyolghan idi. Shaptul satquchilarning aldigha keldim. Bu yerde sitiliwatqan shaptullarning turi kop bolmisimu, turqi chirayliq hem yoghan idi. Bularning ichide mini ozige tartqini bir xil saghuch kelgen shaptul idi. Satquchi balidin 'bu shaptullarni korup baqmaptikenmen, nening sortidu?' dep sorrudum. U bala sel ikkilen'gen halda, 'chetning deydu, menmu taza bilip ketmeydikenmen, belkim Awistiraliyeningkimikin?' didi. Tiziliwitilgen shaptullar shunchilikmu yoghankin, simizlighidin bezilirining postliri itilipmu ketken idi. Buni korup, bu miwilerning 'ozuqlughi' ning neqeder mol ikenligini his qildim. Bu shaptulning temige qiziqtim. Shuning bilen bu shaptuldin bir-nechche kilo sitiwaldim (10 Yuan/Kg). Oyge qaytip, uruq-tuqqanlar bilen birge titip biqishtuq. Ularmu bu shaptulni birinchi qitim korushi iken. Mini epsuslandurghini, bu chirayliq ton'gha oruniwalghan 'saghlam' shaptullarning temi tilgha alghusiz bettamkin, esli yurti bolghan ashu chet'elning yuzinimu yerge yeksen qilatti. Yene shu bazarni aylinip yurup alma satquchining aldigha kilip qaldim. Bu yerde omumen digidek bir xil taghil alma qoyulghan idi. Almilarning guzel hosnige mes bolup, 'bu almilarning ismi nimidur?' dep sorudum alma satquchidin. Satquchi derhalla 'Gala.' dep jawap berdi. 'Bu neche gep? Anglapmu baqmaptikenmen'ghu?' didim men ejeplen'gen halda. 'Anglisam Awistiraliyining almisi deydu' didi satquchi almilirini retligesh halda. 'Undaq bolsa, manga 3 kiloche bersingiz boluptiken.' didim men kozumni almilardin uzmey turup. Alghanda, bu almilarni tallashmu ketmeytti. Hemmisi digidek zawuttin chiqqandek oxshash bolup, hem bijirim hem yoghan idi. Oyge apirip titip korup, temidin heqiqetenmu apsuslandim. Gerche burun tonush-bilishlerdin Awistiraliyining miwe-chiwilirining mizilikligi we supitining yaxshilighini kop anglap turghan bolsammu, bu Ghulja 'Gala' sini yep korup, Awisriraliyilikler mushundaqmu bettam miwilerni istimal qilamdighandu dep oylap qaldim.

Kishiler bazardin kala-qoy goshlirini alidighan waqitlirida, da'im 'qolda baqqanmu-dalidimu?' dep sorishidiken. Toho goshi ilishqa toghra kelse, 'yerlik tohomu?' deydiken. Kolde baqqan biliqlarnighu asasen istimal qilmaydighan boluptu. Munasiwetlik bir ademning iytip birishiche, hazir wetende mal-charwa, toko we biliq qatarliqlarni biqishta ishlitidighan yem-xesheklerni ishlepchiqiridighan karhanilar nahayiti kop bolup, mutleq kop qisim karhanilarning mehsulatlirining terkibidiki ximiyilik mardilarning nisbiti heddidin ziyade yuquri iken. Gerche, bu karhanilarning mehsulatliri dolet belgilen'gen olchem boyiche bolmisimu, 'munasiwet' arqiliq olchemlik mehsulat bolup bazargha siliniwiridiken. Netijide, ximiyilik terkibi olchemdin hetta 90% iship ketken yem-xesheklermu adettikidek mal biqishta ishlitilidiken.

(Dawami bar)

Unregistered
04-05-17, 02:34
"Uyghur Ta'am Kulturining Bulghunushi" digan tema meni oyga saldi.
Qet'aldiki axpazlirimiz wa baxka analizqilirimizning ohximigan pikirliri bolsa, angligan bolsak.

Rahmat.