PDA

View Full Version : Sayahet Xatirisi - Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (2)



Unregistered
15-03-17, 04:27
Sayahet Xatirisi
- Wetende korgen, anglighan we his qilghanlirim (2)

Sayahetchi



1. 'Waqitlik Kimlik Kinishkisi' Ilish

Weten'ge birip kelgenlerge iniqtek, Xitayning belgilimisi boyiche tuqqan yoqlashqa barghanlar, chigridin kirip 24 sa'et ichide munasiwetlik saxchi idarisigha birip tizimlitip, 'waqitliq kimlik kinishkisi' bijirish mejburlan'ghan idi. Buning uchun (Urumchige chushsingiz) aldi bilen, siz chushken oy teweligidiki mehelliwi saxchi bolumige birip en'ge aldurup, shularning tonushturush xitini koturup munasiwetlik saxchi idarisige baridikensiz. Saxchi idasiri bolsa, shu tonushturush xitige asasen sizge 'waqitliq kinishka' bijirip biridiken.
Mining anche xewirim bolmighanlighi uchun eng awal mehelliwi comititigha yoluqtum. Bu mehelliwi comititi bir binaning birinchi qewitige jaylashqan bolup, ishxanigha kirish uchun aldi bilen ishikning sirtidiki kunupkini bastim. Ishik ichilghandin kiyin, ichige kirsem, ishik yinida ikki amanliqni saqlash xadimi olturuptu. Ular mining nimige kelgenligimni surushture qilghandin keyin, ichkirki oyge kirip sorap biqishimni soridi. Bu mehelliwi comititi ikki ighizliq oydin terkip tapqan bolup, ichide on necche xizmetchi xadim bar idi. Kuzutushumdin qarighanda hemmisi digidek yash Uyghur baliliridek qilatti. Mini kutiwalghan yash bala chet'elliklerge kinishka bijirip baqmighanlighini iytip, comitit bilen tam xoshna oydiki mehelliwi saxchihanisigha bashlap kirdi. Saxchi bolumining bashlighi Xitay bolup, uning qol astida bir nechche Uygur yashliri bar iken. U Xitay ozining chet'elliklerge munasiwetlik ishlargha mes'ul ikenligini iytti. U pasportimgha qarap mining bir kun kichikip qalghanlighimning sewebini sorashqa bashlidi. Gerche men Xitaychini obdan sozleydighan bolsammu, bilmigen kishi boliwilip Uyghur balining terjimisige tayandim. Axirida, u bashliq mining jawaplirimgha razi bolghandin kiyin, men turushluq oyning tepsilati boyiche rayonluq saxchi idarisigha qaritip xet chiqirip berdi.
Shuning bilen bu qimmetlik tonushturush xitini koturup, rayonyuq saxchi idarisigha keldim. Bu saxchi idarisi bir qoraning ichide bolup, chong derwazisi taqaqliq idi. Derwazidin kirish uchun 'kimlik' ingizni derwazigha orunlashturulghan aswapqa surkeydikensiz. 'Kimlik'i bolmighanlar 'visitor' digen xet yinidiki kunupkini basidiken. Mining 'kimlik'im bolmighandin kiyin, kunupkini bastim. Ishiktin kirsem, derwaze tuwige bir ustel qoyulghan bolup, uning ustide bir tizimlash deptiri bar iken. Ustel arqisidiki orunduqta bolsa bir yash saxchi bala (qoral we qalqan yinigha qoyulghan) yan-phonini oynap olturuptu. Yan-phon oyuni bilen bolup ketken bu saxchi mining kirginimni tuymidi bolghay, bishini koturupmu qoymidi. Undaq bolghandin kiyin, menmu depterge tizimlashni ret qilip saxchi binasigha qarap mangiwerdim. Bexitke yarisha, u balimu men binagha kirgiche bishini koturup baqmidi.
Qosh ishiklik saxchi binasigha kirsem, ishik ichidiki zalda adem yoq bolup, sol qol tereptiki kichik derizisi bar ishxanida ikki saxchi bala olturup yan-phon oynawatqan iken. Birsining Uyghurlighini derhalla bilgen bolsammu, yene birsiningkini chirayigha qarap bilelmidim. Emeliyette ikkilisi Uyghur baliliri iken. Ular mining nimige kelgenligimni bilgendin kiyin, yandiki ishxanini korsitip qoydi. U ishxane bolsa mezkur binada peqetla birdin-bir tashqi ademler yoluqqini bolidighan ishxane bolup, undin bashqa zalning ikki qanitidiki karidor we ustunki qewetke chiqidighan pelempey ighizining hemmisi tomur ishikler bilen tosalghan idi. Men kireleydighan ashu ishxanigha kirsem, eynek tosaqning arqisida ikki Hitay saxchi bala ohshashla yan-phonlirini oynap oltu******ti. Men gep qilmayla tonushturush xitini korsettim. Bir Xitay bala xetni korup bolup, Xitayche ustunki qewettiki palanche nomurluq bolumge chiqqin didi. Chunki men Xitayche 'bilmigenligim' uchun, uning kozige etey qarap turuwaldim. U mining ornumdin qimirlimighanlighimgha qarap, Xitaychide "Xitayche bilemsen?" dep soridi. Menmu bishimni chayqap, "Yaq." dep isharet berdim. Andin u sheretlep ustige chiq didi. Ustunki qewetke chiqish uchun, pelempey yinigha kelsem tomur ishik elwette taqaqliq iken. Qandaq qilishimni bilmey tursam, nedindur peyda bolghan saxchi bala xizmet cartisi bilen ishikni ichip berdi.
Xitayche bilmeydighan men, ustunki qewetke chiqip saxchi korsetken bolumni asanla tipiwaldim. Eslide, u bolum saxchi idarisi bashlighining ishxanisi iken. Ishxana tuwige kelsem, ishik ghuwa ichiqliq iken. Shundaqtimu ishikni bir-nechche qitim chektim. Hichqandaq jawap kelmigendin kiyin, ishikni ichip kiriwirishke mejbur boldum. Ishxana ichi nahayiti keng bolup, ichkirirek qismigha chong bir ustel qoyulghan, uning arqisida bir ottura yashlik kishi olturatti. Men uddul shu kishining aldigha birip, xetni korsettim. U kishining teletidin, Uyghur yaki Xitay ikenligige hokum qilish tes idi. U adem manga bir qarap qoyupla, xetning keynige imzasini qoyup berdi. Menmu bu unsiz hem rahetsiz qisqa uchrishish netijisidin memnun bolup, In'glizche "Thank you!" didim-de arqamgha qarimayla ishxanidin chiqip kettim.
Shuning bilen, bu imzalan'ghan tonushturush xitini koturup, 1-qewettiki bolumge qayta yoluqtum. Xetni korgen hizmetchi manga derhalla atalmish chet'elliklerning 'Waqitliq kimlik kinishkisi'ni chiqirip berdi. Bu kinishkigha, mining tepsilatim bilen men chushken oyning adrisi yizilghan bolup, Urumchi da'irisidila kuchke ige ikenligi korsitilgen. Shuning bilen birge chigridin chiqishtin ilgiri kinishka tarqatqan orun'gha qayturup birish kerekligi iytilghan idi.

2. 'Muqumluq'

Wetende, 'muqumluq' digen bu soz kishilerge eng yada bolup ketken bolup, radio-tilivizorlarda hetta kishilerning kunduluk turmushidimu eng kop tekrarlinidighan sozlerning birsi bolup qalghan idi. Xuddi yingi texitke olturghan rayonluq compartiye bashlighi Chen Chuan'guo iytqinidek, "bu rayonda muqumluqtin bashqa hichnerse yoq." tek idi. Shundaq bolghanlighi uchunmu, wetendiki Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlar, xuddi urushtin kiyinki Iraq yaki bolmisa Isra'iliyilergila ohshap qalghan idi.
Muqumluq destidin, mekteptiki oqutquchi we oqughuchilarning dem ilishimu yoqqa aylan'ghanti. Oqutquchilar bolsa, tetillerdimu dijurnilargha orunlashturulushtin sirt, siyasi ugunushlerge yighiwilinatti. Oqughuchilar bolsa, her xil turdiki muqumluq terbiyilirige mejburlinishtin sirt, tomuz issiqlardimu atalmish herbi meshiqlerge silinatti.
Idare-jemiyetlerge kelsek, muqumluq terbiyisi we siyasi ugunushlerning kopligidin medeniyet inqilawini eslitatti. Uningdin sirt yene, ishchi-hizmetchiker shenbe-yekshenbe we hiyt-bayram kunliri dijurniliqlargha orunlashturulup, hatirjem dem ilishtinmu behriman bolalmaytti.

2.1 Sheherlerdiki 'Muqumluq'

Sheherlerde, bolupmu Uyghurlar merkezleshken rayonlarda, 'muqumluq' alahide tekitlinetti. Urumchining Dongkoruk rayonigha jaylashqan Chong Bazarni merkez qilghan etraptiki kochilar, Uyghurlarning asasliq soda-sitiq bilen shughullinidighan orunliri bolup hisaplinidu. Shunglashqimu, bu etraplarda saxchi xadimlirining mewjut bolushi we charlap yurushi heddidin ziyade ewij alghanti. Eng kozge chiliqidighini qasraqliq herbi mashiniliri bilen qorallan'ghan sahchilar ponkitliri idi. Bu xil mashinilardin bir-ikkisi burunqi 'Ittipaq Soda Sariyi' ning aldigha qoyulghan bolup, aptomobil atrapida 3-4 qorallan'ghan saxcha xadimi etrapni kozutup turatti. Konsul Kochisining ighizida bolsa, bir tor bilen qaplan'ghan qarawulluq ponkiti tesis qilin'ghan bolup, uning ichide 3 qoralliq qisim saxchisi posta turatti. Torning sirtigha 'Yiqinlashmang!' digen xetler yizilghan bolup, uqushmay yandap qalsingiz oqqa tutulushunguz muqerrerdek qilatti. Kochilarda bolsa, 4-5 bolushup charlap yurgen yaki bolmisa bir ret bolushuwilip, etrapni kuzutiwatqan alahide saxchirinini korgini bolatti. Undin sirt yene, kochilarni arlap-arlap charlap yurgen qasraqliq herbi mashiniliri we adettiki saxchi mashinilirini uchratqini bolatti. Bu xil turdiki 'amanliqni saqlash' usuli, Ghuljigha oxshash sheherlerde tiximu kucheytilgen bolup, qarawulluq we tekshurush ponkitlirining sani tiximu kop idi. Hetta, 300 mitir kilidighan kochighimu bir mehsus saxchi mashinisi orunlashturulghan bolup, sa'itige 5 km etrapidiki sur'ette mingip, 'mehellining bixeterligi'ni saqlawatatti. Bolupmu kechki bazarlar bar kochilar bolsa, saxchi mashiniliri we qoralliq saxchilar bilen tolghan bolup, kechki bazardin 'xatirjem' behriman bolushingizgha kapaletlik qilatti.
Yuqarqilarla emes, putun Urumchi shehridiki her-qaysi idare jemiyet we mektep organlirining derwazilirining aldi teripi yotkilishchan polat yaki biton tosaqliri bilen tosalghan bolup, adem yeqinlishishqimu eyminetti. Elwette, bu orunlargha 'kimlik'siz xalighanche kirish hergizmu mumkin emes idi.
Magazin, mihmanzane, kitaphane we soda saraylirigha kirmekchi bolsingiz, ayrudurumgha kirgen bilen qilishmaydighan derijide beden we somkilar tekshurulatti. Aptowuz biketliride bolsa, qoligha beden teshshurush eswabi (scanner)tutqan atalmish amanliqni saqlash xadimliri u yaqtin-bu yaqqa mingip yurgen bolup, aptowuzgha chiqquchilarni tekshurushtin sirt, yoluchilarning aptowuzgha su qatarliq ichimliklerni ilip chiqishini tosatti. Her bir kichik soda-sitiq magazinlirigha bolsa, qizil belge, kaltek we siwistikler tarqitilghan bolup, magazin hojayinlirining ozini-ozi qoghdishi mejburlan'ghan idi.
Hettaki adettiki baghchilargha kirish uchunmu 'kimlik' korsitish kirek idi. Ghulja shehridiki saxchi idarising aldida bir xeliq baghchisi bar bolup, bir nechche yildin ilgiri etrapida hichqandaq qorshaw yoq, xalighanche ziyaret qilghili bolidighan jay idi. Hazir bu baghcha, tomur ******kilar bilen qorshalghan bolup, mexsus kirish derwazisi ornitilghanti. Derwazidin kirish uchun aldi bilen 'kimlik' tizimlinatti, 'kimlik' bolmighanlarning baghchigha kirishi ruxset qilinmaytti.
'Muqumluq'qa kapaletlik qilishning yene bir charisi, kochilarda Uyghurlarning yan-phonlirini tekshurush idi. Gerche bu xil qilmish chet'ellerde yashawatqanlarning tesewuridin halqighan yaki bolmisa gheziwini qozghaydighan bolsimu, wetenning her qaysi jaylirida kundilik ilip biriliwatqan tekshurush usullirining birsi idi. Emeliyette, bu qitimqi sayahitimde menmu bu xil tekshurush korunushidin 'behriman' bolushqa purset boldi. Bir kuni kech sa'et 6 etrapida idi. Men bir dostum uyushturghan toygha birish uchun, Dongkoruk 'Ittipaq Soda Sariyi' aldidin otup kitiwatattim. Kech kirip qalghanlighi uchun, wetenning her qaysi jayliridin kelgen Uyghurlar u-bu nersilirini koturshup, sitip yurushetti. Ene shu adem qaynimining ichide, bir qasraqliq herbi mashinisini kordum. Bir Xitay herbi mashinining usti qismidiki tongluktin bishini chiqirip, qoralini korsitip turatti. Towende bolsa, 5-6 Uyghur saxchi balliri otken-keshkenlerni tosuwilip, ularning yan-phonlirini bir -birlep tekshuruwatatti. Mendinmu sorap baqsa bolatti digen xiyal bilen, sahchi ballilarni yandap ottum. Likin, ular tekshuridighan yan-phonlarning kopligidin manga qaraydighan cholimu bolmidi. Bu xil tekshurushler netijiside, biguna halda qarilinip turmige tashlan'ghan yashlarning sani yoq idi.

2.2 Tash Yollarda

Bu qitimqi weten'ge qilghan sayahitimde, asasen Urumchini merkez qilghan halda, bezi bir sheherler we sayahet rayonlirini ziyaret qilishqa wahtim yetti. Hemde, tash yollardiki qatmu-qat tosaq we tekshurushlerni korup, bu xil zorawalliqlarning wetinimizning jenubi qismida qanchilik derijide chekidin ashqanlighini tesewurumgha sunmay amalim yoq idi.
Urumchige chushup bir nechche kundin keyin, Turpanni korup kelgim kilip qaldi. Urumchi bilen Turpanning arilighi 190 km etrapida bolup, mashinida 2-3 sa'ette barghini bolatti. U kuni dostumning mashinisida bir qanchimiz tiz sur'etlik tashyol (emiliyette, eslidiki yolni kengeytip atalmish tiz sur'etlik tash yol yasalghanlighi uchun, adettiki yol mewjut emes idi) bilen Turpan'gha qarap yolgha chiqtuq. Turpan'gha 60 Km qalghanda, yeni yolning Turpan bilen Korligha aylinidighan achilida, bir chong tekshurush ponkiti tesis qilin'ghan idi. Bu tekshurush ornida 10 gha yiqin bishidin putighiche qorallan'ghan alahide sahchirili qorallini hazirlap turushatti. Bu yerde, mashinilar tel-tokus tekshurulushtin sirt, hemme adem mashinidin chushup, yolning yinidiki oyge kirip, 'kimlik'ini tekshurtush kerek iken. 'Kimlik' ni tekshurush usuli bir qeder mashinlashqan bolup, alahide yasalghan tosaq ishiklerge birip, 'kimlik'ingizni 'kimlik' bayqash eswabi (scanner) gha surkeydikensiz, netijide ikranda suritingiz peyda bolup, yishil chiraq yanidiken-de tosaq aptomatik halda ichilidiken. Eger, 'kimlik'ingizde mesile bolsa, qizil chiraq yiqilip, sahchilargha signal birilidiken. Mende 'kimlik' bolmighandin kiyin, sahchi idarisidin alghan 'waqitliq kimlik'ni korsitishke mejbur boldum. Bu yerde qarawulluq qiliwatqanlarning kopinchisi Uyghur sahchilar idi. Ular mining hitimge qarap, "Aka buningda suritingiz yoqqu?" dep soridi. Menmu ularning so'aligha maslashturghan halda, "Uka bergininglar shu tursa, suretni nedin biley." didim. U balimu kulup qoyup, "Kitiwiring aka." didi-de chiqish ighizini korsitip qoydi.
Turpan shehrige kirish ighigha kelgende, yene bir teshshurush ponkiti tesis qilin'ghan bolup, bu yerdimu elwetti 5-6 qoralliq sahchi bar idi. Bu ponkitta gerche mashinidin chushush telep qilinmisimu, 'kimlik'ingiz surushture qilinatti. Bu qarawul ponkitining aldinqisigha ohshimaydighan yiri shuki, bu ponkit yolning sol yaqisigha ornitilghan bolup, mashinilarning solni yandap, tekshurush ornigha kirishi telep qilinatti. Yolning ong teripi ochuq hem tosiqi iniq bolmighashqa, mashinini uqmay heydep otup kitish xewipi bar idi. Anglishimche, bundin bir nech kun ilgiri neq mushu orunda, bir aile Uyghur uqushmastin mashinisini heydep otup ketken. Bexitke yarisha, shu kundiki qarawul sahchilar Uyghur balilar bolghashqa, mashinining arqisidin qoghlap kilip, "Sarang boldunglarmu-nime, tas qalduq arqinglardin oq chiqarghini." dep waqiraptu mashinidikilerge. Buni korgen shopur qorqup alaqzede bolghan halda, ozining bu yerge yingi ikenligini we uqushmastin otup kitip qalghanlighini chushendurup otuptu. Sahchi balilar ulargha bir munche tenqid we terbiye bergendin kiyin ularni yolgha silip qoyuptu. Bu hil diqqetsizliktin kilip chiqqan pajelik weqe yiqinda Hotende bolup otken. Yene anglishimche, bir aile kichik mashina bilen yuqarqigha ohshash tekshurush ponkitidin uqushmay yandap otup ketkende, arqidin oqqa tutulup hemmisi biguna qirilip ketken.
Yuqarqigha ohshash tekshurush ponkitliri wetendiki mohim qatnash liniyeliri we her bir sheher-bazarlarning kirish ighizlirigha tesis qilinghan bolup, 'kimlik'ingiz bolmisa otushungiz yaki sheherlerge kirip-chiqishingiz hergizmu mumkin emes idi.

2.3 Weten Ichide Tuqqan Yoqlash

Kopchilikke melumdek, hazir Xitaylarlar dolet ichila emes belki xalisa dunya arlapmu yotkiliyelaydighan we sayahet qilalaydighan boldi. Likin Uyghurlarchu? Chet'elge chiqmaqchi bolsa, pasport alalmaydu; Xitayning ichkirki olkilirige barimen dise yataq tapalmaydu; wetenning ichide sayahet qilimen dise tekshurush we cheklimilerge uchraydu. Bularning hemmisi Xitayning atalmish 'muqumluk' ni bana qilghan kemsitish siyasitining mehsulidin bashqa nerse emes idi.
Wetende 'kimlik' ning mohimliqi bek tekitlinip ketkenligi uchun, towende mushu heqte qisqiche toxtulup otey. Aldinqi bapta iytip otulginidek, wetende 'kimlik' bolmisa bir jaydin bir jaygha yotkulush hergizmu mumkin emes. Amma, Xitay hokumiti bu kimlik sistimisidimu Uyghurlarni yalghuz qaldurush, cheklesh we kemsitishning charilirini qollan'ghan idi. Yeni, wetende tarqitilghan kimliklerde eger millitingiz Uyghur bolsa, kimlikingizge Uyghurche xet yizilghan bolup, bashqa milletlerdin bolsingiz kimlikingizge Uyghurche xet yizilmaydiken (mining bayqishimche). Dimek, Uyghurlar wetinimizning 'heqiqi igisi' suputide alahide 'itiwar' qilinip, Qazaq, Monghulgha ohshash bashqa milletler bolsa Zhonghua ailisining bir ezasi supitide Xitaylar bilen tinich we ittipaqliqta yashaydiken. Netijide, Qazaq, Qirghiz we Ozbekke ohshash qirindash milletler 'kimlik' surushturulidighan waqitlarda "men Uyghur emes." deydighan boliwalghan idi.
Wetendiki Uyghurlarning sayahetchiligi bolupmu yashlarning sheher atlap seyle qilishi kundin-kun'ge ulghuyup mingiwatqan bolsimu, heqiqi sayahetchi supitidiki yotkulushler tixi shekillenmigen idi. Omumen qilip iytqanda, Uyghurlar arisidiki sayahetchilik asasan tuqqan yoqlash, toy-tokun we nezir-chiraqqa qatnishishni choredigen handa ilip birilatti. Netijide, sayahetchi yaki yoluchilar uruq-tuqqan we tonush-bilishlerning oyliride turushqa toghra kiletti. Bu xil turdiki orpe-adetlerni cheklesh yaki bolmisa kontirol qilish uchun, Xitay hazir Uyghurlarni tizimlash tuzulmisini yolgha qoyghan idi. Bu xil tizimlash yiza-qishlaqlarda uchigha chiqqan bolup, her bir kent kadirliri oylerge birip, sirttin kelgen mihmanlarni tizimlap, yuquri derijilik munasiwetlik orunlargha yollaytti.
Sheherlerde bolsa, Uyghurlar topliship olturaqlashqa rayonluk mehelliwi comititi yuqarqi ishlargha mes'ul idi. Mesilen Urumchini alsaq, Dong Koruk atrapidiki mehelliwi comititliri Uyghur aililirigha kelgen-ketkenlerni tizimlap we surushture qilip turatti. Shuning bilen bir waqitta, her kuni dujurni orunlashturup, belgilen'gen aile binaliridiki Uyghur oylirige birip 'kimlik' tekshurup ilip baratti.

2.4 'Muqumluq'ni Saqlash Omekliri

Yiqinqi yillardin buyan jemiyet tekshurush we 'muqumluq'ni saqlash nami bilen dolet kadirlirining turkum-turkumlep yiza-qishlaqlargha ewetilish dolquni koturulgen idi. Bu atalmish 'muqumluk'ni saqlash guruppilirining bishi Xitay millitidin bolup, guruppa ezalirining shertsiz boy sunushu telep qilinatti. Nahiye derijilik orunlargha barghan omekler qayta kichik guruppilargha bolunup, kentlergiche orunlashturulatti. 5-6 kishidin terkip tapqan kent guruppiliriningmu bashlighi Xitaydin ibaret idi. Bu kishiler towen'ge barghandin kiyin, 'muqumluk' sewebidin, etrapi qatmu-qat qorshalghan we amanliq xadimliri etrapigha orunlashturulghan oy yaki ishhanilarda turatti. Her qandaq guruppa ezasining ruxsetsiz sirtqa chiqishi, we bashqa kentlerge birishi men'iy qilinatti.
Towen'ge chushkenlerning iytishiche, kentlerdimu particomning bishi Xitay bolup, Uyghur diqqanlirige quldek mu'amile qilidiken. 'Muqumluq' gruppisi bolsa, diqqanlarni heptisige 2-3 kun yighiwilip, 'muqumluq' heqqide siyasi terbiye ilip baridiken. Uyghur kadirliri bilen Xitay kadirliri otturisidiki munasiwet neqeder nachar bolup, hetta Xitaylar Uyghur terjimanlarning terjimisigimu ishenmeydighan derijide iken.
Towen derijidiki rayonlardiki bezi mesililerni kopturup yuqurigha yollash ehwali ighir bolup, tohumdin tuk undurush nahayiti ewij alghan iken. Mesilen, bir Uyghur kadirining iytishiche, ular chushken kentte 'dinniy radikalliq' mesilisi ighir bolup, 'muqumluq' tebiyisige alahide itiwar birilgen iken. Emiliyette bolsa, bu kentte 500 ge yiqin nopus bolup, jume kunliri kentlik michitqa baridighanlarning sani aranla 150 etrapida iken. Uning ustige, bu kembeghel diqqanlarning radikalliqning nimiligi we 'muqum' sizliqning nimiligi heqqide qilchimu xewiri yoq iken.

(Dawami bar)