PDA

View Full Version : Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo



Elrohlan
09-03-17, 23:15
Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo

Elrohlan


Men aldinqi qétimliq yazmamda Kishor Mahbubani (Kishore Mahbubani) ning 2015-yili 8-Aprél küni Xarward Uniwérsitétida Bergen «Junggo dunyadiki 1-orun’gha chiqqanda» dégen témidiki bir meydan ilmiy doklatining asasiy mezmunlirini tonushturdum. Mezkur maqalide u 2008-yili Amérikidiki Kaliforniye Uniwérsitétining Bérkéléy shöbiside Xerri Kréyslér (Harry Kreisler) bilen élip barghan, Kaliforniye Uniwérsitéti téléwizorlirida tarqitilghan bir qétimliq söhbette dégen sözlirining özüm tallighan mezmunlirini tonushturup ötimen. Men tonushturidighan mezmunlarning hemmisi Kishorning dégenliri bolup, eger mezkur maqaligha özümning sözini qisturmaqchi bolsam, uni bir «Ilawe» sheklide ayrim abzas qilip yazimen.

Kishor Mahbubani hazir Sin’gapor Li Kwan Ye Uniwérsitéti Ma’arip Bashqarmisining bashliqi bolup, 2001- we 2002-yilliri BDT Bixeterlik Ishlar Da’imiy Komitétigha re’is bolghan. Hemde Sin’gaporning xéli köp ellerdiki elchisi bolghan bolup, köpligen memliketlik we xelq’araliq mukapatlargha érishken. U hazirghiche xelq’araliq mesililer we Asiya heqqide 6 parche kitab yazghan. U mezkur söhbette Junggo mesilisi heqqide xéli köp toxtilidighan bolup, u otturigha qoyghan mezmunlarning ichide Amérika we gherb yéqinda sadir qilghan bir qisim xataliqlar, we ularning Junggo üchün qandaq rol oynaydighanliqi qatarliqlarmu bar.

Mezkur söhbet Kishorning yéngidin neshr qilin’ghan «Yéngidin Wujudqa Kelgen Asiya Yérim Shari» namliq kitabini chöridigen halda so’al-jawab sheklide élip bérilghan bolup, menmu bu yazmida ashu shekilni qollinimen.



1-resim: Xerri Kréyslér (sol) bilen Kishor Mahbubani (ong).

1-so’al: Kitabingizda otturigha qoyulghan bir mezmun Asiyaning özgirishi heqqide iken. Mushu heqte azraq chüshenche Bergen bolsingiz.

Jawab: Biz hazir dunya tarixining bir yéngi dewrige qedem qoyduq. Buning ikki teripi bar. Uning biri gherbning hökümranliq ornining axirlishishi, emma gherbning axirlishishi emes. Gherb buningdin kéyinki bir mezgillik waqit ichide yenila eng küchlük medeniyet bolup saqlinip mangidu.

Uning yene biri bolsa Asiyaning burunqi ornigha qaytip kélishi, yeni uning eslidiki qa’idige qaytip kélishi. Aldinqi 200 yildek waqit jeryanida dunyagha gherb hökümranliq qildi. Miladidin kéyinki 1-yilidin 1820-yilighiche iqtisadta Junggo bilen Hindistan dunyaning eng aldida turup mangdi. Uningdin kéyinki 200 yil jeryanida gherb ularning aldigha ötüp ketti. Hazir Asiya elliri qandaq qilghanda qaytidin muweppeqiyetlik bolalaydighanliqini biliwaldi. Ular gherbning hékmetlirini qollandi. Dunyadiki eng chong bankilarning biri bolghan Goldmen Seks (Goldman Sachs) ning bir tetqiqat netijisining körsitishiche, 2050-yiligha barghanda iqtisadiy jehette Junggo 1-orun’gha, Amérika 2-orun’gha, Hindistan 3-orun’gha, we Yaponiye 4-orun’gha almishidu. Démek, eng aldinqi 4 orunning héch qaysisida Yawropa elliridin bireri kirelmeydu. Bu dunya tarixining bir nahayiti zor köchüshi bolup hésablinidu.


2-so’al: Mushundaq özgirishni élip kelgen hel qilghuch amillar qaysi? Bu özgirishte gherbning oynighan roli néme?

Jawab: Asiya tereqqiy qilip, gherbke hökümranliq qilmaydu. Belki u gherbning bir yéngi nusxisini wujudqa keltüridu. Gherbning eng ünümlük usullirini yolgha qoyidu. Asiya elliri peqet gherbning usullirini qollinipla ajayip özgirishlerni qolgha keltürdi. Mesilen, Junggoni alsaq, men 1980-yili Junggogha bir qétim barghan. U chaghda Junggo téxi erkin bazar iqtisadni yolgha qoymighan. Men bir satirashxanigha kirip chach aldursam, ustam ishni intayin asta qilip, chéchimni bir sa’ette aran élip boldi. Men ustamdin «Némishqa chéchimni bunche asta alisiz?» dep sorisam, u «Men bir sa’ette 5 ademning chéchini alamdim, yaki 10 ademning chéchini alamdim, beribir oxshash kirim tapimen. Shunglashqa aldirap néme qilimen?» dep jawab berdi. Junggo erkin bazar iqtisadini yolgha qoyghandin kéyin, kishilerning ishni chaqqan we ünümlük qilish qizghinliqini zor derijide ashurdi. Aldinqi 100 yildek waqitning ichide ish ünümi nahayiti töwen bolup kelgen kishilerning ish ünümi biraqla yuqiri kötürülüp ketti. Junggo dunyadiki nopusi eng köp dölet. Shundaq bolup turuqluq uning aldinqi 30 yildek waqitning mabeynide iqtisadni dunya boyiche eng téz sür’ette tereqqiy qildurup méngishi xuddi bir sinip oqughuchilar ichidiki eng sémiz oqughuchi 100 métirgha téz yügürüsh musabiqiside utup chiqqan’gha oxshash bir ish. Bundaq netije erkin bazar iqtisadidin kélip chiqti.


3-so’al: 1978-yilidin 2004-yilighiche Junggoning GDP si 147.3 milyard dollardin 1.6 tirilyon dollargha tereqqiy qildi. Tashqi soda qimmiti 20.6 milyard dollardin 1.15 tirilyon dollargha köpeydi. Bu iqtisadning her yili 16 pirsent öskinige barawer kélidu. GDP ning bolsa her yili 9.4 pirsent öskinige toghra kélidu. Chet eller bilen maliye almashturush zapas pul miqdari 167 milyon dollardin 609.9 milyard dollargha östi. Ularning iqtisadi hazirmu téz sür’ette tereqqiy qiliwatidu. Pütün Asiya elliri hazir erkin bazar iqtisadini yolgha qoyup, ottura-sinip puqralirini wujudqa keltürüwatidu. Mana bular sizning kitabingizda yézilghan mezmunlar. Mushu heqte azraq chüshenche bergen bolsingiz.

Jawab: Heqiqetenmu Junggo bilen Hindistanning her ikkiside nahayiti köp ottura sinip tebiqiliri wujudqa keldi. Bu tebi’iy halda dunyaning tartish küchi merkizini Asiyagha yötkeydu. Junggodiki ottura sinip tebiqisining sani hazir 300 milyondin ashidighan bolup, bu san Amérikiningkidinmu üstün turidu. Köpinche Amérikiliqlarning bu ishtin xewiri yoq. Ottura sinip tebiqilirining éniqlimisining özila «mes’uliyetchan menpe’et igiliri» dégendin ibaret bolup, bu Junggoningmu bir mes’uliyetchan dölet bolushini ilgiri süridu. Asiyaning tereqqiyati bilen dunya téximu xeterlik bolushqa emes, téximu bixeter bolushqa méngiwatidu. Bu nuqtini gherbtiki kishilerge küchep teshwiq qilish kérek. Hazir gherb rehberliri nutuq sözligende, sözini dawamliq «Biz hazir dunyani téximu xeterlik qilishqa, tehditlerni yenimu köpeytishke qarap kétiwatimiz» dégendin bashlaydu. Bu gep toghra emes. Junggo, Hindistan we bashqa Asiya elliride ottura sinip tebiqiliri sanining köpiyishige egiship, dunya burunqidin bekrek tinch bolushqa qarap kétiwatidu. Shunga gherb Asiyaning qed kötürüshini qarshi élishi, hergizmu uninggha tosqunluq qilishqa urunmasliqi kérek.


4-so’al: Kitabingizda 2000-yili 56 ming kishining ottura sinip tebiqisige tewe bolghan bolup, bu san 2030-yili 361 milyon kishi ashu tebiqige tewe bolidu, depsiz. Hemde tebi’iy-pen we téxnologiye saheside Asiyada zor özgirish bolidighanliqini tilgha élipsiz. Mushu heqte azraq chüshenche bergen bolsingiz.

Jawab: Men kitabim üchün izdinish jeryanida Amérikida chiqidighan «Iqtisad» zhurnilining Asiyadiki tebi’iy-pen we téxnologiye sahesidiki özgirishi heqqide toxtalghan bir parche maqalini uchritip qaldim. Uningda déyilishiche 2010-yiligha barghanda Amérikida doktorluq unwanigha érishken oqughuchilarning 90 pirsenti Asiyaliqlar bolidiken. Bu san 85 yaki 80 pirsent bolghandimu, u bir nahayiti chong özgirishke wekillik qilidu. Burun gherbning dunyani özlirige boysundurup, dunyani bésiwélip yürelishidiki seweb ularning ilim-pen we téxnologiyini nahayiti zor derijide tereqqiy qildurghanliqida. Bügün Asiyaliqlar «Bizmu shundaq qilalaydikenmiz» dégenni bayqawatidu. Bu Asiyadiki özgirishning bir ré’al weqe ish ikenlikini körsitidu. U dunya tarixida bir tüp özgirish boluwatqanliqidin dérek béridu. Asiyaliqlarning ilim-pen we téxnologiyini igilesh derijisi bu nuqtini toluq ispatlap béridu.


5-so’al: Kitabingizda yene mundaq déyiliptu: Asiyadikilerning yuqiri téxnologiye buyumlirini éksport qilishi 1980-yili dunya éksportining 7 pirsentini igileytti. 2001-yiligha barghanda 25 pirsentke östi. Mushu mezgil ichide Amérikining éksport nisbiti 31 pirsenttin 18 pirsentke chüshüp qaldi. 1983-yilidin 2003-yilighiche Amérikida tebi’iy-pen we inzhénérliq kesipliride bérilgen doktorluq unwanlirining 50 pirsentidin köprekige Junggo, Teywen, Hindistan we Jenubiy Koréye qatarliq 4 Asiya dölitidin kelgen oqughuchilar érishti. Siz kitabingizda yene «zamaniwiliqqa qedem tashlash» we «talant igilirini dunya jem’iyetlirige sowghat qilish» dégendek sözlerni ishlitipsiz. Mushu heqte azraq chüshenche bergen bolsingiz.

Jawab: Siz kitabimdiki intayin muhim ikki nuqtini tilgha aldingiz. Uning biri zamaniwiliqqa qedem tashlash. Mushu ish hazir dunyani téximu bixeter jaygha aylanduruwatidu. Asiyada aldi bilen Yaponiye tereqqiy qildi. Uningdin kéyin «4 yolwas» chiqti. Uningdin kéyinla jenubiy Asiya ellirimu qed kötürdi. Shu chaghda Junggo rehbiri Deng Shyawping etrapqa qarap, «Némishqa Junggoning etrapidiki döletlerning hemmisi tereqqiy qilip, peqet bizla tereqqiy qilalmaymiz?» dep soridi. Shuning bilen Junggomu zamaniwiliqqa qedem tashlidi. Uningdin kéyin Hindistanmu «Bizmu Junggodin qélishmaymizghu? Biz némishqa tirishmaymiz» déyishke bashlidi. Shuning bilen Hindistanmu téz tereqqiy qilishqa bashlidi.

Zamaniwiliqqa qedem tashlash hazir Islam dunyasigha kirishkimu bashlidi. Bu bir intayin chong xosh xewer. Eger Islam dunyasidiki rehberler we ottura sinip tebiqilirimu «Bizning ghayimizmu Junggo we Hindistandek bolush» dep ish tutidiken, ularmu bir muweppeqiyet qazan’ghan we zamaniwilashqan iqtisadni berpa qilalaydu. Eger Islam dunyasimu nahayiti köp sandiki ottura sinip tebiqilirini wujudqa keltürüshke bashlisa, dunya barghanséri bixeterlikke yüzlinidu. Ularmu mes’uliyetchan menpe’et igilirige aylinip, netijide hemmimiz üchün yaxshi bolidu.

Siz tilgha alghan 2-nuqtimu intayin muhim. Asiyada ezeldin yüz milyonlighan eqil igiliri mewjut bolup keldi. Emma ularning roli jari qildurulmidi. En’eniwi Asiya medeniyitide tughulush bir xil menzil bolup hésablinidu. Hindistanda bir adem melum bir tebiqidiki a’ilide tughulup qalidiken, u uningdin menggü bashqa bir tebiqige almishalmaydu. Mushu teriqide milyonlighan eqil igiliri israp qilinidu. Emma bu xil ehwal hazir özgirishke bashlidi. Hazir oxshimighan tebiqidiki kishilerning hemmisi tiriship oqup, her xil yuqiri orunlarda ishleshke bashlidi. Eqil igilirining roli jari qildurulushqa bashlidi.

(Dawami bar)


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

ئەلروھلان
09-03-17, 23:21
تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو

ئەلروھلان


مەن ئالدىنقى قېتىملىق يازمامدا كىشور ماھبۇبانى (Kishore Mahbubani) نىڭ 2015-يىلى 8-ئاپرېل كۈنى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدا بەرگەن «جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا» دېگەن تېمىدىكى بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنلىرىنى تونۇشتۇردۇم. مەزكۇر ماقالىدە ئۇ 2008-يىلى ئامېرىكىدىكى كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بېركېلېي شۆبىسىدە خەررى كرېيسلېر (Harry Kreisler) بىلەن ئېلىپ بارغان، كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى تېلېۋىزورلىرىدا تارقىتىلغان بىر قېتىملىق سۆھبەتتە دېگەن سۆزلىرىنىڭ ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلىرىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن. مەن تونۇشتۇرىدىغان مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى كىشورنىڭ دېگەنلىرى بولۇپ، ئەگەر مەزكۇر ماقالىغا ئۆزۈمنىڭ سۆزىنى قىستۇرماقچى بولسام، ئۇنى بىر «ئىلاۋە» شەكلىدە ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن.

كىشور ماھبۇبانى ھازىر سىنگاپور لى كۋان يې ئۇنىۋېرسىتېتى مائارىپ باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ، 2001- ۋە 2002-يىللىرى ب د ت بىخەتەرلىك ئىشلار دائىمىي كومىتېتىغا رەئىس بولغان. ھەمدە سىنگاپورنىڭ خېلى كۆپ ئەللەردىكى ئەلچىسى بولغان بولۇپ، كۆپلىگەن مەملىكەتلىك ۋە خەلقئارالىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىرغىچە خەلقئارالىق مەسىلىلەر ۋە ئاسىيا ھەققىدە 6 پارچە كىتاب يازغان. ئۇ مەزكۇر سۆھبەتتە جۇڭگو مەسىلىسى ھەققىدە خېلى كۆپ توختىلىدىغان بولۇپ، ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان مەزمۇنلارنىڭ ئىچىدە ئامېرىكا ۋە غەرب يېقىندا سادىر قىلغان بىر قىسىم خاتالىقلار، ۋە ئۇلارنىڭ جۇڭگو ئۈچۈن قانداق رول ئوينايدىغانلىقى قاتارلىقلارمۇ بار.

مەزكۇر سۆھبەت كىشورنىڭ يېڭىدىن نەشر قىلىنغان «يېڭىدىن ۋۇجۇدقا كەلگەن ئاسىيا يېرىم شارى» ناملىق كىتابىنى چۆرىدىگەن ھالدا سوئال-جاۋاب شەكلىدە ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، مەنمۇ بۇ يازمىدا ئاشۇ شەكىلنى قوللىنىمەن.


1-رەسىم: خەررى كرېيسلېر (سول) بىلەن كىشور ماھبۇبانى (ئوڭ).

1-سوئال: كىتابىڭىزدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىر مەزمۇن ئاسىيانىڭ ئۆزگىرىشى ھەققىدە ئىكەن. مۇشۇ ھەقتە ئازراق چۈشەنچە بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: بىز ھازىر دۇنيا تارىخىنىڭ بىر يېڭى دەۋرىگە قەدەم قويدۇق. بۇنىڭ ئىككى تەرىپى بار. ئۇنىڭ بىرى غەربنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ ئاخىرلىشىشى، ئەمما غەربنىڭ ئاخىرلىشىشى ئەمەس. غەرب بۇنىڭدىن كېيىنكى بىر مەزگىللىك ۋاقىت ئىچىدە يەنىلا ئەڭ كۈچلۈك مەدەنىيەت بولۇپ ساقلىنىپ ماڭىدۇ.

ئۇنىڭ يەنە بىرى بولسا ئاسىيانىڭ بۇرۇنقى ئورنىغا قايتىپ كېلىشى، يەنى ئۇنىڭ ئەسلىدىكى قائىدىگە قايتىپ كېلىشى. ئالدىنقى 200 يىلدەك ۋاقىت جەريانىدا دۇنياغا غەرب ھۆكۈمرانلىق قىلدى. مىلادىدىن كېيىنكى 1-يىلىدىن 1820-يىلىغىچە ئىقتىسادتا جۇڭگو بىلەن ھىندىستان دۇنيانىڭ ئەڭ ئالدىدا تۇرۇپ ماڭدى. ئۇنىڭدىن كېيىنكى 200 يىل جەريانىدا غەرب ئۇلارنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كەتتى. ھازىر ئاسىيا ئەللىرى قانداق قىلغاندا قايتىدىن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالايدىغانلىقىنى بىلىۋالدى. ئۇلار غەربنىڭ ھېكمەتلىرىنى قوللاندى. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ بانكىلارنىڭ بىرى بولغان گولدمەن سەكس (Goldman Sachs) نىڭ بىر تەتقىقات نەتىجىسىنىڭ كۆرسىتىشىچە، 2050-يىلىغا بارغاندا ئىقتىسادىي جەھەتتە جۇڭگو 1-ئورۇنغا، ئامېرىكا 2-ئورۇنغا، ھىندىستان 3-ئورۇنغا، ۋە ياپونىيە 4-ئورۇنغا ئالمىشىدۇ. دېمەك، ئەڭ ئالدىنقى 4 ئورۇننىڭ ھېچ قايسىسىدا ياۋروپا ئەللىرىدىن بىرەرى كىرەلمەيدۇ. بۇ دۇنيا تارىخىنىڭ بىر ناھايىتى زور كۆچۈشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.


2-سوئال: مۇشۇنداق ئۆزگىرىشنى ئېلىپ كەلگەن ھەل قىلغۇچ ئامىللار قايسى؟ بۇ ئۆزگىرىشتە غەربنىڭ ئوينىغان رولى نېمە؟

جاۋاب: ئاسىيا تەرەققىي قىلىپ، غەربكە ھۆكۈمرانلىق قىلمايدۇ. بەلكى ئۇ غەربنىڭ بىر يېڭى نۇسخىسىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ. غەربنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنى يولغا قويىدۇ. ئاسىيا ئەللىرى پەقەت غەربنىڭ ئۇسۇللىرىنى قوللىنىپلا ئاجايىپ ئۆزگىرىشلەرنى قولغا كەلتۈردى. مەسىلەن، جۇڭگونى ئالساق، مەن 1980-يىلى جۇڭگوغا بىر قېتىم بارغان. ئۇ چاغدا جۇڭگو تېخى ئەركىن بازار ئىقتىسادنى يولغا قويمىغان. مەن بىر ساتىراشخانىغا كىرىپ چاچ ئالدۇرسام، ئۇستام ئىشنى ئىنتايىن ئاستا قىلىپ، چېچىمنى بىر سائەتتە ئاران ئېلىپ بولدى. مەن ئۇستامدىن «نېمىشقا چېچىمنى بۇنچە ئاستا ئالىسىز؟» دەپ سورىسام، ئۇ «مەن بىر سائەتتە 5 ئادەمنىڭ چېچىنى ئالامدىم، ياكى 10 ئادەمنىڭ چېچىنى ئالامدىم، بەرىبىر ئوخشاش كىرىم تاپىمەن. شۇڭلاشقا ئالدىراپ نېمە قىلىمەن؟» دەپ جاۋاب بەردى. جۇڭگو ئەركىن بازار ئىقتىسادىنى يولغا قويغاندىن كېيىن، كىشىلەرنىڭ ئىشنى چاققان ۋە ئۈنۈملۈك قىلىش قىزغىنلىقىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى. ئالدىنقى 100 يىلدەك ۋاقىتنىڭ ئىچىدە ئىش ئۈنۈمى ناھايىتى تۆۋەن بولۇپ كەلگەن كىشىلەرنىڭ ئىش ئۈنۈمى بىراقلا يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ كەتتى. جۇڭگو دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ دۆلەت. شۇنداق بولۇپ تۇرۇقلۇق ئۇنىڭ ئالدىنقى 30 يىلدەك ۋاقىتنىڭ مابەينىدە ئىقتىسادنى دۇنيا بويىچە ئەڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلدۇرۇپ مېڭىشى خۇددى بىر سىنىپ ئوقۇغۇچىلار ئىچىدىكى ئەڭ سېمىز ئوقۇغۇچى 100 مېتىرغا تېز يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىدە ئۇتۇپ چىققانغا ئوخشاش بىر ئىش. بۇنداق نەتىجە ئەركىن بازار ئىقتىسادىدىن كېلىپ چىقتى.


3-سوئال: 1978-يىلىدىن 2004-يىلىغىچە جۇڭگونىڭ GDP سى 147.3 مىليارد دوللاردىن 1.6 تىرىليون دوللارغا تەرەققىي قىلدى. تاشقى سودا قىممىتى 20.6 مىليارد دوللاردىن 1.15 تىرىليون دوللارغا كۆپەيدى. بۇ ئىقتىسادنىڭ ھەر يىلى 16 پىرسەنت ئۆسكىنىگە باراۋەر كېلىدۇ. GDP نىڭ بولسا ھەر يىلى 9.4 پىرسەنت ئۆسكىنىگە توغرا كېلىدۇ. چەت ئەللەر بىلەن مالىيە ئالماشتۇرۇش زاپاس پۇل مىقدارى 167 مىليون دوللاردىن 609.9 مىليارد دوللارغا ئۆستى. ئۇلارنىڭ ئىقتىسادى ھازىرمۇ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ. پۈتۈن ئاسىيا ئەللىرى ھازىر ئەركىن بازار ئىقتىسادىنى يولغا قويۇپ، ئوتتۇرا-سىنىپ پۇقرالىرىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈۋاتىدۇ. مانا بۇلار سىزنىڭ كىتابىڭىزدا يېزىلغان مەزمۇنلار. مۇشۇ ھەقتە ئازراق چۈشەنچە بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: ھەقىقەتەنمۇ جۇڭگو بىلەن ھىندىستاننىڭ ھەر ئىككىسىدە ناھايىتى كۆپ ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىلىرى ۋۇجۇدقا كەلدى. بۇ تەبىئىي ھالدا دۇنيانىڭ تارتىش كۈچى مەركىزىنى ئاسىياغا يۆتكەيدۇ. جۇڭگودىكى ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىسىنىڭ سانى ھازىر 300 مىليوندىن ئاشىدىغان بولۇپ، بۇ سان ئامېرىكىنىڭكىدىنمۇ ئۈستۈن تۇرىدۇ. كۆپىنچە ئامېرىكىلىقلارنىڭ بۇ ئىشتىن خەۋىرى يوق. ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىلىرىنىڭ ئېنىقلىمىسىنىڭ ئۆزىلا «مەسئۇلىيەتچان مەنپەئەت ئىگىلىرى» دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ جۇڭگونىڭمۇ بىر مەسئۇلىيەتچان دۆلەت بولۇشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئاسىيانىڭ تەرەققىياتى بىلەن دۇنيا تېخىمۇ خەتەرلىك بولۇشقا ئەمەس، تېخىمۇ بىخەتەر بولۇشقا مېڭىۋاتىدۇ. بۇ نۇقتىنى غەربتىكى كىشىلەرگە كۈچەپ تەشۋىق قىلىش كېرەك. ھازىر غەرب رەھبەرلىرى نۇتۇق سۆزلىگەندە، سۆزىنى داۋاملىق «بىز ھازىر دۇنيانى تېخىمۇ خەتەرلىك قىلىشقا، تەھدىتلەرنى يەنىمۇ كۆپەيتىشكە قاراپ كېتىۋاتىمىز» دېگەندىن باشلايدۇ. بۇ گەپ توغرا ئەمەس. جۇڭگو، ھىندىستان ۋە باشقا ئاسىيا ئەللىرىدە ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىلىرى سانىنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ، دۇنيا بۇرۇنقىدىن بەكرەك تىنچ بولۇشقا قاراپ كېتىۋاتىدۇ. شۇڭا غەرب ئاسىيانىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى قارشى ئېلىشى، ھەرگىزمۇ ئۇنىڭغا توسقۇنلۇق قىلىشقا ئۇرۇنماسلىقى كېرەك.


4-سوئال: كىتابىڭىزدا 2000-يىلى 56 مىڭ كىشىنىڭ ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىسىگە تەۋە بولغان بولۇپ، بۇ سان 2030-يىلى 361 مىليون كىشى ئاشۇ تەبىقىگە تەۋە بولىدۇ، دەپسىز. ھەمدە تەبىئىي-پەن ۋە تېخنولوگىيە ساھەسىدە ئاسىيادا زور ئۆزگىرىش بولىدىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق چۈشەنچە بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: مەن كىتابىم ئۈچۈن ئىزدىنىش جەريانىدا ئامېرىكىدا چىقىدىغان «ئىقتىساد» ژۇرنىلىنىڭ ئاسىيادىكى تەبىئىي-پەن ۋە تېخنولوگىيە ساھەسىدىكى ئۆزگىرىشى ھەققىدە توختالغان بىر پارچە ماقالىنى ئۇچرىتىپ قالدىم. ئۇنىڭدا دېيىلىشىچە 2010-يىلىغا بارغاندا ئامېرىكىدا دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ 90 پىرسەنتى ئاسىيالىقلار بولىدىكەن. بۇ سان 85 ياكى 80 پىرسەنت بولغاندىمۇ، ئۇ بىر ناھايىتى چوڭ ئۆزگىرىشكە ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇرۇن غەربنىڭ دۇنيانى ئۆزلىرىگە بويسۇندۇرۇپ، دۇنيانى بېسىۋېلىپ يۈرەلىشىدىكى سەۋەب ئۇلارنىڭ ئىلىم-پەن ۋە تېخنولوگىيىنى ناھايىتى زور دەرىجىدە تەرەققىي قىلدۇرغانلىقىدا. بۈگۈن ئاسىيالىقلار «بىزمۇ شۇنداق قىلالايدىكەنمىز» دېگەننى بايقاۋاتىدۇ. بۇ ئاسىيادىكى ئۆزگىرىشنىڭ بىر رېئال ۋەقە ئىش ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ دۇنيا تارىخىدا بىر تۈپ ئۆزگىرىش بولۇۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئاسىيالىقلارنىڭ ئىلىم-پەن ۋە تېخنولوگىيىنى ئىگىلەش دەرىجىسى بۇ نۇقتىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.


5-سوئال: كىتابىڭىزدا يەنە مۇنداق دېيىلىپتۇ: ئاسىيادىكىلەرنىڭ يۇقىرى تېخنولوگىيە بۇيۇملىرىنى ئېكسپورت قىلىشى 1980-يىلى دۇنيا ئېكسپورتىنىڭ 7 پىرسەنتىنى ئىگىلەيتتى. 2001-يىلىغا بارغاندا 25 پىرسەنتكە ئۆستى. مۇشۇ مەزگىل ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ ئېكسپورت نىسبىتى 31 پىرسەنتتىن 18 پىرسەنتكە چۈشۈپ قالدى. 1983-يىلىدىن 2003-يىلىغىچە ئامېرىكىدا تەبىئىي-پەن ۋە ئىنژېنېرلىق كەسىپلىرىدە بېرىلگەن دوكتورلۇق ئۇنۋانلىرىنىڭ 50 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىگە جۇڭگو، تەيۋەن، ھىندىستان ۋە جەنۇبىي كورېيە قاتارلىق 4 ئاسىيا دۆلىتىدىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلار ئېرىشتى. سىز كىتابىڭىزدا يەنە «زامانىۋىلىققا قەدەم تاشلاش» ۋە «تالانت ئىگىلىرىنى دۇنيا جەمئىيەتلىرىگە سوۋغات قىلىش» دېگەندەك سۆزلەرنى ئىشلىتىپسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق چۈشەنچە بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: سىز كىتابىمدىكى ئىنتايىن مۇھىم ئىككى نۇقتىنى تىلغا ئالدىڭىز. ئۇنىڭ بىرى زامانىۋىلىققا قەدەم تاشلاش. مۇشۇ ئىش ھازىر دۇنيانى تېخىمۇ بىخەتەر جايغا ئايلاندۇرۇۋاتىدۇ. ئاسىيادا ئالدى بىلەن ياپونىيە تەرەققىي قىلدى. ئۇنىڭدىن كېيىن «4 يولۋاس» چىقتى. ئۇنىڭدىن كېيىنلا جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرىمۇ قەد كۆتۈردى. شۇ چاغدا جۇڭگو رەھبىرى دېڭ شياۋپىڭ ئەتراپقا قاراپ، «نېمىشقا جۇڭگونىڭ ئەتراپىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى تەرەققىي قىلىپ، پەقەت بىزلا تەرەققىي قىلالمايمىز؟» دەپ سورىدى. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگومۇ زامانىۋىلىققا قەدەم تاشلىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ھىندىستانمۇ «بىزمۇ جۇڭگودىن قېلىشمايمىزغۇ؟ بىز نېمىشقا تىرىشمايمىز» دېيىشكە باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن ھىندىستانمۇ تېز تەرەققىي قىلىشقا باشلىدى.

زامانىۋىلىققا قەدەم تاشلاش ھازىر ئىسلام دۇنياسىغا كىرىشكىمۇ باشلىدى. بۇ بىر ئىنتايىن چوڭ خوش خەۋەر. ئەگەر ئىسلام دۇنياسىدىكى رەھبەرلەر ۋە ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىلىرىمۇ «بىزنىڭ غايىمىزمۇ جۇڭگو ۋە ھىندىستاندەك بولۇش» دەپ ئىش تۇتىدىكەن، ئۇلارمۇ بىر مۇۋەپپەقىيەت قازانغان ۋە زامانىۋىلاشقان ئىقتىسادنى بەرپا قىلالايدۇ. ئەگەر ئىسلام دۇنياسىمۇ ناھايىتى كۆپ ساندىكى ئوتتۇرا سىنىپ تەبىقىلىرىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشكە باشلىسا، دۇنيا بارغانسېرى بىخەتەرلىككە يۈزلىنىدۇ. ئۇلارمۇ مەسئۇلىيەتچان مەنپەئەت ئىگىلىرىگە ئايلىنىپ، نەتىجىدە ھەممىمىز ئۈچۈن ياخشى بولىدۇ.

سىز تىلغا ئالغان 2-نۇقتىمۇ ئىنتايىن مۇھىم. ئاسىيادا ئەزەلدىن يۈز مىليونلىغان ئەقىل ئىگىلىرى مەۋجۇت بولۇپ كەلدى. ئەمما ئۇلارنىڭ رولى جارى قىلدۇرۇلمىدى. ئەنئەنىۋى ئاسىيا مەدەنىيىتىدە تۇغۇلۇش بىر خىل مەنزىل بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ھىندىستاندا بىر ئادەم مەلۇم بىر تەبىقىدىكى ئائىلىدە تۇغۇلۇپ قالىدىكەن، ئۇ ئۇنىڭدىن مەڭگۈ باشقا بىر تەبىقىگە ئالمىشالمايدۇ. مۇشۇ تەرىقىدە مىليونلىغان ئەقىل ئىگىلىرى ئىسراپ قىلىنىدۇ. ئەمما بۇ خىل ئەھۋال ھازىر ئۆزگىرىشكە باشلىدى. ھازىر ئوخشىمىغان تەبىقىدىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسى تىرىشىپ ئوقۇپ، ھەر خىل يۇقىرى ئورۇنلاردا ئىشلەشكە باشلىدى. ئەقىل ئىگىلىرىنىڭ رولى جارى قىلدۇرۇلۇشقا باشلىدى.

(داۋامى بار)

مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda>

Elrohlan
16-03-17, 23:10
Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo (2)

Elrohlan


6-so’al: Soghaq urush axirliship, Asiya elliri tereqqiy qilishqa bashlighanda, beziler «Asiyada döletler köp, milletler köp. Ularning küchiyishi bilen buningdin kéyin öz-ara toqunushlarning bolup turushi bir normal ehwal bolidighan bir yéngi dewr bashlinidu.» dégendek perezlerni otturigha qoyghan. Emma undaq ishlar yüz bermidi. Sizche bu néme üchün?

Jawab: Amérika we Yawropadiki aliy mektepler Asiya heqqidiki kona mezmunlarni ders qilip sözleshni hazirghiche dawamlashturup kéliwatidu. Ashundaq mezmunlarning biri «Yawropaning ötmüshi Asiyaning kelgüsi bolidu», dégendin ibaret. Bu «Yawropa nechche esirning mabeynide bir-biri bilen urush qilipla kelgen, emdi nöwet Asiyagha keldi. Asiya ellirining tereqqiy qilishigha egiship, ular bir-biri bilen urushushni bashlaydu.» dégenni körsitidu. Yawropaliqlar hékmitining 7 tüwrüki bar bolup, ularning birsi «tinchliq medeniyiti» din ibaret. Asiyaliqlar ashu hékmetni ögendi. Yawropa birliki insanlarning medeniylishish tarixidiki eng yuqiri sewiyige wekillik qilidu. Yawropa birlikige tewe eller otturisida yüz bergen urushning sani nöl bolupla qalmastin, ular otturisida urush partlap qélish éhtimalliqimu hazir nölge teng. Bu insanlar hazirghiche qolgha keltürgen netijiler ichidiki ademni heyran qalduridighan ghelibilerning biri. Asiyaliqlar bu xil ehwalni tetqiq qildi. Bu xil ehwaldin ögendi. Hazir Asiyada yüz bériwatqan urushlarning sanimu nölge teng bolup, sherqiy Asiyadimu birer urush mewjut emes. Méning perizimche Asiyaning hazirqi yüzlinishi Asiyada buningdin kéyin urush bolup qélish éhtimalliqinimu nöl pirsentke chüshürüshtin ibaret.

7-so’al: Bu Asiyada otturahal sinip tebiqisining sanining köpiyishi we Asiyaning zamaniwiliqqa qedem tashlishi bilen munasiwetlikmu? Asiyada urush partlap qélishning birer amillirimu mewjutmu?

Hazir Asiyada aqilanilikning chong dolquni höküm sürüwatidu. Asiyadiki yéngi ewladlar hayatning qandaq bolidighanliqini éniq körüwatidu. Yutyub we Gugul qatarliqlardin paydilinish hazir Asiyada keng türde omumlashti. Téz sür’etlik intérnétning yolgha qoyulishi jehette hazir Asiya Amérika we Yawropadin üstün orunda turidighan bolup, hazir Asiya heqiqetenmu zamaniwi dunya bilen tutashturuldi. Bundaq bir dunyada urush partilashning uruqi ösüp chiqalmaydu. Iraq urushi hazirqi zamanda urushning bir xata nerse ikenlikini yene bir qétim küchlük halda ispatlap berdi. Dunyadiki eng küchlük we eng bay bir döletning aran 20 milyon nopusi bar bir kichik döletke tajawuz qilip, uni bésip alalmaydighanliqini pütün dunya kördi. Bu bügünki künlerde urushning neqeder qiyin ikenlikini körsitip béridu.

Buningdin kéyin Asiya elliri dölet mudapi’e we herbiy xirajetlirini özlüksiz türde östürüp mangidu. Shuning bilen bille ular urushtin saqlinishqimu qattiq tirishidu.

8-so’al: Chet elge qaritilghan siyasetlerni tüzüp chiqishta siz Junggoni bir modél yaki bir ülge hésablaydikensiz. Ularning siyasiti Asiyani yenimu tereqqiy qildurush we Asiya muqimliqini téximu ilgirligen halda ilgiri sürüshke paydiliq, dep qaraydikensiz. Mushu heqte azraq chüshenche bergen bolsingiz.

Jawab: Men gé’o-siyasiy ishlarni muweppeqiyetlik élip bérish iqtidari (geo-political competence) ning bir yéngi körsetküchini tüzüp chiqay, dep oylawatimen. Bu körsetküch boyiche bolghanda biz dölet hakimiyetlirige birdin 10 ghiche nomur qoyidighan bolup, men sabiq Sowit Ittipaqigha 2 nomur bérimen. Chünki ular yer yüzidin ghayip boldi. Yawropa birlikige 4 nomur bérimen, chünki ularning chégraliri bixeter emes. Amérikigha 6 nomur, Junggogha bolsa 8 yaki 9 nomur bérimen. Méning Junggogha 8 yaki 9 nomur bérishimning sewebi mundaq: Pütün insan tarixida, bir dölet yéngidin bir derijidin tashqiri küchlük dölet ornigha chiqishqa qarap mangghanda, sürkilish we endishining derijisimu yuqirilap mangghan idi. Emma Junggo bir nahayiti chong kölemlik tereqqiyatni wujutqa keltürüwatqan bolsimu, héch qandaq binormal weqelerni peyda qilmaywatidu. Bu bir intayin yuqiri derijilik gé’o-siyasiy iqtidarni telep qilidu. Junggo melum bir waqitqa kelgende Amérikining özini chekleshke orunidighanliqini bilidu. Buni bilish nahayiti chong eqil telep qilipmu ketmeydu. Junggo bolsa ashundaq bir waqitning yétip kélishini saqlap olturmay, hujumni aldi bilen özi bashlidi. U hujum bolsimu tinchliq we güllinishni öz etirapidiki ellerge éksport qilishtin ibaret. Mushu ehwal hazir dunyada eng téz tereqqiy qiliwatqan döletning Yawropada emes, Atlantik Okyanda emes, shimaliy Amérikida emes, belki Junggo we uning xoshniliri bolishini belgiligen. Junggo bilen Yaponiye we Junggo bilen Hindistan otturisidiki gé’o-siyasiy munasiwetler heqqide élin’ghan qararlar heqiqetenmu aqilane boldi. Junggoning sherqiy-jenubiy Asiya elliri bilen erkin soda kélishimi tüzüshimu u alghan eng aqilane qararlarning biri. Sherqiy-jenubiy Asiyada 500 milyon nopus bar. Soghaq urush mezgilide u döletlerdin Amérika paydilandi. Emdilikte bolsa Junggo ular bilen erkin soda kélishimi tüzüsh lahiyisini otturigha qoydi. Yalghuz lahiyini otturigha qoyupla qalmay, uni bir rékord hésablinidighan qisqa waqit ichide tamamlap boldi. Hemde özi sherqiy-Asiya ellirige aldi bilen öz dölitining erkin soda ishikini échip berdi. Eger Yawropamu Afriqigha ashundaq yol tutqan bolsa, Afriqining ehwali hazirqidin köp tinch bolghan bolatti. Hazir Junggo qiliwatqan ishlarni Yawropa hazirmu qilalmaydu. Bu Junggoning hazir qanchilik aldida kétiwatqanliqini körsitip béridu. Junggo heqiqetenmu intayin küchlük gé’o-siyasiy iqtidarni namayan qildi.

9-so’al: Gherbning ögitidighini nahayiti köp bolup, Asiyaning öginidighinimu nahayiti köp. Hazir gherb öginishni toxtitip, Asiya bolsa ögen’genlirini ishlitishke bashlidi. Bu mesilige siz qandaq qaraysiz?

Jawab: Gherbtiki burunqi ewladlar yéngiliqqa quchaq échip, yéngiliqni öginishke intilip, tejribe qilip, emeliyetni chiqish qilip, shuning bilen muweppeqiyetlik boldi. Hazir gherbte yashawatqan kishiler bir taghning üstide yashawatqan kishiler bolup, ular ashu taghqa chiqish jeryanidiki qiyinchiliqlarni öz béshidin ötküzüp baqmighan. Shunglashqa ular özliri yashaydighan tebi’iy orun taghning üsti, dep oylaydighan bolup qaldi. Shuning bilen ular hakawur, meghrur, we dunyadiki qalghan kishilerni közge ilmaydighan ademlerge aylandi. Ular hazir dunyaning bashqa jayliridiki kishilerning taghqa yamiship chiqip kéliwatqanliqini körüp, töwen’ge qarap, «Némishqa siler bir kéchidila démokratik döletlerge özgermeysiler?», dep sorawatidu.

Amérikini alsaq, u 1776-yili hemme ademlerning barawer ikenlikidin ibaret bir prinsip lahiyisini otturigha qoydi. Uningdin kéyin ularning qulluq tüzümni bikar qilishi üchün 100 yil waqit ketti. Ayallarning saylam hoquqini yolgha qoyushi üchün uningdin kéyin yene 150 yildek waqit ketti. Qara tenliklerge saylam hoquqi bérish üchün 200 yildek waqit ketti. Amérika üchün taghning choqqisigha chiqishqa ashundaq uzun waqit ketti. Shundaq turuqluq, ular bashqa döletlerdin bir kéchidila özgirishni telep qiliwatidu. Sherq bilen gherb otturisidiki di’aglogning özgirish nuqtisi del mana shu. Shunglashqa hazir sherqtikiler gherbtikilerdin kelgen léksiye-terbiyilerge nahayiti roshen halda qarshiliq körsitiwatidu. Ular gherbliklerge «Bizge terbiye bérimen démey, aldi bilen özüngning jem’iyitini ongshighin, bizge néme ish qilishni ögitimen démigin, özüngning qandaq qiliwatqinigha qarap baqqin», dewatidu.

10-so’al: Kitabingizda Amérikining Yapon urishi bilen Iraq urushigha teyyarliq qilish ehwalidiki perqlerni bayan qilipsiz. Mushu heqte azraq sözlep bergen bolsingiz.

Jawab: Amérika 1945-yili Yaponni bésiwalghan. 2003-yili Iraqni bésiwaldi. Bu ikki weqediki eng chong perq shuki, Yaponiyini bésiwélishqa ewetilgen kishilerdin Yaponiye medeniyitini chüshinish telep qilin’ghan. Shu chaghda élin’ghan eng halqiliq qararlarning biri Yaponiye padishahini sotqa tartmasliq. Heqiqetenmu u chaghda Yaponiyining siyasiy we ijtima’iy muqimliqini saqlap qélishning aldinqi sherti bir qisim intayin muhim qurulmilarni saqlap qélish idi. Shunglashqa Yaponiyige ewetilgen herbiy qoshun ademliri Yaponiyining tarixi bilen uning medeniyitini chüshenmise bolmaytti.

Emma, Iraqqa ewetilgen herbiy qoshun ademliri eng hakawur kishilerdin terkip tapti. Ular Iraqning tarixi we medeniyitini aldin chüshiniwélishni pütünley bir terepke qayrip qoydi. Hemde intayin ziyanliq qararlarni aldi. Pütün otturahal sinip tebiqiliri we rehberlik orunliridiki kishilerning hemmisini chörüp tashlidi. Shuning bilen pütün jem’iyetning weyran qilinishini keltürüp chiqardi.

1942-yili Yaponiye Sin’gaporni bésiwalghanda, Yaponluq tajawuzchilar intayin wehshiy usullarni qollandi. Emma, eyni waqittiki En’gliyining Sin’gaporda turushluq mustemlike ish béjirish idarisining dawamliq halda burunqidek mewjut bolup turishigha kapaletlik qildi. Yaponlar Sin’gapordiki medeniyet orunlirighimu chéqilmidi. Buning eksiche, Amérika Iraqni bésiwalghanda, kishilerning Iraqtiki her xil nahayiti qimmetlik tarixiy we medeniyet buyumlirini bulang-talang qilishigha yol qoydi. Baghdat muziyxanisidiki qedimiy bayliqlarni bulang-talang qilishqa yol qoydi. Bu uchigha chiqqan qabiliyetsizlik. Méni intayin heyran qaldurghan bir ish shuki, shunchiwala yamanliqlar yüz bersimu, Amérika dölet emeldarliri ichidin «Biz néme üchün shunchiwala qabiliyetsiz bolup qalduq? Bizge néme boldi?» dep sorap baqidighanlar chiqmidi. Bundaq ehwalni gherbliklerning qelbide shekilliniwatqan idé’ologiye jehettiki hakawurluq keltürüp chiqarghan. Bundaq idé’ologiye hakawurliqini choqum yoqitish kérek. Undaq qilmighanda u gherbliklerning hazirqi ré’al dunyani toghra chüshinishidiki bir tosalghu bolup qalidu.

(Dawami bar)

ئەلروھلان
16-03-17, 23:12
تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو

ئەلروھلان


6-سوئال: سوغاق ئۇرۇش ئاخىرلىشىپ، ئاسىيا ئەللىرى تەرەققىي قىلىشقا باشلىغاندا، بەزىلەر «ئاسىيادا دۆلەتلەر كۆپ، مىللەتلەر كۆپ. ئۇلارنىڭ كۈچىيىشى بىلەن بۇنىڭدىن كېيىن ئۆز-ئارا توقۇنۇشلارنىڭ بولۇپ تۇرۇشى بىر نورمال ئەھۋال بولىدىغان بىر يېڭى دەۋر باشلىنىدۇ.» دېگەندەك پەرەزلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەمما ئۇنداق ئىشلار يۈز بەرمىدى. سىزچە بۇ نېمە ئۈچۈن؟

جاۋاب: ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى ئالىي مەكتەپلەر ئاسىيا ھەققىدىكى كونا مەزمۇنلارنى دەرس قىلىپ سۆزلەشنى ھازىرغىچە داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتىدۇ. ئاشۇنداق مەزمۇنلارنىڭ بىرى «ياۋروپانىڭ ئۆتمۈشى ئاسىيانىڭ كەلگۈسى بولىدۇ»، دېگەندىن ئىبارەت. بۇ «ياۋروپا نەچچە ئەسىرنىڭ مابەينىدە بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇش قىلىپلا كەلگەن، ئەمدى نۆۋەت ئاسىياغا كەلدى. ئاسىيا ئەللىرىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئۇلار بىر-بىرى بىلەن ئۇرۇشۇشنى باشلايدۇ.» دېگەننى كۆرسىتىدۇ. ياۋروپالىقلار ھېكمىتىنىڭ 7 تۈۋرۈكى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرسى «تىنچلىق مەدەنىيىتى» دىن ئىبارەت. ئاسىيالىقلار ئاشۇ ھېكمەتنى ئۆگەندى. ياۋروپا بىرلىكى ئىنسانلارنىڭ مەدەنىيلىشىش تارىخىدىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. ياۋروپا بىرلىكىگە تەۋە ئەللەر ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن ئۇرۇشنىڭ سانى نۆل بولۇپلا قالماستىن، ئۇلار ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلاپ قېلىش ئېھتىماللىقىمۇ ھازىر نۆلگە تەڭ. بۇ ئىنسانلار ھازىرغىچە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەر ئىچىدىكى ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدىغان غەلىبىلەرنىڭ بىرى. ئاسىيالىقلار بۇ خىل ئەھۋالنى تەتقىق قىلدى. بۇ خىل ئەھۋالدىن ئۆگەندى. ھازىر ئاسىيادا يۈز بېرىۋاتقان ئۇرۇشلارنىڭ سانىمۇ نۆلگە تەڭ بولۇپ، شەرقىي ئاسىيادىمۇ بىرەر ئۇرۇش مەۋجۇت ئەمەس. مېنىڭ پەرىزىمچە ئاسىيانىڭ ھازىرقى يۈزلىنىشى ئاسىيادا بۇنىڭدىن كېيىن ئۇرۇش بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقىنىمۇ نۆل پىرسەنتكە چۈشۈرۈشتىن ئىبارەت.

7-سوئال: بۇ ئاسىيادا ئوتتۇراھال سىنىپ تەبىقىسىنىڭ سانىنىڭ كۆپىيىشى ۋە ئاسىيانىڭ زامانىۋىلىققا قەدەم تاشلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكمۇ؟ ئاسىيادا ئۇرۇش پارتلاپ قېلىشنىڭ بىرەر ئامىللىرىمۇ مەۋجۇتمۇ؟

ھازىر ئاسىيادا ئاقىلانىلىكنىڭ چوڭ دولقۇنى ھۆكۈم سۈرۈۋاتىدۇ. ئاسىيادىكى يېڭى ئەۋلادلار ھاياتنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرۈۋاتىدۇ. يۇتيۇب ۋە گۇگۇل قاتارلىقلاردىن پايدىلىنىش ھازىر ئاسىيادا كەڭ تۈردە ئومۇملاشتى. تېز سۈرئەتلىك ئىنتېرنېتنىڭ يولغا قويۇلىشى جەھەتتە ھازىر ئاسىيا ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىن ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ھازىر ئاسىيا ھەقىقەتەنمۇ زامانىۋى دۇنيا بىلەن تۇتاشتۇرۇلدى. بۇنداق بىر دۇنيادا ئۇرۇش پارتىلاشنىڭ ئۇرۇقى ئۆسۈپ چىقالمايدۇ. ئىراق ئۇرۇشى ھازىرقى زاماندا ئۇرۇشنىڭ بىر خاتا نەرسە ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم كۈچلۈك ھالدا ئىسپاتلاپ بەردى. دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئەڭ باي بىر دۆلەتنىڭ ئاران 20 مىليون نوپۇسى بار بىر كىچىك دۆلەتكە تاجاۋۇز قىلىپ، ئۇنى بېسىپ ئالالمايدىغانلىقىنى پۈتۈن دۇنيا كۆردى. بۇ بۈگۈنكى كۈنلەردە ئۇرۇشنىڭ نەقەدەر قىيىن ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

بۇنىڭدىن كېيىن ئاسىيا ئەللىرى دۆلەت مۇداپىئە ۋە ھەربىي خىراجەتلىرىنى ئۆزلۈكسىز تۈردە ئۆستۈرۈپ ماڭىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۇلار ئۇرۇشتىن ساقلىنىشقىمۇ قاتتىق تىرىشىدۇ.

8-سوئال: چەت ئەلگە قارىتىلغان سىياسەتلەرنى تۈزۈپ چىقىشتا سىز جۇڭگونى بىر مودېل ياكى بىر ئۈلگە ھېسابلايدىكەنسىز. ئۇلارنىڭ سىياسىتى ئاسىيانى يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئاسىيا مۇقىملىقىنى تېخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا ئىلگىرى سۈرۈشكە پايدىلىق، دەپ قارايدىكەنسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق چۈشەنچە بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: مەن گېئو-سىياسىي ئىشلارنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بېرىش ئىقتىدارى (Geo-political competence) نىڭ بىر يېڭى كۆرسەتكۈچىنى تۈزۈپ چىقاي، دەپ ئويلاۋاتىمەن. بۇ كۆرسەتكۈچ بويىچە بولغاندا بىز دۆلەت ھاكىمىيەتلىرىگە بىردىن 10 غىچە نومۇر قويىدىغان بولۇپ، مەن سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىغا 2 نومۇر بېرىمەن. چۈنكى ئۇلار يەر يۈزىدىن غايىپ بولدى. ياۋروپا بىرلىكىگە 4 نومۇر بېرىمەن، چۈنكى ئۇلارنىڭ چېگرالىرى بىخەتەر ئەمەس. ئامېرىكىغا 6 نومۇر، جۇڭگوغا بولسا 8 ياكى 9 نومۇر بېرىمەن. مېنىڭ جۇڭگوغا 8 ياكى 9 نومۇر بېرىشىمنىڭ سەۋەبى مۇنداق: پۈتۈن ئىنسان تارىخىدا، بىر دۆلەت يېڭىدىن بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت ئورنىغا چىقىشقا قاراپ ماڭغاندا، سۈركىلىش ۋە ئەندىشىنىڭ دەرىجىسىمۇ يۇقىرىلاپ ماڭغان ئىدى. ئەمما جۇڭگو بىر ناھايىتى چوڭ كۆلەملىك تەرەققىياتنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈۋاتقان بولسىمۇ، ھېچ قانداق بىنورمال ۋەقەلەرنى پەيدا قىلمايۋاتىدۇ. بۇ بىر ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىلىك گېئو-سىياسىي ئىقتىدارنى تەلەپ قىلىدۇ. جۇڭگو مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندە ئامېرىكىنىڭ ئۆزىنى چەكلەشكە ئورۇنىدىغانلىقىنى بىلىدۇ. بۇنى بىلىش ناھايىتى چوڭ ئەقىل تەلەپ قىلىپمۇ كەتمەيدۇ. جۇڭگو بولسا ئاشۇنداق بىر ۋاقىتنىڭ يېتىپ كېلىشىنى ساقلاپ ئولتۇرماي، ھۇجۇمنى ئالدى بىلەن ئۆزى باشلىدى. ئۇ ھۇجۇم بولسىمۇ تىنچلىق ۋە گۈللىنىشنى ئۆز ئەتىراپىدىكى ئەللەرگە ئېكسپورت قىلىشتىن ئىبارەت. مۇشۇ ئەھۋال ھازىر دۇنيادا ئەڭ تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتنىڭ ياۋروپادا ئەمەس، ئاتلانتىك ئوكياندا ئەمەس، شىمالىي ئامېرىكىدا ئەمەس، بەلكى جۇڭگو ۋە ئۇنىڭ خوشنىلىرى بولىشىنى بەلگىلىگەن. جۇڭگو بىلەن ياپونىيە ۋە جۇڭگو بىلەن ھىندىستان ئوتتۇرىسىدىكى گېئو-سىياسىي مۇناسىۋەتلەر ھەققىدە ئېلىنغان قارارلار ھەقىقەتەنمۇ ئاقىلانە بولدى. جۇڭگونىڭ شەرقىي-جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى بىلەن ئەركىن سودا كېلىشىمى تۈزۈشىمۇ ئۇ ئالغان ئەڭ ئاقىلانە قارارلارنىڭ بىرى. شەرقىي-جەنۇبىي ئاسىيادا 500 مىليون نوپۇس بار. سوغاق ئۇرۇش مەزگىلىدە ئۇ دۆلەتلەردىن ئامېرىكا پايدىلاندى. ئەمدىلىكتە بولسا جۇڭگو ئۇلار بىلەن ئەركىن سودا كېلىشىمى تۈزۈش لاھىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. يالغۇز لاھىيىنى ئوتتۇرىغا قويۇپلا قالماي، ئۇنى بىر رېكورد ھېسابلىنىدىغان قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تاماملاپ بولدى. ھەمدە ئۆزى شەرقىي-ئاسىيا ئەللىرىگە ئالدى بىلەن ئۆز دۆلىتىنىڭ ئەركىن سودا ئىشىكىنى ئېچىپ بەردى. ئەگەر ياۋروپامۇ ئافرىقىغا ئاشۇنداق يول تۇتقان بولسا، ئافرىقىنىڭ ئەھۋالى ھازىرقىدىن كۆپ تىنچ بولغان بولاتتى. ھازىر جۇڭگو قىلىۋاتقان ئىشلارنى ياۋروپا ھازىرمۇ قىلالمايدۇ. بۇ جۇڭگونىڭ ھازىر قانچىلىك ئالدىدا كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. جۇڭگو ھەقىقەتەنمۇ ئىنتايىن كۈچلۈك گېئو-سىياسىي ئىقتىدارنى نامايان قىلدى.

9-سوئال: غەربنىڭ ئۆگىتىدىغىنى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئاسىيانىڭ ئۆگىنىدىغىنىمۇ ناھايىتى كۆپ. ھازىر غەرب ئۆگىنىشنى توختىتىپ، ئاسىيا بولسا ئۆگەنگەنلىرىنى ئىشلىتىشكە باشلىدى. بۇ مەسىلىگە سىز قانداق قارايسىز؟

جاۋاب: غەربتىكى بۇرۇنقى ئەۋلادلار يېڭىلىققا قۇچاق ئېچىپ، يېڭىلىقنى ئۆگىنىشكە ئىنتىلىپ، تەجرىبە قىلىپ، ئەمەلىيەتنى چىقىش قىلىپ، شۇنىڭ بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولدى. ھازىر غەربتە ياشاۋاتقان كىشىلەر بىر تاغنىڭ ئۈستىدە ياشاۋاتقان كىشىلەر بولۇپ، ئۇلار ئاشۇ تاغقا چىقىش جەريانىدىكى قىيىنچىلىقلارنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ باقمىغان. شۇڭلاشقا ئۇلار ئۆزلىرى ياشايدىغان تەبىئىي ئورۇن تاغنىڭ ئۈستى، دەپ ئويلايدىغان بولۇپ قالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ھاكاۋۇر، مەغرۇر، ۋە دۇنيادىكى قالغان كىشىلەرنى كۆزگە ئىلمايدىغان ئادەملەرگە ئايلاندى. ئۇلار ھازىر دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى كىشىلەرنىڭ تاغقا يامىشىپ چىقىپ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، تۆۋەنگە قاراپ، «نېمىشقا سىلەر بىر كېچىدىلا دېموكراتىك دۆلەتلەرگە ئۆزگەرمەيسىلەر؟»، دەپ سوراۋاتىدۇ.

ئامېرىكىنى ئالساق، ئۇ 1776-يىلى ھەممە ئادەملەرنىڭ باراۋەر ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت بىر پرىنسىپ لاھىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇلارنىڭ قۇللۇق تۈزۈمنى بىكار قىلىشى ئۈچۈن 100 يىل ۋاقىت كەتتى. ئاياللارنىڭ سايلام ھوقۇقىنى يولغا قويۇشى ئۈچۈن ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە 150 يىلدەك ۋاقىت كەتتى. قارا تەنلىكلەرگە سايلام ھوقۇقى بېرىش ئۈچۈن 200 يىلدەك ۋاقىت كەتتى. ئامېرىكا ئۈچۈن تاغنىڭ چوققىسىغا چىقىشقا ئاشۇنداق ئۇزۇن ۋاقىت كەتتى. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئۇلار باشقا دۆلەتلەردىن بىر كېچىدىلا ئۆزگىرىشنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. شەرق بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى دىئاگلوگنىڭ ئۆزگىرىش نۇقتىسى دەل مانا شۇ. شۇڭلاشقا ھازىر شەرقتىكىلەر غەربتىكىلەردىن كەلگەن لېكسىيە-تەربىيىلەرگە ناھايىتى روشەن ھالدا قارشىلىق كۆرسىتىۋاتىدۇ. ئۇلار غەربلىكلەرگە «بىزگە تەربىيە بېرىمەن دېمەي، ئالدى بىلەن ئۆزۈڭنىڭ جەمئىيىتىنى ئوڭشىغىن، بىزگە نېمە ئىش قىلىشنى ئۆگىتىمەن دېمىگىن، ئۆزۈڭنىڭ قانداق قىلىۋاتقىنىغا قاراپ باققىن»، دەۋاتىدۇ.

10-سوئال: كىتابىڭىزدا ئامېرىكىنىڭ ياپون ئۇرىشى بىلەن ئىراق ئۇرۇشىغا تەييارلىق قىلىش ئەھۋالىدىكى پەرقلەرنى بايان قىلىپسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: ئامېرىكا 1945-يىلى ياپوننى بېسىۋالغان. 2003-يىلى ئىراقنى بېسىۋالدى. بۇ ئىككى ۋەقەدىكى ئەڭ چوڭ پەرق شۇكى، ياپونىيىنى بېسىۋېلىشقا ئەۋەتىلگەن كىشىلەردىن ياپونىيە مەدەنىيىتىنى چۈشىنىش تەلەپ قىلىنغان. شۇ چاغدا ئېلىنغان ئەڭ ھالقىلىق قارارلارنىڭ بىرى ياپونىيە پادىشاھىنى سوتقا تارتماسلىق. ھەقىقەتەنمۇ ئۇ چاغدا ياپونىيىنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي مۇقىملىقىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئالدىنقى شەرتى بىر قىسىم ئىنتايىن مۇھىم قۇرۇلمىلارنى ساقلاپ قېلىش ئىدى. شۇڭلاشقا ياپونىيىگە ئەۋەتىلگەن ھەربىي قوشۇن ئادەملىرى ياپونىيىنىڭ تارىخى بىلەن ئۇنىڭ مەدەنىيىتىنى چۈشەنمىسە بولمايتتى.

ئەمما، ئىراققا ئەۋەتىلگەن ھەربىي قوشۇن ئادەملىرى ئەڭ ھاكاۋۇر كىشىلەردىن تەركىپ تاپتى. ئۇلار ئىراقنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنى ئالدىن چۈشىنىۋېلىشنى پۈتۈنلەي بىر تەرەپكە قايرىپ قويدى. ھەمدە ئىنتايىن زىيانلىق قارارلارنى ئالدى. پۈتۈن ئوتتۇراھال سىنىپ تەبىقىلىرى ۋە رەھبەرلىك ئورۇنلىرىدىكى كىشىلەرنىڭ ھەممىسىنى چۆرۈپ تاشلىدى. شۇنىڭ بىلەن پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ ۋەيران قىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.

1942-يىلى ياپونىيە سىنگاپورنى بېسىۋالغاندا، ياپونلۇق تاجاۋۇزچىلار ئىنتايىن ۋەھشىي ئۇسۇللارنى قوللاندى. ئەمما، ئەينى ۋاقىتتىكى ئەنگلىيىنىڭ سىنگاپوردا تۇرۇشلۇق مۇستەملىكە ئىش بېجىرىش ئىدارىسىنىڭ داۋاملىق ھالدا بۇرۇنقىدەك مەۋجۇت بولۇپ تۇرىشىغا كاپالەتلىك قىلدى. ياپونلار سىنگاپوردىكى مەدەنىيەت ئورۇنلىرىغىمۇ چېقىلمىدى. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئامېرىكا ئىراقنى بېسىۋالغاندا، كىشىلەرنىڭ ئىراقتىكى ھەر خىل ناھايىتى قىممەتلىك تارىخىي ۋە مەدەنىيەت بۇيۇملىرىنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلىشىغا يول قويدى. باغدات مۇزىيخانىسىدىكى قەدىمىي بايلىقلارنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلىشقا يول قويدى. بۇ ئۇچىغا چىققان قابىلىيەتسىزلىك. مېنى ئىنتايىن ھەيران قالدۇرغان بىر ئىش شۇكى، شۇنچىۋالا يامانلىقلار يۈز بەرسىمۇ، ئامېرىكا دۆلەت ئەمەلدارلىرى ئىچىدىن «بىز نېمە ئۈچۈن شۇنچىۋالا قابىلىيەتسىز بولۇپ قالدۇق؟ بىزگە نېمە بولدى؟» دەپ سوراپ باقىدىغانلار چىقمىدى. بۇنداق ئەھۋالنى غەربلىكلەرنىڭ قەلبىدە شەكىللىنىۋاتقان ئىدېئولوگىيە جەھەتتىكى ھاكاۋۇرلۇق كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنداق ئىدېئولوگىيە ھاكاۋۇرلىقىنى چوقۇم يوقىتىش كېرەك. ئۇنداق قىلمىغاندا ئۇ غەربلىكلەرنىڭ ھازىرقى رېئال دۇنيانى توغرا چۈشىنىشىدىكى بىر توسالغۇ بولۇپ قالىدۇ.

(داۋامى بار)

ئەلروھلان
23-03-17, 23:50
Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo (3)

Elrohlan



11-so’al: Biz soghuq urushta ghelibe qazanduq. Emma hazir u ish heqqide xata chüshenchiler bar. Sizning neziringizde buningdin kéyin biz özimizni bahalashta emel qilishimizgha tégishlik yéngi prinsiplar qaysilar?

Jawab: Soghuq urush axirlashqan waqittin tartip gherbte heqiqetenmu bir chong ghelibini qolgha keltürgenlik idiyisi mewjut bolup keldi. Bu bir sir emes. Men Yawropagha yighinlargha barghanda kishilerdin «Hazir Amérika we Yawropadin ibaret ikkila derijidin tashqiri chong küch qaldi. Buningdin kéyin dunya tertipini biz belgileymiz» dégen geplerni köp anglidim. Gherbtikiler soghuq urushi ghelibisini tentene qilish bilen bolup kétip, bu urushta qandaq qilip ghelibe qilalighanliqini untulup qaldi. Gherblikler soghuq urushta özlirining siyasiy tüzümige tayinip ghelibe qilmidi, belki ular özlirining iqtisadiy sistémisigha tayinip ghelibe qildi. Bu ikki sistémining qaysisining bekrek ewzel ikenliki heqqidiki heqiqiy sinaq soghuq urushtin kéyin andin meydan’gha chiqti. Yeni, Rusiye bilen Junggo bashqa-bashqa yol tutqandin kéyin andin meydan’gha chiqti. Gorbachéf gherbliklerning idiyisige ishinip kétip, iqtisadiy sistémini özgertishtin burun siyasiy sistémini özgertti. Shuning bilen Rusiyede bir chong iqtisadiy qalaymiqanchiliqni peyda qildi. Shuning bilen Rusiyeliklerning turmush sewiyisi töwenlep ketti. Kishilerning ömrimu qisqirap ketti. Her xil ijtima’iy körsetküchlerning qimmiti minus bolup qaldi. Rusiyelikler qattiq qiynaldi. 1990-yilliri Rusiyelikler ene shundaq qiyin ehwalgha chüshüp qalsimu, gherblikler ulargha «Siler siyasiy tüzümni özgertip bek yaxshi qildinglar», dep chawak chélishti. Shuning bilen Rusiyelikler gherbliklerge chish-tirniqi bilen öch bolup ketti.

Junggo bolsa Rusiyeliklerningkige qarimu-qarshi yol tutti. Deng Shyawping «Mesile siyasiy tüzümde emes, iqtisadiy sistémida. Biz aldi bilen iqtisadiy sistémini ongshayli», dédi. Junggo iqtisadiy sistémini özgertish arqiliq, nahayiti zor iqtisadiy tereqqiyatqa érishti. Yeni, Junggo gherbliklerning soghuq urushta qandaq qilip utup chiqqanliqini heqiqiy türde toghra chüshendi. Siyasiy tüzümni özgertishtin burun, aldi bilen iqtisadiy sistémini özgertish kéreklikini tonup yételidi.

12-so’al: Siz kitabingizda Junggo bilen gherbning «erkinlik» heqqidiki éniqlimilirida perq barliqini tilgha élipsiz. Mushu heqte azraq sözlep bergen bolsingiz.

Jawab: Eger Junggoluqlarning meydanida turup qarap baqidighan bolsingiz, ularning bir künlük turmush xirajiti bir dollardin kem bolup, a’ilisidikilerning qorsiqini toyghuzush yolida tirkishiwatqanliqini bayqaysiz. Bundaq ehwalda sizde siyasiy erkinlik we saylam hoquqining bar-yoqluqi anche muhim emes. Junggoluqlarning meydanida turup qaraydighan bolsaq, ular aldinqi 150 yilning ichide chet el tajawuzlirigha uchridi. En’gliyilikler Junggogha kélip, «Biz silerdin chay sétiwalimiz, uning ornigha siler bizdin epyün sétiwélinglar», dédi. Junggoluqlar «yaq» dése, En’gliyilikler ularni bombardiman qildi. Junggoning bir qisim zéminini bésiwaldi. Hemde Junggoluqlarni epyün sétiwélishqa mejburlidi. Qisqisi, aldinqi 150 yilning ichide Junggoluqlar nahayiti éghir azab-oqubetlerni öz béshidin ötküzdi. Emdi nahayiti teslikte ular özlirining turmush sewiyisini östürüshke bashlidi. Junggoda künlük turmush sewiyisi bir dollardin töwen bolghan nopusning sani 600 milyondin 200 milyon’gha chüshti. Yeni, Amérika nopusidin köprek bolghan 400 milyon nopusning turmush sewiyiside nahayiti zor derijide yüksilish boldi. Shuning bilen ular bir qisim erkinlikke érishti. Yeni, ular emdi hayatliqni saqlash yolida élishmisimu bolidighan boldi. Her xil tallashlargha ige boldi. Nede ishleshni özliri belgileydighan boldi. Özliri yaxshi körgen téléwizorlarni sétiwalalaydighan boldi. Sayahet qilalaydighan boldi. Bu turmushtiki ghayet özgirish bolup hésablinidu.

Bir xelqning erkinliki bar-yoqluqini ölcheydighan heqiqiy sinaq ularning chet ellerge chiqishigha yol qoyulghanda ularning öz wetinige qaytip kélish-kelmeslikidur. Eger Junggo ishiki taqalghan, qarangghu we ezgüchi bir jem’iyet bolghan bolsa, chégradin ayrilghan Junggoluqlar wetinige hergizmu qaytip kelmigen bolatti. Emma hazir her yili 20 milyondin köp Junggoluqlar chet elge chiqip, yene wetinige qaytip kéliwatidu. Bu, Junggoluqlarda yéterlik derijidiki erkinlik barliqini körsitip béridu. Junggoluqlar hazirmu Amérikiliqlardek siyasiy erkinliklerge ige emes. Amérikiliqlarning hazirqidek siyasiy erkinliklerge ige bolushi üchün 200 yildin köp waqit ketti. Junggoluqlargha birer 100 yil waqit bersek, ular Amérikiliqlar érishken nersilerge érishelishi mumkin.

Amérikiliqlar dawamliq özlirini erkinlikning birdin-bir qoghdighuchiliri hésablaydu. Emma, 11-Séntebir weqesidin kéyin Amérikida yüz bergen medeniyetlishishning ajizlishishigha qarap béqing. Amérikining «wetenperwerlik qanuni» ni wujudqa keltürüsh jeryanigha qarap béqing. Ular, Amérikiliqlarmu birer tehditke duch kelgende özliri pexirlinidighan bir qisim erkinliklerdin waz kéchidighanliqini körsitip béridu. 11-Séntebir weqesidin kéyin Amérika qilghan, ademni hemmidin bek chöchütidighan ish türmidiki jinayetchilerni qiynashtin ibaret. Bu ish pütün dunyani chöchütti. Qandaq qilip özini erkinlikning simwoli, kishilik hoquqning simwoli hésablaydighan bu zémin arqigha chékinip, jinayetchilerni qiynash ishini yolgha qoyidighan bolup qalidu? Bu xuddi Amérika arqigha chékinip, qulluq tüzümni eslige keltürgenlik bilen oxshash ish. Shuning bilen dunyadiki bashqa eller Amérikigha «Silerning emdi azraqmu bashqilargha kishilik hoquq heqqide telim béridighan exlaqiy nopuzunglar qalmidi. Chünki, siler özünglar békitken sinaqtin ötelmidinglar.» deydighan boldi.

13-so’al: Siz kitabingizda gherbning yéngidin bash kötürgen ikki yüzlimilik qilmishlirini analiz qilipsiz. Gherbning xelq’araliq teshkilatlargha qaratqan pozitsiyisidiki özgirishlerni otturigha qoyupsiz. Heqiqetenmu Asiyaliqlar Amérikining qanunsiz qiliqlirini körgendin kéyin, özlirini gherblishishtin bir chetke élish ehwali körülüshke bashlidi. Siz bireylenning mundaq sözini neqil keltürüpsiz: «Gherb xelq’ara teshkilatlar, herbiy küch we iqtisadiy bayliqlardin paydilinip, dunyani gherbning hökümranliq ornini saqlaydighan, gherbning menpe’etlirini qoghdaydighan we gherbning siyasiy qimmet qarishini ilgiri süridighan bir teriqide bashquruwatidu.» Sizche bu bir yéngi yüzlinishmu?

Jawab: Iqtisadiy küchning Asiyagha yötkilishige egiship, gherb hazir bir qisim yéngi we chong qararlarni élishqa mejbur boldi. Ular hazir köpligen xelq’araliq teshkilatlardiki hökümran ornini saqlap qélishtin ibaret qisqa muddetlik menpe’eti bilen bir muqim xelq’araliq tertipni saqlashtin ibaret uzun muddetlik menpe’itidin birini tallash mesilisige duch keldi. Bir muqim dunya tertipini saqlap méngish üchün yéngidin wujudqa kelgen chong küchke muhim xelq’araliq teshkilatlardiki bir qisim muhim orunlarni ötünüp bérishke toghra kélidu. Emma, alahide imtiyazgha ige her qandaq bir elning öz hoquqini bashqilargha ötünüp bérishi bir intayin qiyin’gha toxtaydighan ish. Mesilen, hazir dunyada eng küchlük iqtisadiy xelq’araliq teshkilatlardin ikkisi bar. Ularning biri Dunya Pul Teshkilati, yene biri bolsa Dunya Bankisi. Emma hazir «Dunya Pul Teshkilatigha peqet Yawropagha tewe bir döletla re’is bolalaydu», we «Dunya Bankisigha peqet Amérikila re’is bolalaydu», deydighan tüzüm bar. Gerche Asiyada 3.5 milyard nopus bar bolsimu, ularning yuqiridiki ikki teshkilatqa re’is bolushqa sherti toshmaydu. Bu bir ajayip ish. Hazir Asiyaning iqtisadi eng téz sür’ette tereqqiy qiliwatidu, Asiyaning chet el puli zapisi dunya boyiche eng köp, hemde Asiyaliqlar karxanichiliqta ishni bashqa yerler bilen oxshash derijide élip mangalaydighanliqini ispatlap boldi. Shundaq bolsimu Asiyaliqlarning yuqiridiki ikki teshkilatqa bashliq bolush salahiyiti yoq. Bu ikki teshkilatning bashliqliri 2007-yili bir qétim almashqan bolup, yéngi bashliqlar yenila burunqi tüzüm boyiche békitildi. Eslide héliqi tüzümler yéngi ehwallargha asasen bir az tengshelgen bolsa yaxshi bolatti.

Yene bir misal üchün BDT ning Da’imiy Bixeterlik Komitétining ezalirini tilgha élish mumkin. Hazir uninggha eza bolghan eller bügünki chong döletler emes, kelgüsidiki chong döletlermu emes, belki burunqi chong döletler. Uninggha eza bolushning birdin-bir sherti siz choqum 1-dunya urushida utqan, yaki 1945-yilidiki 2-dunya urushida utqan bir dölet bolushtek qilidu. Bundaq tüzüm emeldin qaldurulushi kérek. 2009-yili Yawropa Birliki bir ortaq tashqi ishlar siyasitini turghuzup chiqti. Shundaq bolghaniken, BDT ning Da’imiy Bixeterlik Komitétida Yawropa Birlikige eza döletlerdin peqet birsila bolushi kérek idi. Emma hazir En’gliye bile Firansiyedin ibaret ikki dölet bar. Hazir bu ikki döletning héch qaysisi öz hoquqidin waz kéchishni xalimaydu.

(Dawami bar)

ئەلروھلان
23-03-17, 23:53
تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو (3)

ئەلروھلان


11-سوئال: بىز سوغۇق ئۇرۇشتا غەلىبە قازاندۇق. ئەمما ھازىر ئۇ ئىش ھەققىدە خاتا چۈشەنچىلەر بار. سىزنىڭ نەزىرىڭىزدە بۇنىڭدىن كېيىن بىز ئۆزىمىزنى باھالاشتا ئەمەل قىلىشىمىزغا تېگىشلىك يېڭى پرىنسىپلار قايسىلار؟

جاۋاب: سوغۇق ئۇرۇش ئاخىرلاشقان ۋاقىتتىن تارتىپ غەربتە ھەقىقەتەنمۇ بىر چوڭ غەلىبىنى قولغا كەلتۈرگەنلىك ئىدىيىسى مەۋجۇت بولۇپ كەلدى. بۇ بىر سىر ئەمەس. مەن ياۋروپاغا يىغىنلارغا بارغاندا كىشىلەردىن «ھازىر ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىن ئىبارەت ئىككىلا دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ كۈچ قالدى. بۇنىڭدىن كېيىن دۇنيا تەرتىپىنى بىز بەلگىلەيمىز» دېگەن گەپلەرنى كۆپ ئاڭلىدىم. غەربتىكىلەر سوغۇق ئۇرۇشى غەلىبىسىنى تەنتەنە قىلىش بىلەن بولۇپ كېتىپ، بۇ ئۇرۇشتا قانداق قىلىپ غەلىبە قىلالىغانلىقىنى ئۇنتۇلۇپ قالدى. غەربلىكلەر سوغۇق ئۇرۇشتا ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي تۈزۈمىگە تايىنىپ غەلىبە قىلمىدى، بەلكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي سىستېمىسىغا تايىنىپ غەلىبە قىلدى. بۇ ئىككى سىستېمىنىڭ قايسىسىنىڭ بەكرەك ئەۋزەل ئىكەنلىكى ھەققىدىكى ھەقىقىي سىناق سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىن ئاندىن مەيدانغا چىقتى. يەنى، رۇسىيە بىلەن جۇڭگو باشقا-باشقا يول تۇتقاندىن كېيىن ئاندىن مەيدانغا چىقتى. گورباچېف غەربلىكلەرنىڭ ئىدىيىسىگە ئىشىنىپ كېتىپ، ئىقتىسادىي سىستېمىنى ئۆزگەرتىشتىن بۇرۇن سىياسىي سىستېمىنى ئۆزگەرتتى. شۇنىڭ بىلەن رۇسىيەدە بىر چوڭ ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىقنى پەيدا قىلدى. شۇنىڭ بىلەن رۇسىيەلىكلەرنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسى تۆۋەنلەپ كەتتى. كىشىلەرنىڭ ئۆمرىمۇ قىسقىراپ كەتتى. ھەر خىل ئىجتىمائىي كۆرسەتكۈچلەرنىڭ قىممىتى مىنۇس بولۇپ قالدى. رۇسىيەلىكلەر قاتتىق قىينالدى. 1990-يىللىرى رۇسىيەلىكلەر ئەنە شۇنداق قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالسىمۇ، غەربلىكلەر ئۇلارغا «سىلەر سىياسىي تۈزۈمنى ئۆزگەرتىپ بەك ياخشى قىلدىڭلار»، دەپ چاۋاك چېلىشتى. شۇنىڭ بىلەن رۇسىيەلىكلەر غەربلىكلەرگە چىش-تىرنىقى بىلەن ئۆچ بولۇپ كەتتى.

جۇڭگو بولسا رۇسىيەلىكلەرنىڭكىگە قارىمۇ-قارشى يول تۇتتى. دېڭ شياۋپىڭ «مەسىلە سىياسىي تۈزۈمدە ئەمەس، ئىقتىسادىي سىستېمىدا. بىز ئالدى بىلەن ئىقتىسادىي سىستېمىنى ئوڭشايلى»، دېدى. جۇڭگو ئىقتىسادىي سىستېمىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، ناھايىتى زور ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا ئېرىشتى. يەنى، جۇڭگو غەربلىكلەرنىڭ سوغۇق ئۇرۇشتا قانداق قىلىپ ئۇتۇپ چىققانلىقىنى ھەقىقىي تۈردە توغرا چۈشەندى. سىياسىي تۈزۈمنى ئۆزگەرتىشتىن بۇرۇن، ئالدى بىلەن ئىقتىسادىي سىستېمىنى ئۆزگەرتىش كېرەكلىكىنى تونۇپ يېتەلىدى.

12-سوئال: سىز كىتابىڭىزدا جۇڭگو بىلەن غەربنىڭ «ئەركىنلىك» ھەققىدىكى ئېنىقلىمىلىرىدا پەرق بارلىقىنى تىلغا ئېلىپسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: ئەگەر جۇڭگولۇقلارنىڭ مەيدانىدا تۇرۇپ قاراپ باقىدىغان بولسىڭىز، ئۇلارنىڭ بىر كۈنلۈك تۇرمۇش خىراجىتى بىر دوللاردىن كەم بولۇپ، ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ قورسىقىنى تويغۇزۇش يولىدا تىركىشىۋاتقانلىقىنى بايقايسىز. بۇنداق ئەھۋالدا سىزدە سىياسىي ئەركىنلىك ۋە سايلام ھوقۇقىنىڭ بار-يوقلۇقى ئانچە مۇھىم ئەمەس. جۇڭگولۇقلارنىڭ مەيدانىدا تۇرۇپ قارايدىغان بولساق، ئۇلار ئالدىنقى 150 يىلنىڭ ئىچىدە چەت ئەل تاجاۋۇزلىرىغا ئۇچرىدى. ئەنگلىيىلىكلەر جۇڭگوغا كېلىپ، «بىز سىلەردىن چاي سېتىۋالىمىز، ئۇنىڭ ئورنىغا سىلەر بىزدىن ئەپيۈن سېتىۋېلىڭلار»، دېدى. جۇڭگولۇقلار «ياق» دېسە، ئەنگلىيىلىكلەر ئۇلارنى بومباردىمان قىلدى. جۇڭگونىڭ بىر قىسىم زېمىنىنى بېسىۋالدى. ھەمدە جۇڭگولۇقلارنى ئەپيۈن سېتىۋېلىشقا مەجبۇرلىدى. قىسقىسى، ئالدىنقى 150 يىلنىڭ ئىچىدە جۇڭگولۇقلار ناھايىتى ئېغىر ئازاب-ئوقۇبەتلەرنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزدى. ئەمدى ناھايىتى تەسلىكتە ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈشكە باشلىدى. جۇڭگودا كۈنلۈك تۇرمۇش سەۋىيىسى بىر دوللاردىن تۆۋەن بولغان نوپۇسنىڭ سانى 600 مىليوندىن 200 مىليونغا چۈشتى. يەنى، ئامېرىكا نوپۇسىدىن كۆپرەك بولغان 400 مىليون نوپۇسنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىدە ناھايىتى زور دەرىجىدە يۈكسىلىش بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار بىر قىسىم ئەركىنلىككە ئېرىشتى. يەنى، ئۇلار ئەمدى ھاياتلىقنى ساقلاش يولىدا ئېلىشمىسىمۇ بولىدىغان بولدى. ھەر خىل تاللاشلارغا ئىگە بولدى. نەدە ئىشلەشنى ئۆزلىرى بەلگىلەيدىغان بولدى. ئۆزلىرى ياخشى كۆرگەن تېلېۋىزورلارنى سېتىۋالالايدىغان بولدى. ساياھەت قىلالايدىغان بولدى. بۇ تۇرمۇشتىكى غايەت ئۆزگىرىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

بىر خەلقنىڭ ئەركىنلىكى بار-يوقلۇقىنى ئۆلچەيدىغان ھەقىقىي سىناق ئۇلارنىڭ چەت ئەللەرگە چىقىشىغا يول قويۇلغاندا ئۇلارنىڭ ئۆز ۋەتىنىگە قايتىپ كېلىش-كەلمەسلىكىدۇر. ئەگەر جۇڭگو ئىشىكى تاقالغان، قاراڭغۇ ۋە ئەزگۈچى بىر جەمئىيەت بولغان بولسا، چېگرادىن ئايرىلغان جۇڭگولۇقلار ۋەتىنىگە ھەرگىزمۇ قايتىپ كەلمىگەن بولاتتى. ئەمما ھازىر ھەر يىلى 20 مىليوندىن كۆپ جۇڭگولۇقلار چەت ئەلگە چىقىپ، يەنە ۋەتىنىگە قايتىپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ، جۇڭگولۇقلاردا يېتەرلىك دەرىجىدىكى ئەركىنلىك بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. جۇڭگولۇقلار ھازىرمۇ ئامېرىكىلىقلاردەك سىياسىي ئەركىنلىكلەرگە ئىگە ئەمەس. ئامېرىكىلىقلارنىڭ ھازىرقىدەك سىياسىي ئەركىنلىكلەرگە ئىگە بولۇشى ئۈچۈن 200 يىلدىن كۆپ ۋاقىت كەتتى. جۇڭگولۇقلارغا بىرەر 100 يىل ۋاقىت بەرسەك، ئۇلار ئامېرىكىلىقلار ئېرىشكەن نەرسىلەرگە ئېرىشەلىشى مۇمكىن.

ئامېرىكىلىقلار داۋاملىق ئۆزلىرىنى ئەركىنلىكنىڭ بىردىن-بىر قوغدىغۇچىلىرى ھېسابلايدۇ. ئەمما، 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن ئامېرىكىدا يۈز بەرگەن مەدەنىيەتلىشىشنىڭ ئاجىزلىشىشىغا قاراپ بېقىڭ. ئامېرىكىنىڭ «ۋەتەنپەرۋەرلىك قانۇنى» نى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش جەريانىغا قاراپ بېقىڭ. ئۇلار، ئامېرىكىلىقلارمۇ بىرەر تەھدىتكە دۇچ كەلگەندە ئۆزلىرى پەخىرلىنىدىغان بىر قىسىم ئەركىنلىكلەردىن ۋاز كېچىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن ئامېرىكا قىلغان، ئادەمنى ھەممىدىن بەك چۆچۈتىدىغان ئىش تۈرمىدىكى جىنايەتچىلەرنى قىيناشتىن ئىبارەت. بۇ ئىش پۈتۈن دۇنيانى چۆچۈتتى. قانداق قىلىپ ئۆزىنى ئەركىنلىكنىڭ سىمۋولى، كىشىلىك ھوقۇقنىڭ سىمۋولى ھېسابلايدىغان بۇ زېمىن ئارقىغا چېكىنىپ، جىنايەتچىلەرنى قىيناش ئىشىنى يولغا قويىدىغان بولۇپ قالىدۇ؟ بۇ خۇددى ئامېرىكا ئارقىغا چېكىنىپ، قۇللۇق تۈزۈمنى ئەسلىگە كەلتۈرگەنلىك بىلەن ئوخشاش ئىش. شۇنىڭ بىلەن دۇنيادىكى باشقا ئەللەر ئامېرىكىغا «سىلەرنىڭ ئەمدى ئازراقمۇ باشقىلارغا كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدە تەلىم بېرىدىغان ئەخلاقىي نوپۇزۇڭلار قالمىدى. چۈنكى، سىلەر ئۆزۈڭلار بېكىتكەن سىناقتىن ئۆتەلمىدىڭلار.» دەيدىغان بولدى.


13-سوئال: سىز كىتابىڭىزدا غەربنىڭ يېڭىدىن باش كۆتۈرگەن ئىككى يۈزلىمىلىك قىلمىشلىرىنى ئانالىز قىلىپسىز. غەربنىڭ خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا قاراتقان پوزىتسىيىسىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپسىز. ھەقىقەتەنمۇ ئاسىيالىقلار ئامېرىكىنىڭ قانۇنسىز قىلىقلىرىنى كۆرگەندىن كېيىن، ئۆزلىرىنى غەربلىشىشتىن بىر چەتكە ئېلىش ئەھۋالى كۆرۈلۈشكە باشلىدى. سىز بىرەيلەننىڭ مۇنداق سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈپسىز: «غەرب خەلقئارا تەشكىلاتلار، ھەربىي كۈچ ۋە ئىقتىسادىي بايلىقلاردىن پايدىلىنىپ، دۇنيانى غەربنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ساقلايدىغان، غەربنىڭ مەنپەئەتلىرىنى قوغدايدىغان ۋە غەربنىڭ سىياسىي قىممەت قارىشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان بىر تەرىقىدە باشقۇرۇۋاتىدۇ.» سىزچە بۇ بىر يېڭى يۈزلىنىشمۇ؟

جاۋاب: ئىقتىسادىي كۈچنىڭ ئاسىياغا يۆتكىلىشىگە ئەگىشىپ، غەرب ھازىر بىر قىسىم يېڭى ۋە چوڭ قارارلارنى ئېلىشقا مەجبۇر بولدى. ئۇلار ھازىر كۆپلىگەن خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىكى ھۆكۈمران ئورنىنى ساقلاپ قېلىشتىن ئىبارەت قىسقا مۇددەتلىك مەنپەئەتى بىلەن بىر مۇقىم خەلقئارالىق تەرتىپنى ساقلاشتىن ئىبارەت ئۇزۇن مۇددەتلىك مەنپەئىتىدىن بىرىنى تاللاش مەسىلىسىگە دۇچ كەلدى. بىر مۇقىم دۇنيا تەرتىپىنى ساقلاپ مېڭىش ئۈچۈن يېڭىدىن ۋۇجۇدقا كەلگەن چوڭ كۈچكە مۇھىم خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىكى بىر قىسىم مۇھىم ئورۇنلارنى ئۆتۈنۈپ بېرىشكە توغرا كېلىدۇ. ئەمما، ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىگە ھەر قانداق بىر ئەلنىڭ ئۆز ھوقۇقىنى باشقىلارغا ئۆتۈنۈپ بېرىشى بىر ئىنتايىن قىيىنغا توختايدىغان ئىش. مەسىلەن، ھازىر دۇنيادا ئەڭ كۈچلۈك ئىقتىسادىي خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىن ئىككىسى بار. ئۇلارنىڭ بىرى دۇنيا پۇل تەشكىلاتى، يەنە بىرى بولسا دۇنيا بانكىسى. ئەمما ھازىر «دۇنيا پۇل تەشكىلاتىغا پەقەت ياۋروپاغا تەۋە بىر دۆلەتلا رەئىس بولالايدۇ»، ۋە «دۇنيا بانكىسىغا پەقەت ئامېرىكىلا رەئىس بولالايدۇ»، دەيدىغان تۈزۈم بار. گەرچە ئاسىيادا 3.5 مىليارد نوپۇس بار بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ يۇقىرىدىكى ئىككى تەشكىلاتقا رەئىس بولۇشقا شەرتى توشمايدۇ. بۇ بىر ئاجايىپ ئىش. ھازىر ئاسىيانىڭ ئىقتىسادى ئەڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ، ئاسىيانىڭ چەت ئەل پۇلى زاپىسى دۇنيا بويىچە ئەڭ كۆپ، ھەمدە ئاسىيالىقلار كارخانىچىلىقتا ئىشنى باشقا يەرلەر بىلەن ئوخشاش دەرىجىدە ئېلىپ ماڭالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بولدى. شۇنداق بولسىمۇ ئاسىيالىقلارنىڭ يۇقىرىدىكى ئىككى تەشكىلاتقا باشلىق بولۇش سالاھىيىتى يوق. بۇ ئىككى تەشكىلاتنىڭ باشلىقلىرى 2007-يىلى بىر قېتىم ئالماشقان بولۇپ، يېڭى باشلىقلار يەنىلا بۇرۇنقى تۈزۈم بويىچە بېكىتىلدى. ئەسلىدە ھېلىقى تۈزۈملەر يېڭى ئەھۋاللارغا ئاساسەن بىر ئاز تەڭشەلگەن بولسا ياخشى بولاتتى.

يەنە بىر مىسال ئۈچۈن ب د ت نىڭ دائىمىي بىخەتەرلىك كومىتېتىنىڭ ئەزالىرىنى تىلغا ئېلىش مۇمكىن. ھازىر ئۇنىڭغا ئەزا بولغان ئەللەر بۈگۈنكى چوڭ دۆلەتلەر ئەمەس، كەلگۈسىدىكى چوڭ دۆلەتلەرمۇ ئەمەس، بەلكى بۇرۇنقى چوڭ دۆلەتلەر. ئۇنىڭغا ئەزا بولۇشنىڭ بىردىن-بىر شەرتى سىز چوقۇم 1-دۇنيا ئۇرۇشىدا ئۇتقان، ياكى 1945-يىلىدىكى 2-دۇنيا ئۇرۇشىدا ئۇتقان بىر دۆلەت بولۇشتەك قىلىدۇ. بۇنداق تۈزۈم ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى كېرەك. 2009-يىلى ياۋروپا بىرلىكى بىر ئورتاق تاشقى ئىشلار سىياسىتىنى تۇرغۇزۇپ چىقتى. شۇنداق بولغانىكەن، ب د ت نىڭ دائىمىي بىخەتەرلىك كومىتېتىدا ياۋروپا بىرلىكىگە ئەزا دۆلەتلەردىن پەقەت بىرسىلا بولۇشى كېرەك ئىدى. ئەمما ھازىر ئەنگلىيە بىلە فىرانسىيەدىن ئىبارەت ئىككى دۆلەت بار. ھازىر بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ھېچ قايسىسى ئۆز ھوقۇقىدىن ۋاز كېچىشنى خالىمايدۇ.
(داۋامى بار)

ئەلروھلان
31-03-17, 00:00
Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo (4)

Elrohlan


14-so’al: Men sizning sözingizni mundaq chüshendim: Hazir mewjut bolup turuwatqan heqiqiy xewp gherbning yéngidin wujudqa kéliwatqan özgirishlerge egiship mangalmasliqi. Sizche bundaq ehwal néme üchün yüz béridu?

Jawab: Biz hazir dunya tarixidiki bir eng pilastik dewrge qedem qoyduq. Biz hazirghiche körülüp baqmighan kölemdiki chong küchlerning almishishini körüwatimiz. Bu xildiki chong küchlerning almishishi yüz bergende, biz özimizni shuninggha mas kélidighan qilip tengshishimiz, hemde bir qisim yéngi ehwallargha yol qoyushimiz kérek. Gherb nechche esirning mabeynide dunyagha hökümranliq qilip keldi. Emdi ular özlirini azraq tengshimise bolmaydu. Gherb dawamliq türde özlirini mesililerning charisi, dep hésablaydu. Ular özlirining hazir mesililerning özige aylinip qéliwatqanliq éhtimalliqimu barliqini chüshenmeydu. Bu xil ehwallarni gherbliklerge chüshendürüsh intayin teske toxtawatidu. Hazir gherbtiki kallisi eng murekkep ziyaliylarmu mushundaq ehwallarni chüshenmeywatidu.

Mesilen, méning bu qétimqi kitabim neshr qilin’ghandin kéyin, Amérikida chiqidighan «Iqtisad» namliq dangliq zhurnalgha méning kitabimgha baha béridighan bir parche maqale bésildi. Hemde u maqalide méning kitabimgha «gherbke qarshi idiyiler terghib qilin’ghan», dégen’ge oxshash bahalar bérildi. Bu mezkur kitabni pütünley xata chüshiniwélish bolup hésablinidu. Men kitabimda hazirqi yéngi mesile gherbke hökümranliq qilish bolmastin, belki gherbni dorash ikenlikini, gherb bilen teng hoquqluq shérik bolush ikenlikini, emma gherbning mushundaq teng hoquqluq hemkarlashquchilarni ret qiliwatqanliqini, we gherbning özliride hazirghiche bar bolup kelgen alahide hoquqlarning bir qismidin waz kéchishni xalimaywatqanliqini qayta-qayta tekitlidim. Bügünki künde gherb dunya üchün eng chong xewp bolup qéliwatidu. Méning mushu addiy gépimmu gherblikler teripidin qobul qilinmaywatidu. Bu xil ehwal ademni heqiqetenmu heyran qalduridu. Méning kitabim heqiqetenmu méning bir qisim gherblik dostlirimni we bashqa gherblik ziyaliylarni rahetsizlendüridu. Emma undaq rahetsizlik gherblikler hazirqi dunyani toghra chüshinish üchün tölimise bolmaydighan bedellerning bir qismi.

15-so’al: Amérikidiki prézidéntliq saylamning munazire nutuqlirigha qarap baqidighan bolsingiz, siz otturigha qoyghan mesililerning héch qaysisi otturigha chiqmighanliqini bayqaysiz. Bu birinchidin bizning sizning kitabingizdiki bilimlerni öginish iqtidarimizning yoqluqini, ikkinchidin siz tilgha alghan xewplerdin qutulushning birer yoli yoqluqini körsitip béridu. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

Jawab: Amérikida élip bériliwatqan prézidéntliq saylam munazirisi heqiqetenmu kishining könglini ghesh qilidu. Chünki bu orunni talishiwatqanlar zéhnini peqet qisqa muddetlik ishlarghila merkezleshtürüwatidu. Hemde tashqi dunyagha nezer tashlimaywatidu. Saylamgha chüshkenler burundin tartip saylam jeryanida bir xil gep qilip, saylan’ghandin kéyin burunqi wedisige pütünley oxshimaydighan yollarni tutuwatqan bolup, Amérikiliqlar hazir bundaq ehwalghimu bir az könüp qaldi.

Mesilen, prézidént Klintonni alidighan bolsaq, u 1992-yilidiki saylam jeryanida mundaq dégen: «Men hergizmu chong Bushqa oxshash Junggo diktatorchilirigha yumshaq qolluq qilmaymen.» Men uni 1993-yili 11-ayda körgende, uning pütünley bashqiche yol tutuwatqanliqini bayqidim. Uning pütün küchi bilen Junggo rehbiri Jang Zémin’gha hemkarliq qolini uzartiwatqanliqini kördüm. Eger kéler qétim Obama saylinip qalidiken, dunyaning Amérikigha bolghan qarshiliqining yérimi yoqap kétidu. Yeni, dunya Amérikining bir az sanliq millet adimini prézidént qilip saylighini körgende, «Amérika heqiqetenmu bir ulugh dölet iken», dep oylaydu.

16-so’al: Siz kitabingizda Asiyaliqlar qobul qiliwatqan gherb qimmet qarishi bilen gherbning menpe’itining otturisida perqler barliqini éytipsiz. Gherb burun dunya menpe’iti bilen dölet menpe’itini tengpunglashturush yolini tutqan bolsa, hazir u yoldin chiqip kétiwatqanliqini bayan qilipsiz. Hemde bu ishtiki xataliq gherbte ikenlikini sherhlepsiz. Mushu heqte azraq sözlep bergen bolsingiz.

Jawab: Eger siz hazir dunyadiki mesililerni hel qilmaqchi bolidikensiz, ularni nahayiti asanla hel qilghili bolidu. Yeni, dunyaning mesililirini peqet gherbning qimmet qarishini emeliyleshtürüpla hel qilghili bolidu. Mesilen, gherb dawamliq démokratiye insan medeniyetlishishining eng yuqiri pellisi ikenliki heqqide sözleydu. Démokratiyening menisi néme? Uning menisi, jem’iyet hemme kishilerni oxshash miqdardiki menpe’etke ige qilish, dégendin ibaret. Hemme ademler oxshash mu’amile qilinish, dégendin ibaret. Hazir dunyada 6.6 milyard nopus bar. Burun peqet gherbla ishlarni dinamik (dynamic), énérgiyilik we ünümlük halda élip méngip kelgen. Emma, bügün gherb dunya nopusining peqet 12 pirsentinila öz ichige alidu. Hazir qalghan 88 pirsent kishilermu ishlarni dinamik, énérgiyilik we ünümlük halda élip méngishqa bashlidi. Ular küchiyip mangghanséri özliridin «Néme üchün dunyadiki peqet 12 pirsent ademlerla bizning menzilimizni kontrol qilidu?» dep sorashqa bashlaydu. On-ikki pirsent kishilerning qalghan 88 pirsent kishilerni kontrol qilishi démokratiyening tüp prinsiplirigha zit kélidu. Heqiqetenmu gherblikler dunya teshkilatliridiki diktatorliqini saqlap méngishqa urunuwatidu. Ular mes’uliyet, ochuq-ashkariliq we wekillik dégendek nersilerge ishinidu. Emma, dunyadiki eng axirqi diktator hazirmu BDT Bixeterlik Da’imiy Komitétining ezasi bolup turuwatqan bolup, hazir mewjut bolup turghan tüzüm boyiche uni bilet tashlash arqiliq hoquqidin éliwetkili bolmaydu. Mana bu gherbning öz qimmet qarishigha özi xilapliq qiliwatqanliqining bir misali. Bir tinchliq we muqimliq ichide turuwatqan dunya weziyitini wujudqa keltürüsh üchün choqum gherbning sirtida yashawatqan 88 pirsent kishilerning awazigha qulaq sélish kérek. Hazir dunyada birer mesile körülgende uni BDT ning Bixeterlik Da’imiy Komitétida emes, belki BDT ning omumiy yighinida muzakire qilish kérek. Chünki peqet shu yerdila hemme kishilerning awazini anglitishqa purset bérilgen. Eger BDT rehberliki bir ish üstide BDT omumiy yighinida himayige érishelmeydiken, u halda héliqi ishta bir mesile mewjut bolghan bolidu. Qisqisi, gherb özining prinsiplirigha aldi bilen özi emel qilishi, we dunyaning köp qisim nopusining awazigha qulaq sélishi kérek. Shunglashqa men kitabimda «Méning dégenlirimge bir aldin bérilgen bésharet, dep mu’amile qiling. Eger uninggha sel qarisingiz, arqidinla bir chong yer tewresh yüz béridu», dégenni otturigha qoydum.

17-so’al: Siz kitabingizda herbiy qorallarning téz köpiyishi, yer shari témpératurisining yuqirilap kétishi we dölet iqtisadi qatarliq köpligen mesililerni tilgha élipsiz. Mushu heqte azraq sözlep bergen bolsingiz.

Jawab: Méning kitabimda gherblik oqurmenlerge anche yaqmaydighan ikki bab bar. Uning biri gherbsizlishish üstide bolup, yene biri bolsa gherbliklerning qabiliyetsizliki heqqide. Bular xéli yéngi uqumlar. Eger biz Afghanistan’gha we Iraqqa qarita élip bérilghan tajawuzchiliq urushliri qatarliq bir qatar mesililerge qarap baqidighan bolsaq, gherbning neqeder iqtidarsiz haletke chüshüp qalghanliqini körüwalalaymiz. Men eng ensireydighan yene bir ish yadro qoralliri we chong weyranchiliqlarni keltürüp chiqiridighan herbiy qorallarning téz köpiyishi. Biz aldinqi 40 – 50 yil ichide qolgha keltürgen bir chong netije yadro qorallirining sanini bir sewiyide toxtitip turush boldi. Bu ishni emelge ashurushqa sewebchi bolghan nerse Amérika, Junggo, Rusiye, En’gliye we Firansiyedin ibaret 5 yadro qoralliri döletliri otturisida bir kélishimni wujudqa chiqirish, hemde bashqa eller yadro qorallirini tereqqiy qildurushtin özini tartish boldi. Amérika puqraliri anche bilip ketmeydighan bir ehwal shuki, hazir yadro qoralliri kélishimlirini eng küchlük derijide buzuwatqan dölet del Amérikining özi. Amérika yadro bombisi sanini köpeytip, yadro qorallirini téximu zamaniwi sewiyige tereqqiy qilduruwatidu. Yéqinda Amérikining sabiq tashqi ishlar ministiri Kissin’gér qatarliq bir qanche tesiri küchlük zatlar yadro qorallirini köpeytishni pütünley toxtitishni tewsiye qildi. Bu bir nahayiti yaxshi ish. Yéqinqi mezgillerde yadro qoralliri tereqqiyatini élip barghan dölet Amérika bolup, hazir uni toxtitishqa tégishlikimu del Amérika. Shundaq qilish Amérikining uzun muddetlik menpe’itige paydiliq. Amérika BDT ni kücheytishning ornigha uni ajizlashturushqa urunuwatidu. Eger BDT ajizlishidiken, yadro qorallirini azaytish kélishimini ijra qilish mumkin bolmay qalidu. Bu jehette Amérika hazir bir qisim öz-ara ziddiyetlik tashqi ishlar siyasetlirini yolgha qoyuwatidu. Köpinche Amérikiliqlarning bundaq ehwallardin xewiri yoq. Yadro qorallirini azaytish kélishimini emeliyleshtürüsh üchün, Amérika yalghuz ashu kélishimni ijra qilishta ülge bolupla qalmay, bashqa xelq’araliq kélishimlerni ijra qilishtimu bashqilargha ülge bolushi kérek. Mushundaq ishlarda Amérika hazir özining putigha özi oq étiwatidu.

18-so’al: Sizni tenqid qilghuchilar mundaq déyishi mumkin: Amérikini Junggo bilen sélishturup béqing: Sherqiy-jenubiy Asiya Elliri Birleshmisige tewe eller iqtisadiy krizisqa duch kelgende, Junggo öz pulining qimmitini özgertmey turuwaldi. Peqet özining ichki ehwalighila köngül böldi. Amérika bolsa dunyadiki barliq ellerning menpe’itige köngül böldi. Siz bu ehwallargha qandaq qaraysiz?

Jawab: Gherb ellirining dunya tertipini saqlighuchi we dunya tertipini qoghdighuchi bolush rolini éliwatqanliqidin pütün dunya xelqliri tolimu razi. Gherbtiki xelq pütün dunya boyiche eng küchlük we özlirige eng ishinidighan xelqlerdin teshkil tapqan. Amérika we bashqa gherb elliri sodini erkinleshtürüsh arqiliq pütün dunya iqtisadini téximu yaxshi tereqqiy qildurghili bolidu, dep qaraydu. Shunglashqa ular sodini erkinleshtürüshni teshebbus qilidu. Emma, aldinqi 10 yil ichide bu jehette bir chong özgirish yüz berdi. U bolsimu Amérika we Yawropaliqlar sodini erkinleshtürüwetse, Amérika we Yawropaliqlar utup chiqalmaydiken, dep qarashqa bashlidi.


(Tügidi)

Paydilinish Menbesi:

[1] Conversations With History: Rise of Asia and Decline of West
https://www.youtube.com/watch?v=wc4eMtAqcvo&t=336s

ئەلروھلان
31-03-17, 00:02
تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو (4)

ئەلروھلان


14-سوئال: مەن سىزنىڭ سۆزىڭىزنى مۇنداق چۈشەندىم: ھازىر مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ھەقىقىي خەۋپ غەربنىڭ يېڭىدىن ۋۇجۇدقا كېلىۋاتقان ئۆزگىرىشلەرگە ئەگىشىپ ماڭالماسلىقى. سىزچە بۇنداق ئەھۋال نېمە ئۈچۈن يۈز بېرىدۇ؟

جاۋاب: بىز ھازىر دۇنيا تارىخىدىكى بىر ئەڭ پىلاستىك دەۋرگە قەدەم قويدۇق. بىز ھازىرغىچە كۆرۈلۈپ باقمىغان كۆلەمدىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ ئالمىشىشىنى كۆرۈۋاتىمىز. بۇ خىلدىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ ئالمىشىشى يۈز بەرگەندە، بىز ئۆزىمىزنى شۇنىڭغا ماس كېلىدىغان قىلىپ تەڭشىشىمىز، ھەمدە بىر قىسىم يېڭى ئەھۋاللارغا يول قويۇشىمىز كېرەك. غەرب نەچچە ئەسىرنىڭ مابەينىدە دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىپ كەلدى. ئەمدى ئۇلار ئۆزلىرىنى ئازراق تەڭشىمىسە بولمايدۇ. غەرب داۋاملىق تۈردە ئۆزلىرىنى مەسىلىلەرنىڭ چارىسى، دەپ ھېسابلايدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ھازىر مەسىلىلەرنىڭ ئۆزىگە ئايلىنىپ قېلىۋاتقانلىق ئېھتىماللىقىمۇ بارلىقىنى چۈشەنمەيدۇ. بۇ خىل ئەھۋاللارنى غەربلىكلەرگە چۈشەندۈرۈش ئىنتايىن تەسكە توختاۋاتىدۇ. ھازىر غەربتىكى كاللىسى ئەڭ مۇرەككەپ زىيالىيلارمۇ مۇشۇنداق ئەھۋاللارنى چۈشەنمەيۋاتىدۇ.

مەسىلەن، مېنىڭ بۇ قېتىمقى كىتابىم نەشر قىلىنغاندىن كېيىن، ئامېرىكىدا چىقىدىغان «ئىقتىساد» ناملىق داڭلىق ژۇرنالغا مېنىڭ كىتابىمغا باھا بېرىدىغان بىر پارچە ماقالە بېسىلدى. ھەمدە ئۇ ماقالىدە مېنىڭ كىتابىمغا «غەربكە قارشى ئىدىيىلەر تەرغىب قىلىنغان»، دېگەنگە ئوخشاش باھالار بېرىلدى. بۇ مەزكۇر كىتابنى پۈتۈنلەي خاتا چۈشىنىۋېلىش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. مەن كىتابىمدا ھازىرقى يېڭى مەسىلە غەربكە ھۆكۈمرانلىق قىلىش بولماستىن، بەلكى غەربنى دوراش ئىكەنلىكىنى، غەرب بىلەن تەڭ ھوقۇقلۇق شېرىك بولۇش ئىكەنلىكىنى، ئەمما غەربنىڭ مۇشۇنداق تەڭ ھوقۇقلۇق ھەمكارلاشقۇچىلارنى رەت قىلىۋاتقانلىقىنى، ۋە غەربنىڭ ئۆزلىرىدە ھازىرغىچە بار بولۇپ كەلگەن ئالاھىدە ھوقۇقلارنىڭ بىر قىسمىدىن ۋاز كېچىشنى خالىمايۋاتقانلىقىنى قايتا-قايتا تەكىتلىدىم. بۈگۈنكى كۈندە غەرب دۇنيا ئۈچۈن ئەڭ چوڭ خەۋپ بولۇپ قېلىۋاتىدۇ. مېنىڭ مۇشۇ ئاددىي گېپىممۇ غەربلىكلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنمايۋاتىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال ئادەمنى ھەقىقەتەنمۇ ھەيران قالدۇرىدۇ. مېنىڭ كىتابىم ھەقىقەتەنمۇ مېنىڭ بىر قىسىم غەربلىك دوستلىرىمنى ۋە باشقا غەربلىك زىيالىيلارنى راھەتسىزلەندۈرىدۇ. ئەمما ئۇنداق راھەتسىزلىك غەربلىكلەر ھازىرقى دۇنيانى توغرا چۈشىنىش ئۈچۈن تۆلىمىسە بولمايدىغان بەدەللەرنىڭ بىر قىسمى.

15-سوئال: ئامېرىكىدىكى پرېزىدېنتلىق سايلامنىڭ مۇنازىرە نۇتۇقلىرىغا قاراپ باقىدىغان بولسىڭىز، سىز ئوتتۇرىغا قويغان مەسىلىلەرنىڭ ھېچ قايسىسى ئوتتۇرىغا چىقمىغانلىقىنى بايقايسىز. بۇ بىرىنچىدىن بىزنىڭ سىزنىڭ كىتابىڭىزدىكى بىلىملەرنى ئۆگىنىش ئىقتىدارىمىزنىڭ يوقلۇقىنى، ئىككىنچىدىن سىز تىلغا ئالغان خەۋپلەردىن قۇتۇلۇشنىڭ بىرەر يولى يوقلۇقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. سىز بۇنىڭغا قانداق قارايسىز؟

جاۋاب: ئامېرىكىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان پرېزىدېنتلىق سايلام مۇنازىرىسى ھەقىقەتەنمۇ كىشىنىڭ كۆڭلىنى غەش قىلىدۇ. چۈنكى بۇ ئورۇننى تالىشىۋاتقانلار زېھنىنى پەقەت قىسقا مۇددەتلىك ئىشلارغىلا مەركەزلەشتۈرۈۋاتىدۇ. ھەمدە تاشقى دۇنياغا نەزەر تاشلىمايۋاتىدۇ. سايلامغا چۈشكەنلەر بۇرۇندىن تارتىپ سايلام جەريانىدا بىر خىل گەپ قىلىپ، سايلانغاندىن كېيىن بۇرۇنقى ۋەدىسىگە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان يوللارنى تۇتۇۋاتقان بولۇپ، ئامېرىكىلىقلار ھازىر بۇنداق ئەھۋالغىمۇ بىر ئاز كۆنۈپ قالدى.

مەسىلەن، پرېزىدېنت كلىنتوننى ئالىدىغان بولساق، ئۇ 1992-يىلىدىكى سايلام جەريانىدا مۇنداق دېگەن: «مەن ھەرگىزمۇ چوڭ بۇشقا ئوخشاش جۇڭگو دىكتاتورچىلىرىغا يۇمشاق قوللۇق قىلمايمەن.» مەن ئۇنى 1993-يىلى 11-ئايدا كۆرگەندە، ئۇنىڭ پۈتۈنلەي باشقىچە يول تۇتۇۋاتقانلىقىنى بايقىدىم. ئۇنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن جۇڭگو رەھبىرى جياڭ زېمىنغا ھەمكارلىق قولىنى ئۇزارتىۋاتقانلىقىنى كۆردۈم. ئەگەر كېلەر قېتىم ئوباما سايلىنىپ قالىدىكەن، دۇنيانىڭ ئامېرىكىغا بولغان قارشىلىقىنىڭ يېرىمى يوقاپ كېتىدۇ. يەنى، دۇنيا ئامېرىكىنىڭ بىر ئاز سانلىق مىللەت ئادىمىنى پرېزىدېنت قىلىپ سايلىغىنى كۆرگەندە، «ئامېرىكا ھەقىقەتەنمۇ بىر ئۇلۇغ دۆلەت ئىكەن»، دەپ ئويلايدۇ.

16-سوئال: سىز كىتابىڭىزدا ئاسىيالىقلار قوبۇل قىلىۋاتقان غەرب قىممەت قارىشى بىلەن غەربنىڭ مەنپەئىتىنىڭ ئوتتۇرىسىدا پەرقلەر بارلىقىنى ئېيتىپسىز. غەرب بۇرۇن دۇنيا مەنپەئىتى بىلەن دۆلەت مەنپەئىتىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش يولىنى تۇتقان بولسا، ھازىر ئۇ يولدىن چىقىپ كېتىۋاتقانلىقىنى بايان قىلىپسىز. ھەمدە بۇ ئىشتىكى خاتالىق غەربتە ئىكەنلىكىنى شەرھلەپسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: ئەگەر سىز ھازىر دۇنيادىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلماقچى بولىدىكەنسىز، ئۇلارنى ناھايىتى ئاسانلا ھەل قىلغىلى بولىدۇ. يەنى، دۇنيانىڭ مەسىلىلىرىنى پەقەت غەربنىڭ قىممەت قارىشىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈپلا ھەل قىلغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، غەرب داۋاملىق دېموكراتىيە ئىنسان مەدەنىيەتلىشىشىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ئىكەنلىكى ھەققىدە سۆزلەيدۇ. دېموكراتىيەنىڭ مەنىسى نېمە؟ ئۇنىڭ مەنىسى، جەمئىيەت ھەممە كىشىلەرنى ئوخشاش مىقداردىكى مەنپەئەتكە ئىگە قىلىش، دېگەندىن ئىبارەت. ھەممە ئادەملەر ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنىش، دېگەندىن ئىبارەت. ھازىر دۇنيادا 6.6 مىليارد نوپۇس بار. بۇرۇن پەقەت غەربلا ئىشلارنى دىنامىك (dynamic)، ئېنېرگىيىلىك ۋە ئۈنۈملۈك ھالدا ئېلىپ مېڭىپ كەلگەن. ئەمما، بۈگۈن غەرب دۇنيا نوپۇسىنىڭ پەقەت 12 پىرسەنتىنىلا ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھازىر قالغان 88 پىرسەنت كىشىلەرمۇ ئىشلارنى دىنامىك، ئېنېرگىيىلىك ۋە ئۈنۈملۈك ھالدا ئېلىپ مېڭىشقا باشلىدى. ئۇلار كۈچىيىپ ماڭغانسېرى ئۆزلىرىدىن «نېمە ئۈچۈن دۇنيادىكى پەقەت 12 پىرسەنت ئادەملەرلا بىزنىڭ مەنزىلىمىزنى كونترول قىلىدۇ؟» دەپ سوراشقا باشلايدۇ. ئون ئىككى پىرسەنت كىشىلەرنىڭ قالغان 88 پىرسەنت كىشىلەرنى كونترول قىلىشى دېموكراتىيەنىڭ تۈپ پرىنسىپلىرىغا زىت كېلىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ غەربلىكلەر دۇنيا تەشكىلاتلىرىدىكى دىكتاتورلىقىنى ساقلاپ مېڭىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. ئۇلار مەسئۇلىيەت، ئوچۇق-ئاشكارىلىق ۋە ۋەكىللىك دېگەندەك نەرسىلەرگە ئىشىنىدۇ. ئەمما، دۇنيادىكى ئەڭ ئاخىرقى دىكتاتور ھازىرمۇ ب د ت بىخەتەرلىك دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولۇپ تۇرۇۋاتقان بولۇپ، ھازىر مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان تۈزۈم بويىچە ئۇنى بىلەت تاشلاش ئارقىلىق ھوقۇقىدىن ئېلىۋەتكىلى بولمايدۇ. مانا بۇ غەربنىڭ ئۆز قىممەت قارىشىغا ئۆزى خىلاپلىق قىلىۋاتقانلىقىنىڭ بىر مىسالى. بىر تىنچلىق ۋە مۇقىملىق ئىچىدە تۇرۇۋاتقان دۇنيا ۋەزىيىتىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش ئۈچۈن چوقۇم غەربنىڭ سىرتىدا ياشاۋاتقان 88 پىرسەنت كىشىلەرنىڭ ئاۋازىغا قۇلاق سېلىش كېرەك. ھازىر دۇنيادا بىرەر مەسىلە كۆرۈلگەندە ئۇنى ب د ت نىڭ بىخەتەرلىك دائىمىي كومىتېتىدا ئەمەس، بەلكى ب د ت نىڭ ئومۇمىي يىغىنىدا مۇزاكىرە قىلىش كېرەك. چۈنكى پەقەت شۇ يەردىلا ھەممە كىشىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىشقا پۇرسەت بېرىلگەن. ئەگەر ب د ت رەھبەرلىكى بىر ئىش ئۈستىدە ب د ت ئومۇمىي يىغىنىدا ھىمايىگە ئېرىشەلمەيدىكەن، ئۇ ھالدا ھېلىقى ئىشتا بىر مەسىلە مەۋجۇت بولغان بولىدۇ. قىسقىسى، غەرب ئۆزىنىڭ پرىنسىپلىرىغا ئالدى بىلەن ئۆزى ئەمەل قىلىشى، ۋە دۇنيانىڭ كۆپ قىسىم نوپۇسىنىڭ ئاۋازىغا قۇلاق سېلىشى كېرەك. شۇڭلاشقا مەن كىتابىمدا «مېنىڭ دېگەنلىرىمگە بىر ئالدىن بېرىلگەن بېشارەت، دەپ مۇئامىلە قىلىڭ. ئەگەر ئۇنىڭغا سەل قارىسىڭىز، ئارقىدىنلا بىر چوڭ يەر تەۋرەش يۈز بېرىدۇ»، دېگەننى ئوتتۇرىغا قويدۇم.

17-سوئال: سىز كىتابىڭىزدا ھەربىي قوراللارنىڭ تېز كۆپىيىشى، يەر شارى تېمپېراتۇرىسىنىڭ يۇقىرىلاپ كېتىشى ۋە دۆلەت ئىقتىسادى قاتارلىق كۆپلىگەن مەسىلىلەرنى تىلغا ئېلىپسىز. مۇشۇ ھەقتە ئازراق سۆزلەپ بەرگەن بولسىڭىز.

جاۋاب: مېنىڭ كىتابىمدا غەربلىك ئوقۇرمەنلەرگە ئانچە ياقمايدىغان ئىككى باب بار. ئۇنىڭ بىرى غەربسىزلىشىش ئۈستىدە بولۇپ، يەنە بىرى بولسا غەربلىكلەرنىڭ قابىلىيەتسىزلىكى ھەققىدە. بۇلار خېلى يېڭى ئۇقۇملار. ئەگەر بىز ئافغانىستانغا ۋە ئىراققا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشلىرى قاتارلىق بىر قاتار مەسىلىلەرگە قاراپ باقىدىغان بولساق، غەربنىڭ نەقەدەر ئىقتىدارسىز ھالەتكە چۈشۈپ قالغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. مەن ئەڭ ئەنسىرەيدىغان يەنە بىر ئىش يادرو قوراللىرى ۋە چوڭ ۋەيرانچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ھەربىي قوراللارنىڭ تېز كۆپىيىشى. بىز ئالدىنقى 40 - 50 يىل ئىچىدە قولغا كەلتۈرگەن بىر چوڭ نەتىجە يادرو قوراللىرىنىڭ سانىنى بىر سەۋىيىدە توختىتىپ تۇرۇش بولدى. بۇ ئىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا سەۋەبچى بولغان نەرسە ئامېرىكا، جۇڭگو، رۇسىيە، ئەنگلىيە ۋە فىرانسىيەدىن ئىبارەت 5 يادرو قوراللىرى دۆلەتلىرى ئوتتۇرىسىدا بىر كېلىشىمنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش، ھەمدە باشقا ئەللەر يادرو قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىن ئۆزىنى تارتىش بولدى. ئامېرىكا پۇقرالىرى ئانچە بىلىپ كەتمەيدىغان بىر ئەھۋال شۇكى، ھازىر يادرو قوراللىرى كېلىشىملىرىنى ئەڭ كۈچلۈك دەرىجىدە بۇزۇۋاتقان دۆلەت دەل ئامېرىكىنىڭ ئۆزى. ئامېرىكا يادرو بومبىسى سانىنى كۆپەيتىپ، يادرو قوراللىرىنى تېخىمۇ زامانىۋى سەۋىيىگە تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ. يېقىندا ئامېرىكىنىڭ سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستىرى كىسسىنگېر قاتارلىق بىر قانچە تەسىرى كۈچلۈك زاتلار يادرو قوراللىرىنى كۆپەيتىشنى پۈتۈنلەي توختىتىشنى تەۋسىيە قىلدى. بۇ بىر ناھايىتى ياخشى ئىش. يېقىنقى مەزگىللەردە يادرو قوراللىرى تەرەققىياتىنى ئېلىپ بارغان دۆلەت ئامېرىكا بولۇپ، ھازىر ئۇنى توختىتىشقا تېگىشلىكىمۇ دەل ئامېرىكا. شۇنداق قىلىش ئامېرىكىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مەنپەئىتىگە پايدىلىق. ئامېرىكا ب د ت نى كۈچەيتىشنىڭ ئورنىغا ئۇنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. ئەگەر ب د ت ئاجىزلىشىدىكەن، يادرو قوراللىرىنى ئازايتىش كېلىشىمىنى ئىجرا قىلىش مۇمكىن بولماي قالىدۇ. بۇ جەھەتتە ئامېرىكا ھازىر بىر قىسىم ئۆز-ئارا زىددىيەتلىك تاشقى ئىشلار سىياسەتلىرىنى يولغا قويۇۋاتىدۇ. كۆپىنچە ئامېرىكىلىقلارنىڭ بۇنداق ئەھۋاللاردىن خەۋىرى يوق. يادرو قوراللىرىنى ئازايتىش كېلىشىمىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن، ئامېرىكا يالغۇز ئاشۇ كېلىشىمنى ئىجرا قىلىشتا ئۈلگە بولۇپلا قالماي، باشقا خەلقئارالىق كېلىشىملەرنى ئىجرا قىلىشتىمۇ باشقىلارغا ئۈلگە بولۇشى كېرەك. مۇشۇنداق ئىشلاردا ئامېرىكا ھازىر ئۆزىنىڭ پۇتىغا ئۆزى ئوق ئېتىۋاتىدۇ.

18-سوئال: سىزنى تەنقىد قىلغۇچىلار مۇنداق دېيىشى مۇمكىن: ئامېرىكىنى جۇڭگو بىلەن سېلىشتۇرۇپ بېقىڭ: شەرقىي-جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى بىرلەشمىسىگە تەۋە ئەللەر ئىقتىسادىي كرىزىسقا دۇچ كەلگەندە، جۇڭگو ئۆز پۇلىنىڭ قىممىتىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇۋالدى. پەقەت ئۆزىنىڭ ئىچكى ئەھۋالىغىلا كۆڭۈل بۆلدى. ئامېرىكا بولسا دۇنيادىكى بارلىق ئەللەرنىڭ مەنپەئىتىگە كۆڭۈل بۆلدى. سىز بۇ ئەھۋاللارغا قانداق قارايسىز؟

جاۋاب: غەرب ئەللىرىنىڭ دۇنيا تەرتىپىنى ساقلىغۇچى ۋە دۇنيا تەرتىپىنى قوغدىغۇچى بولۇش رولىنى ئېلىۋاتقانلىقىدىن پۈتۈن دۇنيا خەلقلىرى تولىمۇ رازى. غەربتىكى خەلق پۈتۈن دۇنيا بويىچە ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئۆزلىرىگە ئەڭ ئىشىنىدىغان خەلقلەردىن تەشكىل تاپقان. ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب ئەللىرى سودىنى ئەركىنلەشتۈرۈش ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيا ئىقتىسادىنى تېخىمۇ ياخشى تەرەققىي قىلدۇرغىلى بولىدۇ، دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا ئۇلار سودىنى ئەركىنلەشتۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئەمما، ئالدىنقى 10 يىل ئىچىدە بۇ جەھەتتە بىر چوڭ ئۆزگىرىش يۈز بەردى. ئۇ بولسىمۇ ئامېرىكا ۋە ياۋروپالىقلار سودىنى ئەركىنلەشتۈرۈۋەتسە، ئامېرىكا ۋە ياۋروپالىقلار ئۇتۇپ چىقالمايدىكەن، دەپ قاراشقا باشلىدى.


(تۈگىدى)

پايدىلىنىش مەنبەسى:

[1] Conversations With History: Rise of Asia and Decline of West
https://www.youtube.com/watch?v=wc4eMtAqcvo&t=336s