PDA

View Full Version : Elrohlan: Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda



Elrohlan
23-02-17, 21:54
Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda

Elrohlan



Men mezkur maqalida Kishor Mahbubani (Kishore Mahbubani) ning 2015-yili 8-Aprél küni Xarward Uniwérsitétida Bergen «Junggo dunyadiki 1-orun’gha chiqqanda» dégen temidiki bir meydan ilmiy doklatining asasiy mezmunlirini bayan qilip ötimen. Men tonushturidighan mezmunlarning hemmisi Kishorning dégenliri bolup, eger mezkur maqaligha özümning sözini qisturmaqchi bolsam, uni bir «Ilawe» sheklide ayrim abzas qilip yazimen.

Kishor Mahbubani hazir Sin’gapor Li Kwan Ye Uniwérsitéti Ma’arip Bashqarmisining bashliqi bolup, 2001- we 2002-yilliri BDT Bixeterlik Ishlar Da’imiy Komitétigha re’is bolghan. Hemde Sin’gaporning xéli köp ellerdiki elchisi bolghan bolup, köpligen memliketlik we xelq’araliq mukapatlargha érishken. U hazirghiche xelq’araliq mesililer we Asiya heqqide 6 parche kitab yazghan. U mezkur doklatida Junggo we Amérika heqqide bir qisim muhim analizlarni otturigha qoyidu. Men eng heyran qalghan ishlarning biri, Junggo hökümitige tewe ikki oxshimighan oylash ambiri uni mexsus teklip qilip apirip, uningdin «Biz yéqinda xelq’ara munasiwette qandaq xataliqlarni ötküzduq?» dep sorighini. Yéqinqi 10 yildin köprek waqittin buyan, dunyadiki köpligen ilim ehliliri maqale we kitab yézip, Junggo hakimiyitining aghdurulup kétidighanliqini, Junggo iqtisadining weyran bolidighanliqini, hazirqi mesile Junggoning yiqilip chüshishi yumshaq bolamdu yaki qattiq bolamdu, dégendin ibaret ikenlikini otturigha qoyup keldi. Emma, méning bilishimche, Junggo hökümiti bolsa mexsus mutexessislerni teshkillep, chet ellik mutexessislerning «Junggo mundaq mundaq sewebler tüpeylidin yiqilip chüshidu», dégen perezliri üstide mexsus tekshürüsh we ilmiy tetqiqat élip bérip, ulardin aldin ala sawaq élip, shu arqiliq bir qisim ajizliqlirini toluqlap méngiwatidu. Shunglashqa bashqilarning Junggo heqqidiki qiyasliri yalghan bolup chiqiwatidu. Bu nuqtini mezkur yazmidin bir az körüwalghili bolidu. Bezi Uyghurlar özining xataliqini körsitip bergen ademni özige 1-orundiki düshmen qilip tikliwalidu. Bu 2 xil ehwal üstide bir az oylinip béqishqa erziydu. Kishor Mahbubani öz doklatida yene «Eger Junggo dölet tüzümini démokratik tüzümge özgertse, uning dunyagha élip kélidighan ziyini hazirqidin köp éghir bolushi mumkin», dégendek idiyinimu otturigha qoyup, uning seweblirini chüshendüridu. Uningdin bashqa, yéqinqi 10 – 20 yilning mabeynide Amérikimu bir qisim éghir xataliqlarni ötküzdi. U xataliqlar Junggoning küchiyip, Amérikining chékinishige, we bir qisim intayin muhim xelq’araliq tertiplerning buzulushigha seweb boldi. Mezkur maqale arqiliq ashundaq ehwallarning bir qismini chüshiniwélishmu mumkin.

Bu yerde eskertip qoyushqa tégishlik bir muhim ish bar. U bolsimu, Junggo 2000 yilliq neyrengwazliq tarixi we neyrengwazliq medeniyitige ige bolup, hazir Junggo hökümiti mexsus ziyaliylarni we herbiy qomandanlarni teshkillep, ashu tarix we ashu medeniyetning asasliq idiyiliri üstide jiddiy ilmiy tetqiqat élip bériwatidu. Bezilerning ashkarilishiche hazir ashundaq tetqiqat ornidin Junggoda kem dégende ikkisi bar iken. U heqte kitab yézip, ularni nahayiti mexpiy tutup, peqet hökümetning eng yuqiri derijilik rehberler chembiriki ichidila tarqitiwatidu. Men bu ehwallar üstide özümning kéyinki yazmilirida ayrim toxtilimen. Asiya we Junggo tetqiqati bilen shughullinidighan Gherblik mutexessisler ichide, Junggoning ashundaq 2000 yilliq neyrengwazliq tarixi we neyrengwazliq medeniyiti, we Junggo hökümitining kelgüsi heqqidiki mexpiy pilanlirini bilidighan kishiler bilen bilmeydighan kishiler Junggo heqqide bir-birige tüptin oxshimaydighan köz-qarashlarni otturigha qoyuwatidu. Shunglashqa gherblik mutexessislerning Junggo ehwalini analiz qilip yazghan maqale-kitablirini oqughanda, choqum uning aptorining Junggoning ashundaq 2000 yilliq neyrengwazliq tarixi we neyrengwazliq medeniyiti, we Junggo hökümitining kelgüsi heqqidiki mexpiy pilanlirini bilidighan-bilmeydighanliqigha, yeni Junggoni heqiqiy türde chüshinidighan-chüshenmeydighanliqigha alahide diqqet qilish kérek. Méning hés qilishimche Kishor Mahbubani Junggoni heqiqiy türde chüshenmeydiken. Emma u otturigha qoyghan köz-qarashlar ichide bizge yéngi bilim bolalaydighan nersiler xélila köp. Méning mezkur yazmini teyyarlishimgha türtke bolghan nerse ene shu.


1-resim: Kishor Mahbubani Xarward Uniwérsitétida doklat bériwatqan chaghdiki bir körünüsh.


2-resim: Kishor Mahbubani yazghan kitablar

Emdi men resmiy mezmunni bashlaymen.
Yéqin kelgüside Junggoning dunyadiki 1-orundiki küchke aylinidighanliqini héch kim ret qilmaydu. «Sétiwélish küchi tenglikliki» (purchasing power parity, PPT) boyiche qarighanda Junggo hazir alliqachan 1-orun’gha chiqip boldi.

Xelq’ara Pul Teshkilati (International Monetary Fund, IMF) ning hésablishiche, 1980-yili Amérikining dunya iqtisadida igiligen nisbiti PPT boyiche 25 pirsent bolup, Junggoning bolsa 2.2 pirsent idi. 2014-yili Amérikining 16.1 pirsentke chüshüp, Junggoning bolsa 16.3 pirsentke chiqti. Hazir hemme adem könglide oylaydighini: «Eger Junggo dunya boyiche 1-orun’gha ötse, u qandaqraq rol alidu?» dégendin ibaret. Gherblikler bu ishqa nisbeten omumyüzlük halda selbiy qarashta boluwatidu. Men ulargha qarighanda sel ümidwar. Junggo bir derijidin tashqiri küch bolup oynaydighan rol bir xil ijabiy rol bolushimu mumkin. Emma, Junggo nurghun ishlarda hazirqi Amérikidin ülge alidu.


1. Yaman Ülgilikning 3 Misali

Yéqinqi yillarda Amérika Junggo üchün bir nachar ülge bolush rolini oynap berdi. Men bu yerde uninggha 3 misal körsitey.
(1) Bu 2008 – 2009-yilliridiki dunya iqtisadiy krizisi jeryanida bolghan ish. Shu waqitqa kelgüche Junggo bilen Amérika nahayiti yaxshi hemkarliship keldi. Junggo Amérika baziridin paydilinip, özi üchün éksport baziri we xizmet pursetliri achti. Amérika bolsa Junggogha dölet zayomi sétip, shu arqiliq pul qerz élish ishini hel qildi. 2008-yilining axirida prézidént Bush Junggogha bir wekil ewetip, Junggo hökümitidin Amérika hökümet zayomi sétiwélishni toxtatmasliqni, undaq qilmighanda dunya iqtisadigha téximu yaman tesir peyda bolidighanliqini éytti. Junggo buninggha maqul bolup, Amérikining özige yöliniwatqanliqidin xushal boldi. Emma Amérikining Fédératsiye Zapas Bankisi 2008-yili 11-ayda 1-qétimliq «Qimmetlik Asanlashturush» (Quantitative Easing, QE) charisini élan qilip, yéngidin pul bésip chiqirip, özining dölet zayomini öz puli bilen sétiwaldi. Shu arqiliq Amérikining Junggogha yölinishini toxtitip, dunyagha «Dollar bizning, iqtisadiy mesililer özünglarning» dégen signalni berdi. Shu ish arqiliq Junggo bilen Amérikining bir-birige yölinish munasiwiti, we Junggoning Amérikining bésimidin saqlinish charisi axirlashti.

(2) Amérika yéqinqi yillarda özining dölet qanunlirini bashqa ellerge qollinip, shu arqiliq bashqa döletni jazalash ishlirini élip bardi. Mesilen, u gherbning HSBC, RBS, UBS, Credit Suisse we Standard Chartered qatarliq bankilirini jazalidi. Ularning ichidiki Standard Chartered dégen banka Iran’gha pul bérish ishigha duch keldi. Bu banka En’gliye bankisi bolup, uning qilghini En’gliye qanunigha xilapliq kelmeytti. Emma, Amérika dolliri hazir dunya puli bolup, barliq xelq’araliq pul élim-bérim ishliri Amérikining pul almashturush méxanizmidin ötmise bolmaytti. Amérika ashu ornidin paydilinip, héliqi En’gliye bankisigha «Iran’gha pul bergen» dégen gunah bilen 340 milyon dollar jerimane qoydi. Bu ishta Amérika özining dölet qanunini bashqa döletlerge qollinip, bashqa döletlerni jazalidi. Bu ishni bir küni Junggomu choqum doraydu.

(3) Xelq’araliq pul bérish we pul élish, yaki pul almashturush ishlirining hemmisi In’glizche qisqartilip «SWIFT» dep atilidighan bir sistémidin ötidu. Hazir Amérika bezi döletlerning SWIFT tin paydilinip, pul almashturushini chekleydighanliqi heqqide tehdit séliwatidu. Mesilen, gherbning neziride Rusiyening bashliqi Putin «nachar adem» bolup, Rusiyege Putindin burun we kéyin bashliq bolghan Médwédéw bolsa «yaxshi adem» dep qarilidu. Emma Amérika Médwédéwnimu SWIFT tin paydilinishtin chekleydighanliqini éytti. Amérika mushundaq iqtisadiy qorallardin paydilinip bashqa döletlerni jazalawatidu. Bu ishni kelgüside Junggomu dorishi mumkin.


2. Eng Chong Mesile

Yuqirida bayan qilin’ghan’gha oxshash ishlar aldimizdiki «Junggo dunyadiki 1-orun’gha ötkende qandaq ishlar yüz béridu?» dégen eng chong so’alning jawabining qandaq bolushigha nahayiti chong tesir körsitidu. Éniqki, bu so’alning jawabi 21-esirning qaysi terepke mangidighanliqigha intayin chong tesir körsitidu. Shunglashqa biz bu mesilini estayidil tetqiq qilishimiz kérek. «Undaq ish yüz bermeydu», dep yürgen’ge qarighanda, saqlan’ghili bolmaydighan ishlargha teyyarliq körgech turghan köp yaxshi.

Hazirghiche Amérika Junggogha nahayiti aqilane mu’amile qilip keldi. Adette bir dölet özini menggü 1-orunda turup mangidu, dep oylighanda, bashqilargha aqilane mu’amile qilip turalaydu. Emma, 1-orundiki dölet 2-orun’gha ötüp qalidighan bir ré’alliq peyda bolushqa bashlighanda, aqilanilikning ornini endishe alidu. Amérikining hazirghiche Junggogha qaratqan siyasiti özini menggü 1-orunda turuwéridu, dégen perez astida wujudqa kelgen. Men bu yerde Amérikiliq dostlirimni Junggogha burunqidek aqilane mu’amilide bolushni dawamlashturuwérishke qayil qilishni isteymen. Ashu meqsetke yétish üchün, aldi bilen mundaq bir halqiliq so’algha jawab bérip ötimen: Junggo 1-orun’gha kötürülgende Junggo lidérliri közleydighan eng yuqiri nishanlar qaysilar? Junggogha hazir Junggo Kommunist Partiyisi (JKP) hökümranliq qiliwatqan bolghachqa, kishiler ularning nishani sabiq Sowét Ittipaqiningki bilen oxshash, yeni kommunizm sistémisining ewzellikini ispatlash, dep oylishi mumkin. 1956-yili Xrushéw mundaq bir dangliq sözni qilghan: «Siler yaxshi körünglar yaki yaxshi körmenglar, tarix biz terepte. Biz silerni yerge kömüwétimiz.»

Junggo partiyisining ismida «kommunizm» dégen sözning bar bolushi Junggo bilen Amérika otturisidiki chüshinishmeslikni keltürüp chiqiriwatqan eng chong amillarning biri. Bu, Junggoning özini kommunizm idé’ologiyisige atiwetkenlikini nahayiti roshen körsitip béridu. Emma, Junggoluqlarning sözlirini emes, emelliri üstide azraq tekshürüsh élip baridighan bolsaq, biz Junggoning kommunizm idé’ologiyisidin özini yiraqlitip bolghanliqini bayqaymiz.

Deng Shyawping «Aq müshük bolamdu, qara müshük bolamdu, chashqan tutsila yaxshi müshük» dégen sözni qilghandila, Junggoning kommunizmdin qol üzgenlikidin signal bergen. Emeliyettimu Junggo hazir bir kommunistik dölettek emes, bir kapitalistik dölettek ish körüwatidu. Emma nahayiti murekkep ichki siyasiy sewebler tüpeylidin, «kommunizm» dégen sözdin waz kéchelmeywatidu. Eger Junggo kommunizmni qoghlashmaywatqan bolsa, undaqta hazir némini qoghlishiwatidu? U hazir Junggo medeniyitini qaytidin güllendürüshni qoghlishiwatidu. Junggo lidérlirigha heriketlendürgüchi küch bolidighan nersidin peqet birsila bar, déyilse, u nerse Junggoluqlar aldinqi 150 yildek waqit ichide öz béshidin kechürgen bozek qilinish yaki yüzi tökülüshtin ibaret. Eger Junggoluqta peqet birla eqide bar, déyilse, u eqide «Buningdin kéyin bashqilargha bozek bolmaymiz», dégendin ibaret bolidu. Junggoluqlarning öz dölitini qaytidin bir chong we küchlük döletke aylandurmaqchi bolushidiki tüp meqsiti ene shu.

Shi Jinping 2014-yili 27-Martta BDT Ma’arip, Ilim-pen we Medeniyet Teshkilati (UNESCO) da söz qilghanda, bu nuqtini nahayiti éniq otturigha qoydi: «Junggo xelqi hazir öz wetinini qaytidin güllendürüshtin ibaret bir ulughwar Junggo ghayisi üchün tirishiwatidu. Junggo ghayisi wetenni güllendürüsh, milletni rohlandurush, we xelqni bextlik qilishni özining tüp meqsiti qilidu. U Junggo xelqining bügünki idiyisige we burun hörmetlen’gen en’enisige wekillik qilip, ularni dawamliq yükseldürüshni isteydu. Biz Junggo ghayisini tengpunglashqan tereqqiyat bilen maddiy we medeniy yüksilishni teng ilgiri sürüsh arqiliq ishqa ashurimiz. Medeniyetni dawamlashturmay we tereqqiy qildurmay, yaki medeniyetni küchlendürmey we güllendürmey turup, Junggo ghayisini ishqa ashurghili bolmaydu. »

Junggo öz medeniyitini qaytidin güllendürmekchi bolsa, biz uni qarshi élishimiz kérek. Eger JKP öz ismini «Junggo Medeniyet Partiyisi» ge özgertidiken, uning gherbning endishisini yoq qilishqa zor paydisi bar. JKP toxtawsiz halda Junggogha hökümranliq qilidighan eng yaxshi lidérlarni tépip chiqish üchün tiriship kéliwatidu. Gerche JKP tarixta köpligen égiz-peslikni öz béshidin ötküzgen bolsimu, u axiri hazirqidek bir haletke keldi. Eger Junggo öz medeniyitini güllendürüshning bir toghra méxanizmini tépip chiqalaydiken, nezeriye jehettin biz bundaq yéngi yüzlinishni qarshi élishimiz kérek. Emeliyette, Junggo bir erkin démokratik döletke aylanmighuche gherblikler anche xatirjem bolalmaydu. Gherbtiki «Iqtisad» dégen dangliq zhurnal mushundaq köz-qarashni ilgiri süridu. Uning 2014-yili 20-Séntebirdiki sanida mundaq déyilgen: «Shi hazir Dengdin kéyinki, hetta Mawdin kéyinki eng küchlük Junggo hökümranigha aylandi.» Mezkur zhurnal yene Shini öz hoquqini téximu yaxshi ishlargha we Junggo tüzümini özgertishke ishlitishke chaqirdi.

Köpinche gherbliklerge oxshash, Iqtisad zhurnilining qarishiche Junggoning tüzümi özgertilip, uning ornigha gherbningkige oxshash bir démokratik tüzüm ornitilidiken, u pütün dunya üchün bir ijabiy ish bolidu. Emma bu bir xeterlik perez bolup, Junggoning barghanséri démokratiyilishishi uning barghanséri milletchi bolup méngishidin dérek bérishi mumkin. Milletchi Junggoning bir kéngeymichi Junggo bolush éhtimalliqi chong bolup, undaq Junggo Yapon’gha qarshi urush bashlishi, hemde Jenubiy Junggo Déngizidikige oxshash bashqa zémin talishish toqunushlirida hazirqidinmu bekrek baturluq körsitishi mumkin.

Mushu nuqtidin élip éytqanda, hazir JKP Junggodiki milletchi küchlerni we awazlarni cheklep turup, pütün dunya üchün bir yaxshi ish qilip bériwatidu. Bezide JKP bu küchlerning özlirini körsitishige, we öz xelqining milletchilik héssiyatlirini namayan qilishigha yol qoyushqa mejburi bolidu. Emma, JKP qandaq jiddiy ehwallarda we qaysi waqitlarda özini kontrol qilishnimu bilidighan bolup, yéqinqi yillarda Yaponiye, Hindistan, Filippin we Wiyétnam bilen bolghan bezi munasiwetlerde ashundaq özini tizginlesh yolini tutti. Gherbtikiler Junggoning baldurraq démokratlishishini isteshte bir az éhtiyatchan bolushi kérek. Ashundaq bir ghayining emelge éshishi bir chong balayi’apetni élip kélishimu mumkin.

Men gherbtikiler Junggoning özliridin perqlinidighanliqini, we Junggoning gherbleshmeydighanliqini étirap qilishi we ashundaq pakitqa hörmet qilishi kérek, dep oylaymen. Shunglashqa gherbning Junggo heqqide qilishqa tégishlik eng yaxshi ishi, hazirqi tüzümning dawamliship méngishigha, hemde uning özige mas kélidighan sür’ette tereqqiy qilip özgirishige yol qoyushidin ibaret.


(Dawami bar)


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

Elrohlan
23-02-17, 21:58
جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا

ئەلروھلان


مەن مەزكۇر ماقالىدا كىشور ماھبۇبانى (Kishore Mahbubani) نىڭ 2015-يىلى 8-ئاپرېل كۈنى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدا بەرگەن «جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا» دېگەن تېمىدىكى بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنلىرىنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن. مەن تونۇشتۇرىدىغان مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى كىشورنىڭ دېگەنلىرى بولۇپ، ئەگەر مەزكۇر ماقالىغا ئۆزۈمنىڭ سۆزىنى قىستۇرماقچى بولسام، ئۇنى بىر «ئىلاۋە» شەكلىدە ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن.

كىشور ماھبۇبانى ھازىر سىنگاپور لى كۋان يې ئۇنىۋېرسىتېتى مائارىپ باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ، 2001- ۋە 2002-يىللىرى ب د ت بىخەتەرلىك ئىشلار دائىمىي كومىتېتىغا رەئىس بولغان. ھەمدە سىنگاپورنىڭ خېلى كۆپ ئەللەردىكى ئەلچىسى بولغان بولۇپ، كۆپلىگەن مەملىكەتلىك ۋە خەلقئارالىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىرغىچە خەلقئارالىق مەسىلىلەر ۋە ئاسىيا ھەققىدە 6 پارچە كىتاب يازغان. ئۇ مەزكۇر دوكلاتىدا جۇڭگو ۋە ئامېرىكا ھەققىدە بىر قىسىم مۇھىم ئانالىزلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەن ئەڭ ھەيران قالغان ئىشلارنىڭ بىرى، جۇڭگو ھۆكۈمىتىگە تەۋە ئىككى ئوخشىمىغان ئويلاش ئامبىرى ئۇنى مەخسۇس تەكلىپ قىلىپ ئاپىرىپ، ئۇنىڭدىن «بىز يېقىندا خەلقئارا مۇناسىۋەتتە قانداق خاتالىقلارنى ئۆتكۈزدۇق؟» دەپ سورىغىنى. يېقىنقى 10 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان، دۇنيادىكى كۆپلىگەن ئىلىم ئەھلىلىرى ماقالە ۋە كىتاب يېزىپ، جۇڭگو ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇپ كېتىدىغانلىقىنى، جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ ۋەيران بولىدىغانلىقىنى، ھازىرقى مەسىلە جۇڭگونىڭ يىقىلىپ چۈشىشى يۇمشاق بولامدۇ ياكى قاتتىق بولامدۇ، دېگەندىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلدى. ئەمما، مېنىڭ بىلىشىمچە، جۇڭگو ھۆكۈمىتى بولسا مەخسۇس مۇتەخەسسىسلەرنى تەشكىللەپ، چەت ئەللىك مۇتەخەسسىسلەرنىڭ «جۇڭگو مۇنداق مۇنداق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن يىقىلىپ چۈشىدۇ»، دېگەن پەرەزلىرى ئۈستىدە مەخسۇس تەكشۈرۈش ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، ئۇلاردىن ئالدىنئالا ساۋاق ئېلىپ، شۇ ئارقىلىق بىر قىسىم ئاجىزلىقلىرىنى تولۇقلاپ مېڭىۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا باشقىلارنىڭ جۇڭگو ھەققىدىكى قىياسلىرى يالغان بولۇپ چىقىۋاتىدۇ. بۇ نۇقتىنى مەزكۇر يازمىدىن بىر ئاز كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. بەزى ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ خاتالىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەن ئادەمنى ئۆزىگە 1-ئورۇندىكى دۈشمەن قىلىپ تىكلىۋالىدۇ. بۇ 2 خىل ئەھۋال ئۈستىدە بىر ئاز ئويلىنىپ بېقىشقا ئەرزىيدۇ. كىشور ماھبۇبانى ئۆز دوكلاتىدا يەنە «ئەگەر جۇڭگو دۆلەت تۈزۈمىنى دېموكراتىك تۈزۈمگە ئۆزگەرتسە، ئۇنىڭ دۇنياغا ئېلىپ كېلىدىغان زىيىنى ھازىرقىدىن كۆپ ئېغىر بولۇشى مۇمكىن»، دېگەندەك ئىدىيىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنىڭ سەۋەبلىرىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، يېقىنقى 10 - 20 يىلنىڭ مابەينىدە ئامېرىكىمۇ بىر قىسىم ئېغىر خاتالىقلارنى ئۆتكۈزدى. ئۇ خاتالىقلار جۇڭگونىڭ كۈچىيىپ، ئامېرىكىنىڭ چېكىنىشىگە، ۋە بىر قىسىم ئىنتايىن مۇھىم خەلقئارالىق تەرتىپلەرنىڭ بۇزۇلۇشىغا سەۋەب بولدى. مەزكۇر ماقالە ئارقىلىق ئاشۇنداق ئەھۋاللارنىڭ بىر قىسمىنى چۈشىنىۋېلىشمۇ مۇمكىن.

بۇ يەردە ئەسكەرتىپ قويۇشقا تېگىشلىك بىر مۇھىم ئىش بار. ئۇ بولسىمۇ، جۇڭگو 2000 يىللىق نەيرەڭۋازلىق تارىخى ۋە نەيرەڭۋازلىق مەدەنىيىتىگە ئىگە بولۇپ، ھازىر جۇڭگو ھۆكۈمىتى مەخسۇس زىيالىيلارنى ۋە ھەربىي قوماندانلارنى تەشكىللەپ، ئاشۇ تارىخ ۋە ئاشۇ مەدەنىيەتنىڭ ئاساسلىق ئىدىيىلىرى ئۈستىدە جىددىي ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. بەزىلەرنىڭ ئاشكارىلىشىچە ھازىر ئاشۇنداق تەتقىقات ئورنىدىن جۇڭگودا كەم دېگەندە ئىككىسى بار ئىكەن. ئۇ ھەقتە كىتاب يېزىپ، ئۇلارنى ناھايىتى مەخپىي تۇتۇپ، پەقەت ھۆكۈمەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلەر چەمبىرىكى ئىچىدىلا تارقىتىۋاتىدۇ. مەن بۇ ئەھۋاللار ئۈستىدە ئۆزۈمنىڭ كېيىنكى يازمىلىرىدا ئايرىم توختىلىمەن. ئاسىيا ۋە جۇڭگو تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان غەربلىك مۇتەخەسسىسلەر ئىچىدە، جۇڭگونىڭ ئاشۇنداق 2000 يىللىق نەيرەڭۋازلىق تارىخى ۋە نەيرەڭۋازلىق مەدەنىيىتى، ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ كەلگۈسى ھەققىدىكى مەخپىي پىلانلىرىنى بىلىدىغان كىشىلەر بىلەن بىلمەيدىغان كىشىلەر جۇڭگو ھەققىدە بىر-بىرىگە تۈپتىن ئوخشىمايدىغان كۆز-قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا غەربلىك مۇتەخەسسىسلەرنىڭ جۇڭگو ئەھۋالىنى ئانالىز قىلىپ يازغان ماقالە-كىتابلىرىنى ئوقۇغاندا، چوقۇم ئۇنىڭ ئاپتورىنىڭ جۇڭگونىڭ ئاشۇنداق 2000 يىللىق نەيرەڭۋازلىق تارىخى ۋە نەيرەڭۋازلىق مەدەنىيىتى، ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ كەلگۈسى ھەققىدىكى مەخپىي پىلانلىرىنى بىلىدىغان-بىلمەيدىغانلىقىغا، يەنى جۇڭگونى ھەقىقىي تۈردە چۈشىنىدىغان-چۈشەنمەيدىغانلىقىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىش كېرەك. مېنىڭ ھېس قىلىشىمچە كىشور ماھبۇبانى جۇڭگونى ھەقىقىي تۈردە چۈشەنمەيدىكەن. ئەمما ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان كۆز-قاراشلار ئىچىدە بىزگە يېڭى بىلىم بولالايدىغان نەرسىلەر خېلىلا كۆپ. مېنىڭ مەزكۇر يازمىنى تەييارلىشىمغا تۈرتكە بولغان نەرسە ئەنە شۇ.


1-رەسىم: كىشور ماھبۇبانى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكلات بېرىۋاتقان چاغدىكى بىر كۆرۈنۈش.


2-رەسىم: كىشور ماھبۇبانى يازغان كىتابلار

ئەمدى مەن رەسمىي مەزمۇننى باشلايمەن.

يېقىن كەلگۈسىدە جۇڭگونىڭ دۇنيادىكى 1-ئورۇندىكى كۈچكە ئايلىنىدىغانلىقىنى ھېچ كىم رەت قىلمايدۇ. «سېتىۋېلىش كۈچى تەڭلىكلىكى» (purchasing power parity, PPT) بويىچە قارىغاندا جۇڭگو ھازىر ئاللىقاچان 1-ئورۇنغا چىقىپ بولدى.

خەلقئارا پۇل تەشكىلاتى (International Monetary Fund, IMF) نىڭ ھېسابلىشىچە، 1980-يىلى ئامېرىكىنىڭ دۇنيا ئىقتىسادىدا ئىگىلىگەن نىسبىتى PPT بويىچە 25 پىرسەنت بولۇپ، جۇڭگونىڭ بولسا 2.2 پىرسەنت ئىدى. 2014-يىلى ئامېرىكىنىڭ 16.1 پىرسەنتكە چۈشۈپ، جۇڭگونىڭ بولسا 16.3 پىرسەنتكە چىقتى. ھازىر ھەممە ئادەم كۆڭلىدە ئويلايدىغىنى: «ئەگەر جۇڭگو دۇنيا بويىچە 1-ئورۇنغا ئۆتسە، ئۇ قانداقراق رول ئالىدۇ؟» دېگەندىن ئىبارەت. غەربلىكلەر بۇ ئىشقا نىسبەتەن ئومۇميۈزلۈك ھالدا سەلبىي قاراشتا بولۇۋاتىدۇ. مەن ئۇلارغا قارىغاندا سەل ئۈمىدۋار. جۇڭگو بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ بولۇپ ئوينايدىغان رول بىر خىل ئىجابىي رول بولۇشىمۇ مۇمكىن. ئەمما، جۇڭگو نۇرغۇن ئىشلاردا ھازىرقى ئامېرىكىدىن ئۈلگە ئالىدۇ.


1. يامان ئۈلگىلىكنىڭ 3 مىسالى

يېقىنقى يىللاردا ئامېرىكا جۇڭگو ئۈچۈن بىر ناچار ئۈلگە بولۇش رولىنى ئويناپ بەردى. مەن بۇ يەردە ئۇنىڭغا 3 مىسال كۆرسىتەي.

(1) بۇ 2008 - 2009-يىللىرىدىكى دۇنيا ئىقتىسادىي كرىزىسى جەريانىدا بولغان ئىش. شۇ ۋاقىتقا كەلگۈچە جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا ناھايىتى ياخشى ھەمكارلىشىپ كەلدى. جۇڭگو ئامېرىكا بازىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزى ئۈچۈن ئېكسپورت بازىرى ۋە خىزمەت پۇرسەتلىرى ئاچتى. ئامېرىكا بولسا جۇڭگوغا دۆلەت زايومى سېتىپ، شۇ ئارقىلىق پۇل قەرز ئېلىش ئىشىنى ھەل قىلدى. 2008-يىلىنىڭ ئاخىرىدا پرېزىدېنت بۇش جۇڭگوغا بىر ۋەكىل ئەۋەتىپ، جۇڭگو ھۆكۈمىتىدىن ئامېرىكا ھۆكۈمەت زايومى سېتىۋېلىشنى توختاتماسلىقنى، ئۇنداق قىلمىغاندا دۇنيا ئىقتىسادىغا تېخىمۇ يامان تەسىر پەيدا بولىدىغانلىقىنى ئېيتتى. جۇڭگو بۇنىڭغا ماقۇل بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ ئۆزىگە يۆلىنىۋاتقانلىقىدىن خۇشال بولدى. ئەمما ئامېرىكىنىڭ فېدېراتسىيە زاپاس بانكىسى 2008-يىلى 11-ئايدا 1-قېتىملىق «قىممەتلىك ئاسانلاشتۇرۇش» (Quantitative Easing, QE) چارىسىنى ئېلان قىلىپ، يېڭىدىن پۇل بېسىپ چىقىرىپ، ئۆزىنىڭ دۆلەت زايومىنى ئۆز پۇلى بىلەن سېتىۋالدى. شۇ ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ جۇڭگوغا يۆلىنىشىنى توختىتىپ، دۇنياغا «دوللار بىزنىڭ، ئىقتىسادىي مەسىلىلەر ئۆزۈڭلارنىڭ» دېگەن سىگنالنى بەردى. شۇ ئىش ئارقىلىق جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ بىر-بىرىگە يۆلىنىش مۇناسىۋىتى، ۋە جۇڭگونىڭ ئامېرىكىنىڭ بېسىمىدىن ساقلىنىش چارىسى ئاخىرلاشتى.

(2) ئامېرىكا يېقىنقى يىللاردا ئۆزىنىڭ دۆلەت قانۇنلىرىنى باشقا ئەللەرگە قوللىنىپ، شۇ ئارقىلىق باشقا دۆلەتنى جازالاش ئىشلىرىنى ئېلىپ باردى. مەسىلەن، ئۇ غەربنىڭ HSBC, RBS, UBS, Credit Suisse ۋە Standard Chartered قاتارلىق بانكىلىرىنى جازالىدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى Standard Chartered دېگەن بانكا ئىرانغا پۇل بېرىش ئىشىغا دۇچ كەلدى. بۇ بانكا ئەنگلىيە بانكىسى بولۇپ، ئۇنىڭ قىلغىنى ئەنگلىيە قانۇنىغا خىلاپلىق كەلمەيتتى. ئەمما، ئامېرىكا دوللىرى ھازىر دۇنيا پۇلى بولۇپ، بارلىق خەلقئارالىق پۇل ئېلىم-بېرىم ئىشلىرى ئامېرىكىنىڭ پۇل ئالماشتۇرۇش مېخانىزمىدىن ئۆتمىسە بولمايتتى. ئامېرىكا ئاشۇ ئورنىدىن پايدىلىنىپ، ھېلىقى ئەنگلىيە بانكىسىغا «ئىرانغا پۇل بەرگەن» دېگەن گۇناھ بىلەن 340 مىليون دوللار جەرىمانە قويدى. بۇ ئىشتا ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دۆلەت قانۇنىنى باشقا دۆلەتلەرگە قوللىنىپ، باشقا دۆلەتلەرنى جازالىدى. بۇ ئىشنى بىر كۈنى جۇڭگومۇ چوقۇم دورايدۇ.

(3) خەلقئارالىق پۇل بېرىش ۋە پۇل ئېلىش، ياكى پۇل ئالماشتۇرۇش ئىشلىرىنىڭ ھەممىسى ئىنگلىزچە قىسقارتىلىپ «SWIFT» دەپ ئاتىلىدىغان بىر سىستېمىدىن ئۆتىدۇ. ھازىر ئامېرىكا بەزى دۆلەتلەرنىڭ SWIFT تىن پايدىلىنىپ، پۇل ئالماشتۇرۇشىنى چەكلەيدىغانلىقى ھەققىدە تەھدىت سېلىۋاتىدۇ. مەسىلەن، غەربنىڭ نەزىرىدە رۇسىيەنىڭ باشلىقى پۇتىن «ناچار ئادەم» بولۇپ، رۇسىيەگە پۇتىندىن بۇرۇن ۋە كېيىن باشلىق بولغان مېدۋېدېۋ بولسا «ياخشى ئادەم» دەپ قارىلىدۇ. ئەمما ئامېرىكا مېدۋېدېۋنىمۇ SWIFT تىن پايدىلىنىشتىن چەكلەيدىغانلىقىنى ئېيتتى. ئامېرىكا مۇشۇنداق ئىقتىسادىي قوراللاردىن پايدىلىنىپ باشقا دۆلەتلەرنى جازالاۋاتىدۇ. بۇ ئىشنى كەلگۈسىدە جۇڭگومۇ دورىشى مۇمكىن.


2. ئەڭ چوڭ مەسىلە

يۇقىرىدا بايان قىلىنغانغا ئوخشاش ئىشلار ئالدىمىزدىكى «جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا ئۆتكەندە قانداق ئىشلار يۈز بېرىدۇ؟» دېگەن ئەڭ چوڭ سوئالنىڭ جاۋابىنىڭ قانداق بولۇشىغا ناھايىتى چوڭ تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئېنىقكى، بۇ سوئالنىڭ جاۋابى 21-ئەسىرنىڭ قايسى تەرەپكە ماڭىدىغانلىقىغا ئىنتايىن چوڭ تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا بىز بۇ مەسىلىنى ئەستايىدىل تەتقىق قىلىشىمىز كېرەك. «ئۇنداق ئىش يۈز بەرمەيدۇ»، دەپ يۈرگەنگە قارىغاندا، ساقلانغىلى بولمايدىغان ئىشلارغا تەييارلىق كۆرگەچ تۇرغان كۆپ ياخشى.

ھازىرغىچە ئامېرىكا جۇڭگوغا ناھايىتى ئاقىلانە مۇئامىلە قىلىپ كەلدى. ئادەتتە بىر دۆلەت ئۆزىنى مەڭگۈ 1-ئورۇندا تۇرۇپ ماڭىدۇ، دەپ ئويلىغاندا، باشقىلارغا ئاقىلانە مۇئامىلە قىلىپ تۇرالايدۇ. ئەمما، 1-ئورۇندىكى دۆلەت 2-ئورۇنغا ئۆتۈپ قالىدىغان بىر رېئاللىق پەيدا بولۇشقا باشلىغاندا، ئاقىلانىلىكنىڭ ئورنىنى ئەندىشە ئالىدۇ. ئامېرىكىنىڭ ھازىرغىچە جۇڭگوغا قاراتقان سىياسىتى ئۆزىنى مەڭگۈ 1-ئورۇندا تۇرۇۋېرىدۇ، دېگەن پەرەز ئاستىدا ۋۇجۇدقا كەلگەن. مەن بۇ يەردە ئامېرىكىلىق دوستلىرىمنى جۇڭگوغا بۇرۇنقىدەك ئاقىلانە مۇئامىلىدە بولۇشنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىشكە قايىل قىلىشنى ئىستەيمەن. ئاشۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن مۇنداق بىر ھالقىلىق سوئالغا جاۋاب بېرىپ ئۆتىمەن: جۇڭگو 1-ئورۇنغا كۆتۈرۈلگەندە جۇڭگو لىدېرلىرى كۆزلەيدىغان ئەڭ يۇقىرى نىشانلار قايسىلار؟ جۇڭگوغا ھازىر جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى (ج ك پ) ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان بولغاچقا، كىشىلەر ئۇلارنىڭ نىشانى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭكى بىلەن ئوخشاش، يەنى كوممۇنىزم سىستېمىسىنىڭ ئەۋزەللىكىنى ئىسپاتلاش، دەپ ئويلىشى مۇمكىن. 1956-يىلى خرۇشېۋ مۇنداق بىر داڭلىق سۆزنى قىلغان: «سىلەر ياخشى كۆرۈڭلار ياكى ياخشى كۆرمەڭلار، تارىخ بىز تەرەپتە. بىز سىلەرنى يەرگە كۆمۈۋېتىمىز.»

جۇڭگو پارتىيىسىنىڭ ئىسمىدا «كوممۇنىزم» دېگەن سۆزنىڭ بار بولۇشى جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئەڭ چوڭ ئامىللارنىڭ بىرى. بۇ، جۇڭگونىڭ ئۆزىنى كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيىسىگە ئاتىۋەتكەنلىكىنى ناھايىتى روشەن كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەمما، جۇڭگولۇقلارنىڭ سۆزلىرىنى ئەمەس، ئەمەللىرى ئۈستىدە ئازراق تەكشۈرۈش ئېلىپ بارىدىغان بولساق، بىز جۇڭگونىڭ كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيىسىدىن ئۆزىنى يىراقلىتىپ بولغانلىقىنى بايقايمىز.

دېڭ شياۋپىڭ «ئاق مۈشۈك بولامدۇ، قارا مۈشۈك بولامدۇ، چاشقان تۇتسىلا ياخشى مۈشۈك» دېگەن سۆزنى قىلغاندىلا، جۇڭگونىڭ كوممۇنىزمدىن قول ئۈزگەنلىكىدىن سىگنال بەرگەن. ئەمەلىيەتتىمۇ جۇڭگو ھازىر بىر كوممۇنىستىك دۆلەتتەك ئەمەس، بىر كاپىتالىستىك دۆلەتتەك ئىش كۆرۈۋاتىدۇ. ئەمما ناھايىتى مۇرەككەپ ئىچكى سىياسىي سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، «كوممۇنىزم» دېگەن سۆزدىن ۋاز كېچەلمەيۋاتىدۇ. ئەگەر جۇڭگو كوممۇنىزمنى قوغلاشمايۋاتقان بولسا، ئۇنداقتا ھازىر نېمىنى قوغلىشىۋاتىدۇ؟ ئۇ ھازىر جۇڭگو مەدەنىيىتىنى قايتىدىن گۈللەندۈرۈشنى قوغلىشىۋاتىدۇ. جۇڭگو لىدېرلىرىغا ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچ بولىدىغان نەرسىدىن پەقەت بىرسىلا بار، دېيىلسە، ئۇ نەرسە جۇڭگولۇقلار ئالدىنقى 150 يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە ئۆز بېشىدىن كەچۈرگەن بوزەك قىلىنىش ياكى يۈزى تۆكۈلۈشتىن ئىبارەت. ئەگەر جۇڭگولۇقتا پەقەت بىرلا ئەقىدە بار، دېيىلسە، ئۇ ئەقىدە «بۇنىڭدىن كېيىن باشقىلارغا بوزەك بولمايمىز»، دېگەندىن ئىبارەت بولىدۇ. جۇڭگولۇقلارنىڭ ئۆز دۆلىتىنى قايتىدىن بىر چوڭ ۋە كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلاندۇرماقچى بولۇشىدىكى تۈپ مەقسىتى ئەنە شۇ.

شى جىنپىڭ 2014-يىلى 27-مارتتا ب د ت مائارىپ، ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى (UNESCO) دا سۆز قىلغاندا، بۇ نۇقتىنى ناھايىتى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى: «جۇڭگو خەلقى ھازىر ئۆز ۋەتىنىنى قايتىدىن گۈللەندۈرۈشتىن ئىبارەت بىر ئۇلۇغۋار جۇڭگو غايىسى ئۈچۈن تىرىشىۋاتىدۇ. جۇڭگو غايىسى ۋەتەننى گۈللەندۈرۈش، مىللەتنى روھلاندۇرۇش، ۋە خەلقنى بەختلىك قىلىشنى ئۆزىنىڭ تۈپ مەقسىتى قىلىدۇ. ئۇ جۇڭگو خەلقىنىڭ بۈگۈنكى ئىدىيىسىگە ۋە بۇرۇن ھۆرمەتلەنگەن ئەنئەنىسىگە ۋەكىللىك قىلىپ، ئۇلارنى داۋاملىق يۈكسەلدۈرۈشنى ئىستەيدۇ. بىز جۇڭگو غايىسىنى تەڭپۇڭلاشقان تەرەققىيات بىلەن ماددىي ۋە مەدەنىي يۈكسىلىشنى تەڭ ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق ئىشقا ئاشۇرىمىز. مەدەنىيەتنى داۋاملاشتۇرماي ۋە تەرەققىي قىلدۇرماي، ياكى مەدەنىيەتنى كۈچلەندۈرمەي ۋە گۈللەندۈرمەي تۇرۇپ، جۇڭگو غايىسىنى ئىشقا ئاشۇرغىلى بولمايدۇ. »

جۇڭگو ئۆز مەدەنىيىتىنى قايتىدىن گۈللەندۈرمەكچى بولسا، بىز ئۇنى قارشى ئېلىشىمىز كېرەك. ئەگەر ج ك پ ئۆز ئىسمىنى «جۇڭگو مەدەنىيەت پارتىيىسى» گە ئۆزگەرتىدىكەن، ئۇنىڭ غەربنىڭ ئەندىشىسىنى يوق قىلىشقا زور پايدىسى بار. ج ك پ توختاۋسىز ھالدا جۇڭگوغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ئەڭ ياخشى لىدېرلارنى تېپىپ چىقىش ئۈچۈن تىرىشىپ كېلىۋاتىدۇ. گەرچە ج ك پ تارىختا كۆپلىگەن ئېگىز-پەسلىكنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزگەن بولسىمۇ، ئۇ ئاخىرى ھازىرقىدەك بىر ھالەتكە كەلدى. ئەگەر جۇڭگو ئۆز مەدەنىيىتىنى گۈللەندۈرۈشنىڭ بىر توغرا مېخانىزمىنى تېپىپ چىقالايدىكەن، نەزەرىيە جەھەتتىن بىز بۇنداق يېڭى يۈزلىنىشنى قارشى ئېلىشىمىز كېرەك. ئەمەلىيەتتە، جۇڭگو بىر ئەركىن دېموكراتىك دۆلەتكە ئايلانمىغۇچە غەربلىكلەر ئانچە خاتىرجەم بولالمايدۇ. غەربتىكى «ئىقتىساد» دېگەن داڭلىق ژۇرنال مۇشۇنداق كۆز-قاراشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ 2014-يىلى 20-سېنتەبىردىكى سانىدا مۇنداق دېيىلگەن: «شى ھازىر دېڭدىن كېيىنكى، ھەتتا ماۋدىن كېيىنكى ئەڭ كۈچلۈك جۇڭگو ھۆكۈمرانىغا ئايلاندى.» مەزكۇر ژۇرنال يەنە شىنى ئۆز ھوقۇقىنى تېخىمۇ ياخشى ئىشلارغا ۋە جۇڭگو تۈزۈمىنى ئۆزگەرتىشكە ئىشلىتىشكە چاقىردى.

كۆپىنچە غەربلىكلەرگە ئوخشاش، ئىقتىساد ژۇرنىلىنىڭ قارىشىچە جۇڭگونىڭ تۈزۈمى ئۆزگەرتىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا غەربنىڭكىگە ئوخشاش بىر دېموكراتىك تۈزۈم ئورنىتىلىدىكەن، ئۇ پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈن بىر ئىجابىي ئىش بولىدۇ. ئەمما بۇ بىر خەتەرلىك پەرەز بولۇپ، جۇڭگونىڭ بارغانسېرى دېموكراتىيىلىشىشى ئۇنىڭ بارغانسېرى مىللەتچى بولۇپ مېڭىشىدىن دېرەك بېرىشى مۇمكىن. مىللەتچى جۇڭگونىڭ بىر كېڭەيمىچى جۇڭگو بولۇش ئېھتىماللىقى چوڭ بولۇپ، ئۇنداق جۇڭگو ياپونغا قارشى ئۇرۇش باشلىشى، ھەمدە جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدىكىگە ئوخشاش باشقا زېمىن تالىشىش توقۇنۇشلىرىدا ھازىرقىدىنمۇ بەكرەك باتۇرلۇق كۆرسىتىشى مۇمكىن.

مۇشۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ھازىر ج ك پ جۇڭگودىكى مىللەتچى كۈچلەرنى ۋە ئاۋازلارنى چەكلەپ تۇرۇپ، پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈن بىر ياخشى ئىش قىلىپ بېرىۋاتىدۇ. بەزىدە ج ك پ بۇ كۈچلەرنىڭ ئۆزلىرىنى كۆرسىتىشىگە، ۋە ئۆز خەلقىنىڭ مىللەتچىلىك ھېسسىياتلىرىنى نامايان قىلىشىغا يول قويۇشقا مەجبۇرى بولىدۇ. ئەمما، ج ك پ قانداق جىددىي ئەھۋاللاردا ۋە قايسى ۋاقىتلاردا ئۆزىنى كونترول قىلىشنىمۇ بىلىدىغان بولۇپ، يېقىنقى يىللاردا ياپونىيە، ھىندىستان، فىلىپپىن ۋە ۋىيېتنام بىلەن بولغان بەزى مۇناسىۋەتلەردە ئاشۇنداق ئۆزىنى تىزگىنلەش يولىنى تۇتتى. غەربتىكىلەر جۇڭگونىڭ بالدۇرراق دېموكراتلىشىشىنى ئىستەشتە بىر ئاز ئېھتىياتچان بولۇشى كېرەك. ئاشۇنداق بىر غايىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى بىر چوڭ بالايىئاپەتنى ئېلىپ كېلىشىمۇ مۇمكىن.

مەن غەربتىكىلەر جۇڭگونىڭ ئۆزلىرىدىن پەرقلىنىدىغانلىقىنى، ۋە جۇڭگونىڭ غەربلەشمەيدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشى ۋە ئاشۇنداق پاكىتقا ھۆرمەت قىلىشى كېرەك، دەپ ئويلايمەن. شۇڭلاشقا غەربنىڭ جۇڭگو ھەققىدە قىلىشقا تېگىشلىك ئەڭ ياخشى ئىشى، ھازىرقى تۈزۈمنىڭ داۋاملىشىپ مېڭىشىغا، ھەمدە ئۇنىڭ ئۆزىگە ماس كېلىدىغان سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ ئۆزگىرىشىگە يول قويۇشىدىن ئىبارەت.

(داۋامى بار)

مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu>

Elrohlan
02-03-17, 21:49
(Dawami)


3. Aqilanilikning Bir Abidisi

Yuqirida tilgha élin’ghinidek, Amérika yolgha qoyghan hékmetlik siyasetler Junggoning tinchliq bilen tereqqiy qilishigha imkaniyet yaritip berdi. Undaq hékmetlerning bir qismi tarixiy zörüriyet yüzisidin wujudqa keldi. Soghuq munasiwetler urushi eng yuqiri pellige kötürülüp, Amérika Sowétning kéngeymichilikidin heqiqiy türde qorqqan bir waqitta, Amérika Junggo bilen birliship, Sowét Ittipaqigha taqabil turdi. Amérika Junggodin yardem sorighan waqit Junggo bir eng nachar dewrdin qutulghan waqitqa toghra keldi. U chaghda kishilik hoquq mesilisi Amérikining Junggogha qaratqan siyasitining ichige kirgüzülmidi. Bu xil ehwal Deng Shyawpingning Junggoluqlarni Amérikini ülge qilip turup, merkiziy pilanlash boyiche mangidighan iqtisadni erkin bazar iqtisadigha özgertishke qayil qilishi üchün bir ünümlük yol échip berdi.

1990-yilliri resmiy Amérika-junggo munasiwetliri bir qatar égiz-pesliklerni bashtin kechürdi. Gerche Amérika prézidénti chong Bush ikki dölet otturisidiki munasiwetni normal saqlap méngish üchün zor tirishchanliqlarni körsetken bolsimu, 1989-yili 4-Iyundiki Tiyan anmen weqesi Amérikiliqlarning könglige azar bérip, Bushning Junggo bilen bolghan munasiwetni yaxshilishini cheklimilerge uchratti. Tiyan Anmen weqesi Amérika-junggo munasiwitini yoldin chiqiriwétishimu mumkin idi. 1993-yili 1-ayda prézidént Klinton hoquqni qoligha élishtin burun Junggo rehberlirini «Béyjing qatilliri» dep atighan idi. Shunga Klinton dewridimu Amérika-junggo munasiwiti nahayiti nachar bolush éhtimalliqi bar idi. Emma, Klinton aqilane ish tutti.

Men 1993-yilidiki Asiya – Tinch Okyan Iqtisadiy Hemkarliq Teshkilati (APEC) ning yighinigha qatnashqanda, Bil Klinton bilen Jyang Zemin öz-ara yéqinlishish üchün qanchilik zor tirishchanliqlarni körsetkenlikini öz közüm bilen kördüm. Ular deslipide bir-birige nisbeten nahayiti jiddiyleshken bolsimu, axirigha kelgende nahayiti yaxshi dostluq munasiwiti ornatti. Bu weqedin Amérikining 1991-yili Junggoni APEC ke eza qilip kirgüzgenliki Amérika qilghan bir hékmetlik ish bolghanliqini körüwalghili bolidu. Mushu ish arqiliq Amérika özining diplomatiye jehettiki bir yaxshi könglini iz’har qilipla qalmay, Junggoni qa’ide-tüzümlirige emel qilmisa bolmaydighan bir xelq’araliq teshkilatning ichige élip kirdi. Kéyinche Amérika Sherqiy-Asiya Yighinidimu Junggo bilen hemkarlashti. Shundaqla bu ikki dölet BDT ning Bixeterlik Da’imiy Ishlar Komitétidiki muhim ishlardimu izchil türde hemkarliship mangdi.

11-Séntebir weqesi Amérika-junggo munasiwitini téximu kücheytti. Junggoning küchiyip kétishi heqqidiki endishining ornini térrorluqqa qarshi urush aldi. Amérika üchün Sherqiy Asiya mesilisining bir muhim mesile bolushi bir qanche yil toxtap qaldi. Bu ehwal Junggoni tinchliq bilen tereqqiy qilish imkaniyitige ige qildi.

Bu jeryanda Washin’gton bir qanche aqilane qararlarni aldi. Birinchidin, Amérika 2001-yili Junggoni Dunya Soda Teshkilatigha eza qilip kirgüzdi. Ikkinchidin, Junggoning Teywen’ge bolghan sezgürlükige yéterlik derijide ehmiyet béridighan boldi. Junggo uzundin buyan «Amérika Teywendin Junggoni muqimsizlashturush üchün paydilinidu», dep oylap kelgen idi. Emma, 2003-yili Chén shüybiyen (陈水扁) Teywenning musteqilliqi heqqide bir qétim omumiy xelqtin awaz élish teklipini otturigha qoyghanda, Amérika prézidénti kichik Bush undaq qilishni qollimaydighanliqini otturigha qoydi. Amérikining bundaq qilishida Iraq we Shimaliy Koréye mesilisimu muhim seweblerning bir qismi boldi.

Mushundaq aqilane qararlarning bir qismi Amérikining öz menpe’iti teripidin wujudqa keldi. Bolupmu soghuq munasiwetler urushi jeryanida shundaq boldi. Emma, bundaq qilishning Amérika üchün qanchilik paydiliq bolghanliqini chüshinidighan Amérikiliqlar anche köp emes. Méningche, buningdin kéyinmu ashundaq aqilane yol tutush Amérikining milliy menpe’iti üchün nahayitimu paydiliq.

Mesilen, 1978-yili Deng Shyawping Junggoning ishikini échiwetkendin buyan, Amérika uniwérsitétliri yüz minglighan Junggoluq oqughuchilarni terbiyilep chiqti. 2005-yilidin 2012-yilghiche bolghan ariliqtila 788882 neper Junggoluq oqughuchilar Amérika uniwérsitétlirida oqudi. Bu san yene üzlüksiz ösüp mangdi. Mesilen, 2013 – 2014-yilliq oqush yilida 275000 neper Junggoluq oqughuchilar Amérika uniwérsitétlirigha qobul qilindi. Bu Amérikining Junggogha bergen ghayet zor sowghiti bolup hésablinidu. Bu oqughuchilar Junggogha qaytip, alem boshluqi téxnologiyisidin dölet mudapi’e sana’itigiche bolghan hemme ilim-pen we téxnologiye saheliride Junggoni yenimu tereqqiy qildurushqa töhpe qoshidu. Shunglashqa kelgüsidiki tarixshunaslar Amérikining bundaq ghayet zor merdliklirini chüshinelmey qélishi mumkin.

Amérika-junggo otturisidiki dostluq munasiwetni normal saqlap méngishqa Junggomu töhpe qoshti. Birinchidin, Junggo köp qétimliq bozek qilinish hadisilirige süküt qilip turup, Amérikining xataliqlirigha nahayiti éhtiyatchanliq bilen mu’amile qildi. Bundaq xataliqlarning ichide 1999-yili Amérika Bélgradtiki Junggo konsulxanisini bombardiman qilghan ishmu bar. Men sözleshken Amérikiliqlarning hemmisi bu ishning bir uqushmasliqtin bolghanliqini bildürdi. Emma, men sözleshken Junggoluqlarning hemmisi bu ishni Amérika qesten qilghanliqini bildürdi. Shundaq bolushigha qarimay, Amérika bilen bolghan normal munasiwetni saqlash üchün, Junggo özining qorsaq köpükini ichige yutuwetti. Yene bir chong hadise bir Amérika jasus ayropilanining 2001-yili Junggoning Haynan ariligha qondurulushi. Junggoning özini qattiq tutuwélishi bu weqedimu ikki dölet otturisida bir qétim herbiy toqunushning yüz bérishining aldini aldi.


4. Bir Gé’o-Siyasiy Möjizini Saqlap Méngish

Adette bir yéngidin wujudqa kelgen küchlük dölet burun mewjut bolup turuwatqan eng küchlük döletning aldigha ötüshke bashlighanda, bu ikki dölet otturisida sürkilish peyda bolushqa bashlaydu. Bundaq ehwal hazirghiche bolghan tarixta izchil türde yüz bérip kelgen bolup, peqet En’gliye bilen Amérika otturisidila undaq ish yüz bermidi. Shunglashqa eger hazir Amérika bilen Junggo otturisidiki sürkilish küchiyip mangghan bolsa, u bir normal ish bolatti. Emma hazirqi ehwal del uning eksiche boluwatidu: Amérika bilen Junggo otturisidiki munasiwet pütünley normal we éghir-bésiqliq bilen dawamlishiwatidu. Bu bir möjize.

Emma, esli éniqlimisi boyiche qarighanda, möjize déginimiz bir tarixiy burmilashtin bashqa nerse emes bolup, u anche uzun’gha dawamlashmaydu. Amérika we Junggo munasiwiti anche uzun’gha barmayla tarixiy qanuniyetke uyghunliship, ular otturisida riqabet we sürkilish küchiyishke bashlaydu. Bundaq ehwaldin saqlinish üchün her ikki terep alahide tirishchanliq körsitip, hazirghiche tutup kelgen aqilane yoligha qaytishqa toghra kélidu.

Bu ish Junggodin buningdin kéyin yéqinda öz qoshniliri üstidin, bolupmu Yaponiye we Sherqiy-jenubiy Asiya elliri üstidin sadir qilghan xataliqliridin saqlinishni telep qilidu. Mesilen, 2010-yili 7-Séntebirde Junggoning bir béliqchi kémisi Sénkaku arili etrapida Yaponiyening razwédka paraxotliri bilen soqushup kétidighan ish yüz berdi. Junggo Yapondin héliqi béliqchilar kémisini qoyup bérishni ashkara telep qilip, Yaponiyening yüzini tökti. Uni az dep yene Yaponiyeni Junggodin epu sorashqa qistidi. 2010-yili Shimaliy Koréye Jenubiy Koréyening Yeonpyeong ariligha bomba atqanda, Junggo Shimaliy Koréyeni eyiblimey, yene bir qétim xataliq ötküzdi. 2010- we 2011-yilliri Junggo Jenubiy Junggo déngizi mesiliside nahayiti kéngeymichi bayanatlarni élan qilip, yene nahayiti kéngeymichi meydan tutti. 2009-yili 7-Mayda Junggo Jenubiy Junggo déngizidiki bir qisim zéminlarni özining qiliwalghan bir xeritini BDT gha yollighanda, Filippin Junggogha qattiq naraziliq bildürüsh herikiti élip bardi. Uninggha Wiyétnam we Malaysiyalarmu qoshuldi. Gerche Hindonéziyening Jenubiy Junggo déngizida héch qandaq zémini bolmisimu, umu Junggogha qarshi naraziliq herikiti élip bardi. Ashundaq qarshiliqlar astidimu Junggo öz yolidin qaytmidi.

Junggo ASEAN bilen bolghan munasiwettimu köp xataliqlarni ötküzdi. Junggoning ASEAN bilen bolghan munasiwiti 2012-yili Iyuldiki yighin jeryanida eng töwen nuqtigha chüshüp qaldi. 1967-yilidin 2012-yilighiche her qétimliq ASEAN yighinidin kéyin bir birleshme bayanat élan qilinip kelgen. Emma 2012-yili u ishni qilghili bolmidi. Bu qétim eza döletler Jenubiy Junggo déngizi heqqidiki bir abzas sözde birlikke kélelmidi. ASEAN gha eza 10 dölet ichidiki 9 dölet birlikke kelgen bolsimu, Kambodzha uni qobul qilghili unimidi. Kéyinche Kambodzha Junggoning bésimi astida ashundaq yol tutqanliqi bilinip qaldi. Démek, Junggoning küchiyishi uning bir qisim rehberlirini hakawurlashturuwetti.

Junggo özi sadir qilghan xataliqlardin sawaq élishi kérek. Shuning bilen bille, Amérikimu özining yéqinqi emelliri üstide tekshürüsh élip bérishi kérek: Eger Amérika tutqan yolni Junggomu tutsa, uni Amérika qobul qilalamdu? Junggo dunyadiki 1-orun’gha chiqsa, u Amérikining sözini emes, uning emellirini doraydu.

Amérikining sabiq prézidénti Bil Klinton bu xil ehwalning yüz béridighanliqini sezgen bolup, u 2003-yili Yali Uniwérsitétida nutuq sözligende mundaq dégen idi:

«Eger siler öz wetininglarning kelgüsi üchün dölet küchi, dölet kontrolluqi, we heriket we igilik hoquqining mutleq erkinlikini saqlap méngish nahayiti muhim, dep oylisanglar, Amérika hazirqidek bir tereplime ish tutup mangsa boluwéridu. Hazir Amérika dunyadiki eng chong, eng küchlük dölet. Bizning qolimizda hemme nerse toluq bar bolup, ularni buningdin kéyin ishlitimiz. Lékin, biz dunyadiki herbiy, iqtisadiy we siyasiy sahelerdiki derijidin tashqiri chong dölet bolalmay qalidighan waqitmu kélidu, dep oylisanglar, hergizmu undaq yol tutmaysiler. Uning ornigha siler özünglar isteydighan qanun, hemkarliq we exlaqiy ölchem boyiche ish élip baridighan bir dunyani yaritish üchün tirishisiler.»

Emma, uning barliq meslihetchiliri Bil Klinton’gha «Amérikida wezipe üstide turuwatqan bir prézidénting Amérikining 2-orun’gha chüshüp qélishi heqqide söz échishi öz-özini öltürüwélish bilen oxshash bir ish», dégen meslihetni berdi. Shunglashqa u yuqiriqidek geplerni özining prézidéntliqi axirlashmighuche qayta qilalmidi. Hemde, échinishliq bolghini, u yuqiridiki gepni ashu bir qétimdin kéyin qayta qilip baqmidi. Shunglashqa méning perizimche Amérika özining bir küni 2-orun’gha chüshüp qalidighanliqigha téxiche pisxologiye jehettin teyyar bolmidi.

Emdi yuqirida tilgha élip ötken 3 misalgha qaytip kéley. Ashu 3 ishta Amérika öz aldigha ayrim ish tutalaydighan bolup, ashundaq qilishqa razi ikenlikini dep tehditmu saldi. Bundaq bolushtiki seweb, Amérika burunmu dunya iqtisadiy sistémining padishahi bolup, hazirmu shundaq bolup turuwatidu. Xuddi bashqa köpligen küchlük hökümran padishahlargha oxshash, Amérika bu jehetlerde mutleq igilik hoquqigha ige bolup, uninggha héch kim chéqilalmaydu.

Amérika dunyaning xezine puli bolghan Amérika dollirini bir qolluq kontrol qilidu. Nezeriye jehette Amérika dolliri dunya jama’itining bir yaxshi nersisi, emma emeliyette bolsa u Amérikining dölet ichi we dölet sirtigha qaratqan siyasetlirining qorali. Bu xuddi Amérikining sabiq Maliye Ministiri Jon Connalli (John Connally) ning 1971-yilidiki sözi bilen bilen oxshash: «U bizning pulimiz, silerning mesilenglar». Roshenki, Amérika dollarni bashqurghanda dunya menpe’etlirini közde tutmaywatidu. Dunyadiki Junggodin bashqa nurghun döletlerningmu Amérikining «Qimmetlik Asanlashturush» (QE) charilirige narazi bolghanliqidiki seweb ene shu.

Dölet ichige qaritilghan qanunlarni chet el bankilirigha qollan’ghandimu Amérika bir tereplimilik bilen ish tutti. Amérika dunyaning yene bir yaxshi nersisi bolghan «Dunya Bankiliri-Ara Iqtisadiy Xewerlishish Jem’iyiti» (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication, SWIFT) din paydilinip Rusiyeni jazalaydighanliqi heqqide tehdit salghan bolup, eger u bu ishni rastla qilghan bolsa, u dunya tertipige ghayet zor ziyanlarni salghan bolatti.


5. Mes’uliyetchan Menpe’et Igiliri?

Aldinqi nechche on yilning mabeynide dunya, bolupmu Asiya elliri, kishini heyran qalduridighan derijide muqimliq we tinchliq ichide mewjut bolup keldi. Buning sewebi, ular gherbni merkez qilghan BDT, Dunya Pul Teshkilati we Dunya Bankisi qatarliq dunyawi teshkilatlarni qobul qilishqa maqul bolghanliqidur. Ularning ashundaq qilishqa qoshulushidiki seweb, ularning «bu teshkilatlar yalghuz gherbning menpe’etliri üchünla emes, belki pütün dunyaning menpe’etliri üchün xizmet qiliwatidu», dep oylighanliqidur.

Shunglashqa Amérikining dunyagha tewe yaxshi nersilerni özining ayrim meqsetliri we ayrim éhtiyajliri üchün xizmet qildurushi bir nahayitimu chong xeterlik ishtur. Undaq ehwal dunyani, bolupmu Junggoni, bir yéngi dunya tertipi berpa qilishqa righbetlendüridu. Eger ashundaq ish yüz béridiken, dunya hazirqidin köp qalaymiqan bir makan’gha aylinidu. Shunglashqa Amérikining dunya xojayini ikenlikidin ibaret rolini toghra jari qildurushi burunqi her qandaq waqittikidin muhim orun’gha ötti.

Biz hazir insan tarixining bir eng muhim achimaq yolida turuwatimiz. Men Amérikining yalghuz öz menpe’etliri üchünla emes, belki pütün dunyaning menpe’etliri üchün xizmet qilidighan bir dunya tertipini kücheytidighan hékmetlik siyasetlirini dawamlashturup méngishini ümid qilimen. Eger Amérika ashundaq qilidiken, Junggomu shundaq qilidu. Eger bu ish wujudqa chiqidiken, Junggo dunyadiki 1-orun’gha chiqqanda héch qandaq nerse tüptin özgirip ketmeydu. Biz dawamliq türde bir bixeter we aldin perez qilghili bolidighan dunyada yashiyalaymiz.

Men jawab bérishke tégishlik eng axirqi so’al «Junggo bir mes’uliyetchan menpe’et igisi bolup tereqqiy qilalamdu?» dégendin ibaret. Méning addiy jawabim mundaq: Junggo Amérikichilik mes’uliyetchan menpe’et igisi bolup tereqqiy qilalaydu. Amérika hazirmu dunyada 1-orunda turuwatqan bolghachqa, u özidin mundaq bir addiy so’alni sorap béqishi kérek: Amérika Junggo birdin-bir derijidin tashqiri chong dölet bolghan waqittiki dunyada rahet yashiyalamdu?


Izahat:

ASEAN – Sherqiy-Jenubiy Asiya Elliri Birleshmisi (The Association of Southeast Asian Nations)
QE – Qimmetlik Asanlashturush (Quantitative Easing)
SWIFT -- Dunya Bankiliri-Ara Iqtisadiy Xewerlishish Jem’iyiti (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication)


Paydilinish Menbesi:

[1] What Happens When China Becomes Number One? | Institute of Politics
https://www.youtube.com/watch?v=bVkLqC3p0Og

[2] When China Becomes Number One
http://www.mahbubani.net/articles%20by%20dean/Horizons---Summer-2015---Issue-No.4-043-048.pdf

(Tügidi)

Elrohlan
02-03-17, 21:51
3. ئاقىلانىلىكنىڭ بىر ئابىدىسى

يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغىنىدەك، ئامېرىكا يولغا قويغان ھېكمەتلىك سىياسەتلەر جۇڭگونىڭ تىنچلىق بىلەن تەرەققىي قىلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بەردى. ئۇنداق ھېكمەتلەرنىڭ بىر قىسمى تارىخىي زۆرۈرىيەت يۈزىسىدىن ۋۇجۇدقا كەلدى. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلۈپ، ئامېرىكا سوۋېتنىڭ كېڭەيمىچىلىكىدىن ھەقىقىي تۈردە قورققان بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا جۇڭگو بىلەن بىرلىشىپ، سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاقابىل تۇردى. ئامېرىكا جۇڭگودىن ياردەم سورىغان ۋاقىت جۇڭگو بىر ئەڭ ناچار دەۋردىن قۇتۇلغان ۋاقىتقا توغرا كەلدى. ئۇ چاغدا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئامېرىكىنىڭ جۇڭگوغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ ئىچىگە كىرگۈزۈلمىدى. بۇ خىل ئەھۋال دېڭ شياۋپىڭنىڭ جۇڭگولۇقلارنى ئامېرىكىنى ئۈلگە قىلىپ تۇرۇپ، مەركىزىي پىلانلاش بويىچە ماڭىدىغان ئىقتىسادنى ئەركىن بازار ئىقتىسادىغا ئۆزگەرتىشكە قايىل قىلىشى ئۈچۈن بىر ئۈنۈملۈك يول ئېچىپ بەردى.

1990-يىللىرى رەسمىي ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋەتلىرى بىر قاتار ئېگىز-پەسلىكلەرنى باشتىن كەچۈردى. گەرچە ئامېرىكا پرېزىدېنتى چوڭ بۇش ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى نورمال ساقلاپ مېڭىش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسەتكەن بولسىمۇ، 1989-يىلى 4-ئىيۇندىكى تىيەنئەنمېن ۋەقەسى ئامېرىكىلىقلارنىڭ كۆڭلىگە ئازار بېرىپ، بۇشنىڭ جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلىشىنى چەكلىمىلەرگە ئۇچراتتى. تىيەنئەنمېن ۋەقەسى ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتىنى يولدىن چىقىرىۋېتىشىمۇ مۇمكىن ئىدى. 1993-يىلى 1-ئايدا پرېزىدېنت كلىنتون ھوقۇقنى قولىغا ئېلىشتىن بۇرۇن جۇڭگو رەھبەرلىرىنى «بېيجىڭ قاتىللىرى» دەپ ئاتىغان ئىدى. شۇڭا كلىنتون دەۋرىدىمۇ ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتى ناھايىتى ناچار بولۇش ئېھتىماللىقى بار ئىدى. ئەمما، كلىنتون ئاقىلانە ئىش تۇتتى.

مەن 1993-يىلىدىكى ئاسىيا - تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) نىڭ يىغىنىغا قاتناشقاندا، بىل كلىنتون بىلەن جياڭ زېمىن ئۆز-ئارا يېقىنلىشىش ئۈچۈن قانچىلىك زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسەتكەنلىكىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم. ئۇلار دەسلىپىدە بىر-بىرىگە نىسبەتەن ناھايىتى جىددىيلەشكەن بولسىمۇ، ئاخىرىغا كەلگەندە ناھايىتى ياخشى دوستلۇق مۇناسىۋىتى ئورناتتى. بۇ ۋەقەدىن ئامېرىكىنىڭ 1991-يىلى جۇڭگونى APEC كە ئەزا قىلىپ كىرگۈزگەنلىكى ئامېرىكا قىلغان بىر ھېكمەتلىك ئىش بولغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مۇشۇ ئىش ئارقىلىق ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دىپلوماتىيە جەھەتتىكى بىر ياخشى كۆڭلىنى ئىزھار قىلىپلا قالماي، جۇڭگونى قائىدە-تۈزۈملىرىگە ئەمەل قىلمىسا بولمايدىغان بىر خەلقئارالىق تەشكىلاتنىڭ ئىچىگە ئېلىپ كىردى. كېيىنچە ئامېرىكا شەرقىي-ئاسىيا يىغىنىدىمۇ جۇڭگو بىلەن ھەمكارلاشتى. شۇنداقلا بۇ ئىككى دۆلەت ب د ت نىڭ بىخەتەرلىك دائىمىي ئىشلار كومىتېتىدىكى مۇھىم ئىشلاردىمۇ ئىزچىل تۈردە ھەمكارلىشىپ ماڭدى.

11-سېنتەبىر ۋەقەسى ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. جۇڭگونىڭ كۈچىيىپ كېتىشى ھەققىدىكى ئەندىشىنىڭ ئورنىنى تېررورلۇققا قارشى ئۇرۇش ئالدى. ئامېرىكا ئۈچۈن شەرقىي ئاسىيا مەسىلىسىنىڭ بىر مۇھىم مەسىلە بولۇشى بىر قانچە يىل توختاپ قالدى. بۇ ئەھۋال جۇڭگونى تىنچلىق بىلەن تەرەققىي قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى.

بۇ جەرياندا ۋاشىنگتون بىر قانچە ئاقىلانە قارارلارنى ئالدى. بىرىنچىدىن، ئامېرىكا 2001-يىلى جۇڭگونى دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا ئەزا قىلىپ كىرگۈزدى. ئىككىنچىدىن، جۇڭگونىڭ تەيۋەنگە بولغان سەزگۈرلۈكىگە يېتەرلىك دەرىجىدە ئەھمىيەت بېرىدىغان بولدى. جۇڭگو ئۇزۇندىن بۇيان «ئامېرىكا تەيۋەندىن جۇڭگونى مۇقىمسىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن پايدىلىنىدۇ»، دەپ ئويلاپ كەلگەن ئىدى. ئەمما، 2003-يىلى چېن شۈيبىيەن (陈水扁) تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقى ھەققىدە بىر قېتىم ئومۇمىي خەلقتىن ئاۋاز ئېلىش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، ئامېرىكا پرېزىدېنتى كىچىك بۇش ئۇنداق قىلىشنى قوللىمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئامېرىكىنىڭ بۇنداق قىلىشىدا ئىراق ۋە شىمالىي كورېيە مەسىلىسىمۇ مۇھىم سەۋەبلەرنىڭ بىر قىسمى بولدى.

مۇشۇنداق ئاقىلانە قارارلارنىڭ بىر قىسمى ئامېرىكىنىڭ ئۆز مەنپەئىتى تەرىپىدىن ۋۇجۇدقا كەلدى. بولۇپمۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى جەريانىدا شۇنداق بولدى. ئەمما، بۇنداق قىلىشنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن قانچىلىك پايدىلىق بولغانلىقىنى چۈشىنىدىغان ئامېرىكىلىقلار ئانچە كۆپ ئەمەس. مېنىڭچە، بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئاشۇنداق ئاقىلانە يول تۇتۇش ئامېرىكىنىڭ مىللىي مەنپەئىتى ئۈچۈن ناھايىتىمۇ پايدىلىق.

مەسىلەن، 1978-يىلى دېڭ شياۋپىڭ جۇڭگونىڭ ئىشىكىنى ئېچىۋەتكەندىن بۇيان، ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتلىرى يۈز مىڭلىغان جۇڭگولۇق ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيىلەپ چىقتى. 2005-يىلىدىن 2012-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتىلا 788882 نەپەر جۇڭگولۇق ئوقۇغۇچىلار ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئوقۇدى. بۇ سان يەنە ئۈزلۈكسىز ئۆسۈپ ماڭدى. مەسىلەن، 2013 - 2014-يىللىق ئوقۇش يىلىدا 275000 نەپەر جۇڭگولۇق ئوقۇغۇچىلار ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىغا قوبۇل قىلىندى. بۇ ئامېرىكىنىڭ جۇڭگوغا بەرگەن غايەت زور سوۋغىتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئوقۇغۇچىلار جۇڭگوغا قايتىپ، ئالەم بوشلۇقى تېخنولوگىيىسىدىن دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىگىچە بولغان ھەممە ئىلىم-پەن ۋە تېخنولوگىيە ساھەلىرىدە جۇڭگونى يەنىمۇ تەرەققىي قىلدۇرۇشقا تۆھپە قوشىدۇ. شۇڭلاشقا كەلگۈسىدىكى تارىخشۇناسلار ئامېرىكىنىڭ بۇنداق غايەت زور مەردلىكلىرىنى چۈشىنەلمەي قېلىشى مۇمكىن.

ئامېرىكا-جۇڭگو ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋەتنى نورمال ساقلاپ مېڭىشقا جۇڭگومۇ تۆھپە قوشتى. بىرىنچىدىن، جۇڭگو كۆپ قېتىملىق بوزەك قىلىنىش ھادىسىلىرىگە سۈكۈت قىلىپ تۇرۇپ، ئامېرىكىنىڭ خاتالىقلىرىغا ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلدى. بۇنداق خاتالىقلارنىڭ ئىچىدە 1999-يىلى ئامېرىكا بېلگرادتىكى جۇڭگو كونسۇلخانىسىنى بومباردىمان قىلغان ئىشمۇ بار. مەن سۆزلەشكەن ئامېرىكىلىقلارنىڭ ھەممىسى بۇ ئىشنىڭ بىر ئۇقۇشماسلىقتىن بولغانلىقىنى بىلدۈردى. ئەمما، مەن سۆزلەشكەن جۇڭگولۇقلارنىڭ ھەممىسى بۇ ئىشنى ئامېرىكا قەستەن قىلغانلىقىنى بىلدۈردى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، ئامېرىكا بىلەن بولغان نورمال مۇناسىۋەتنى ساقلاش ئۈچۈن، جۇڭگو ئۆزىنىڭ قورساق كۆپۈكىنى ئىچىگە يۇتۇۋەتتى. يەنە بىر چوڭ ھادىسە بىر ئامېرىكا جاسۇس ئايروپىلانىنىڭ 2001-يىلى جۇڭگونىڭ خەينەن ئارىلىغا قوندۇرۇلۇشى. جۇڭگونىڭ ئۆزىنى قاتتىق تۇتۇۋېلىشى بۇ ۋەقەدىمۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا بىر قېتىم ھەربىي توقۇنۇشنىڭ يۈز بېرىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى.


4. بىر گېئو-سىياسىي مۆجىزىنى ساقلاپ مېڭىش

ئادەتتە بىر يېڭىدىن ۋۇجۇدقا كەلگەن كۈچلۈك دۆلەت بۇرۇن مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتنىڭ ئالدىغا ئۆتۈشكە باشلىغاندا، بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا سۈركىلىش پەيدا بولۇشقا باشلايدۇ. بۇنداق ئەھۋال ھازىرغىچە بولغان تارىختا ئىزچىل تۈردە يۈز بېرىپ كەلگەن بولۇپ، پەقەت ئەنگلىيە بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىلا ئۇنداق ئىش يۈز بەرمىدى. شۇڭلاشقا ئەگەر ھازىر ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىش كۈچىيىپ ماڭغان بولسا، ئۇ بىر نورمال ئىش بولاتتى. ئەمما ھازىرقى ئەھۋال دەل ئۇنىڭ ئەكسىچە بولۇۋاتىدۇ: ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت پۈتۈنلەي نورمال ۋە ئېغىر-بېسىقلىق بىلەن داۋاملىشىۋاتىدۇ. بۇ بىر مۆجىزە.

ئەمما، ئەسلى ئېنىقلىمىسى بويىچە قارىغاندا، مۆجىزە دېگىنىمىز بىر تارىخىي بۇرمىلاشتىن باشقا نەرسە ئەمەس بولۇپ، ئۇ ئانچە ئۇزۇنغا داۋاملاشمايدۇ. ئامېرىكا ۋە جۇڭگو مۇناسىۋىتى ئانچە ئۇزۇنغا بارمايلا تارىخىي قانۇنىيەتكە ئۇيغۇنلىشىپ، ئۇلار ئوتتۇرىسىدا رىقابەت ۋە سۈركىلىش كۈچىيىشكە باشلايدۇ. بۇنداق ئەھۋالدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ھەر ئىككى تەرەپ ئالاھىدە تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، ھازىرغىچە تۇتۇپ كەلگەن ئاقىلانە يولىغا قايتىشقا توغرا كېلىدۇ.

بۇ ئىش جۇڭگودىن بۇنىڭدىن كېيىن يېقىندا ئۆز قوشنىلىرى ئۈستىدىن، بولۇپمۇ ياپونىيە ۋە شەرقىي-جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئۈستىدىن سادىر قىلغان خاتالىقلىرىدىن ساقلىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەسىلەن، 2010-يىلى 7-سېنتەبىردە جۇڭگونىڭ بىر بېلىقچى كېمىسى سېنكاكۇ ئارىلى ئەتراپىدا ياپونىيەنىڭ رازۋېدكا پاراخوتلىرى بىلەن سوقۇشۇپ كېتىدىغان ئىش يۈز بەردى. جۇڭگو ياپوندىن ھېلىقى بېلىقچىلار كېمىسىنى قويۇپ بېرىشنى ئاشكارا تەلەپ قىلىپ، ياپونىيەنىڭ يۈزىنى تۆكتى. ئۇنى ئاز دەپ يەنە ياپونىيەنى جۇڭگودىن ئەپۇ سوراشقا قىستىدى. 2010-يىلى شىمالىي كورېيە جەنۇبىي كورېيەنىڭ يېئوڭپيېئوڭ (Yeonpyeong) ئارىلىغا بومبا ئاتقاندا، جۇڭگو شىمالىي كورېيەنى ئەيىبلىمەي، يەنە بىر قېتىم خاتالىق ئۆتكۈزدى. 2010- ۋە 2011-يىللىرى جۇڭگو جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزى مەسىلىسىدە ناھايىتى كېڭەيمىچى باياناتلارنى ئېلان قىلىپ، يەنە ناھايىتى كېڭەيمىچى مەيدان تۇتتى. 2009-يىلى 7-مايدا جۇڭگو جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدىكى بىر قىسىم زېمىنلارنى ئۆزىنىڭ قىلىۋالغان بىر خەرىتىنى ب د ت غا يوللىغاندا، فىلىپپىن جۇڭگوغا قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرۈش ھەرىكىتى ئېلىپ باردى. ئۇنىڭغا ۋىيېتنام ۋە مالايسىيالارمۇ قوشۇلدى. گەرچە ھىندونېزىيەنىڭ جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدا ھېچ قانداق زېمىنى بولمىسىمۇ، ئۇمۇ جۇڭگوغا قارشى نارازىلىق ھەرىكىتى ئېلىپ باردى. ئاشۇنداق قارشىلىقلار ئاستىدىمۇ جۇڭگو ئۆز يولىدىن قايتمىدى.

جۇڭگو ASEAN بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىمۇ كۆپ خاتالىقلارنى ئۆتكۈزدى. جۇڭگونىڭ ASEAN بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى 2012-يىلى ئىيۇلدىكى يىغىن جەريانىدا ئەڭ تۆۋەن نۇقتىغا چۈشۈپ قالدى. 1967-يىلىدىن 2012-يىلىغىچە ھەر قېتىملىق ASEAN يىغىنىدىن كېيىن بىر بىرلەشمە بايانات ئېلان قىلىنىپ كەلگەن. ئەمما 2012-يىلى ئۇ ئىشنى قىلغىلى بولمىدى. بۇ قېتىم ئەزا دۆلەتلەر جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزى ھەققىدىكى بىر ئابزاس سۆزدە بىرلىككە كېلەلمىدى. ASEAN غا ئەزا 10 دۆلەت ئىچىدىكى 9 دۆلەت بىرلىككە كەلگەن بولسىمۇ، كامبودژا ئۇنى قوبۇل قىلغىلى ئۇنىمىدى. كېيىنچە كامبودژا جۇڭگونىڭ بېسىمى ئاستىدا ئاشۇنداق يول تۇتقانلىقى بىلىنىپ قالدى. دېمەك، جۇڭگونىڭ كۈچىيىشى ئۇنىڭ بىر قىسىم رەھبەرلىرىنى ھاكاۋۇرلاشتۇرۇۋەتتى.

جۇڭگو ئۆزى سادىر قىلغان خاتالىقلاردىن ساۋاق ئېلىشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئامېرىكىمۇ ئۆزىنىڭ يېقىنقى ئەمەللىرى ئۈستىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشى كېرەك: ئەگەر ئامېرىكا تۇتقان يولنى جۇڭگومۇ تۇتسا، ئۇنى ئامېرىكا قوبۇل قىلالامدۇ؟ جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقسا، ئۇ ئامېرىكىنىڭ سۆزىنى ئەمەس، ئۇنىڭ ئەمەللىرىنى دورايدۇ.

ئامېرىكىنىڭ سابىق پرېزىدېنتى بىل كلىنتون بۇ خىل ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىدىغانلىقىنى سەزگەن بولۇپ، ئۇ 2003-يىلى يالى ئۇنىۋېرسىتېتىدا نۇتۇق سۆزلىگەندە مۇنداق دېگەن ئىدى:

«ئەگەر سىلەر ئۆز ۋەتىنىڭلارنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن دۆلەت كۈچى، دۆلەت كونتروللۇقى، ۋە ھەرىكەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ مۇتلەق ئەركىنلىكىنى ساقلاپ مېڭىش ناھايىتى مۇھىم، دەپ ئويلىساڭلار، ئامېرىكا ھازىرقىدەك بىر تەرەپلىمە ئىش تۇتۇپ ماڭسا بولۇۋېرىدۇ. ھازىر ئامېرىكا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت. بىزنىڭ قولىمىزدا ھەممە نەرسە تولۇق بار بولۇپ، ئۇلارنى بۇنىڭدىن كېيىن ئىشلىتىمىز. لېكىن، بىز دۇنيادىكى ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ساھەلەردىكى دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت بولالماي قالىدىغان ۋاقىتمۇ كېلىدۇ، دەپ ئويلىساڭلار، ھەرگىزمۇ ئۇنداق يول تۇتمايسىلەر. ئۇنىڭ ئورنىغا سىلەر ئۆزۈڭلار ئىستەيدىغان قانۇن، ھەمكارلىق ۋە ئەخلاقىي ئۆلچەم بويىچە ئىش ئېلىپ بارىدىغان بىر دۇنيانى يارىتىش ئۈچۈن تىرىشىسىلەر.»

ئەمما، ئۇنىڭ بارلىق مەسلىھەتچىلىرى بىل كلىنتونغا «ئامېرىكىدا ۋەزىپە ئۈستىدە تۇرۇۋاتقان بىر پرېزىدېنتىڭ ئامېرىكىنىڭ 2-ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىشى ھەققىدە سۆز ئېچىشى ئۆز-ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش بىلەن ئوخشاش بىر ئىش»، دېگەن مەسلىھەتنى بەردى. شۇڭلاشقا ئۇ يۇقىرىقىدەك گەپلەرنى ئۆزىنىڭ پرېزىدېنتلىقى ئاخىرلاشمىغۇچە قايتا قىلالمىدى. ھەمدە، ئېچىنىشلىق بولغىنى، ئۇ يۇقىرىدىكى گەپنى ئاشۇ بىر قېتىمدىن كېيىن قايتا قىلىپ باقمىدى. شۇڭلاشقا مېنىڭ پەرىزىمچە ئامېرىكا ئۆزىنىڭ بىر كۈنى 2-ئورۇنغا چۈشۈپ قالىدىغانلىقىغا تېخىچە پىسخولوگىيە جەھەتتىن تەييار بولمىدى.

ئەمدى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن 3 مىسالغا قايتىپ كېلەي. ئاشۇ 3 ئىشتا ئامېرىكا ئۆز ئالدىغا ئايرىم ئىش تۇتالايدىغان بولۇپ، ئاشۇنداق قىلىشقا رازى ئىكەنلىكىنى دەپ تەھدىتمۇ سالدى. بۇنداق بولۇشتىكى سەۋەب، ئامېرىكا بۇرۇنمۇ دۇنيا ئىقتىسادىي سىستېمىنىڭ پادىشاھى بولۇپ، ھازىرمۇ شۇنداق بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. خۇددى باشقا كۆپلىگەن كۈچلۈك ھۆكۈمران پادىشاھلارغا ئوخشاش، ئامېرىكا بۇ جەھەتلەردە مۇتلەق ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئىگە بولۇپ، ئۇنىڭغا ھېچ كىم چېقىلالمايدۇ.

ئامېرىكا دۇنيانىڭ خەزىنە پۇلى بولغان ئامېرىكا دوللىرىنى بىر قوللۇق كونترول قىلىدۇ. نەزەرىيە جەھەتتە ئامېرىكا دوللىرى دۇنيا جامائىتىنىڭ بىر ياخشى نەرسىسى، ئەمما ئەمەلىيەتتە بولسا ئۇ ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە دۆلەت سىرتىغا قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ قورالى. بۇ خۇددى ئامېرىكىنىڭ سابىق مالىيە مىنىستىرى جون چونناللى (John Connally) نىڭ 1971-يىلىدىكى سۆزى بىلەن بىلەن ئوخشاش: «ئۇ بىزنىڭ پۇلىمىز، سىلەرنىڭ مەسىلەڭلار». روشەنكى، ئامېرىكا دوللارنى باشقۇرغاندا دۇنيا مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتمايۋاتىدۇ. دۇنيادىكى جۇڭگودىن باشقا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭمۇ ئامېرىكىنىڭ «قىممەتلىك ئاسانلاشتۇرۇش» (QE) چارىلىرىگە نارازى بولغانلىقىدىكى سەۋەب ئەنە شۇ.

دۆلەت ئىچىگە قارىتىلغان قانۇنلارنى چەت ئەل بانكىلىرىغا قوللانغاندىمۇ ئامېرىكا بىر تەرەپلىمىلىك بىلەن ئىش تۇتتى. ئامېرىكا دۇنيانىڭ يەنە بىر ياخشى نەرسىسى بولغان «دۇنيا بانكىلىرى-ئارا ئىقتىسادىي خەۋەرلىشىش جەمئىيىتى» (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication, SWIFT) دىن پايدىلىنىپ رۇسىيەنى جازالايدىغانلىقى ھەققىدە تەھدىت سالغان بولۇپ، ئەگەر ئۇ بۇ ئىشنى راستلا قىلغان بولسا، ئۇ دۇنيا تەرتىپىگە غايەت زور زىيانلارنى سالغان بولاتتى.


5. مەسئۇلىيەتچان مەنپەئەت ئىگىلىرى؟

ئالدىنقى نەچچە ئون يىلنىڭ مابەينىدە دۇنيا، بولۇپمۇ ئاسىيا ئەللىرى، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە مۇقىملىق ۋە تىنچلىق ئىچىدە مەۋجۇت بولۇپ كەلدى. بۇنىڭ سەۋەبى، ئۇلار غەربنى مەركەز قىلغان ب د ت، دۇنيا پۇل تەشكىلاتى ۋە دۇنيا بانكىسى قاتارلىق دۇنياۋى تەشكىلاتلارنى قوبۇل قىلىشقا ماقۇل بولغانلىقىدۇر. ئۇلارنىڭ ئاشۇنداق قىلىشقا قوشۇلۇشىدىكى سەۋەب، ئۇلارنىڭ «بۇ تەشكىلاتلار يالغۇز غەربنىڭ مەنپەئەتلىرى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيانىڭ مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ»، دەپ ئويلىغانلىقىدۇر.

شۇڭلاشقا ئامېرىكىنىڭ دۇنياغا تەۋە ياخشى نەرسىلەرنى ئۆزىنىڭ ئايرىم مەقسەتلىرى ۋە ئايرىم ئېھتىياجلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇشى بىر ناھايىتىمۇ چوڭ خەتەرلىك ئىشتۇر. ئۇنداق ئەھۋال دۇنيانى، بولۇپمۇ جۇڭگونى، بىر يېڭى دۇنيا تەرتىپى بەرپا قىلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ. ئەگەر ئاشۇنداق ئىش يۈز بېرىدىكەن، دۇنيا ھازىرقىدىن كۆپ قالايمىقان بىر ماكانغا ئايلىنىدۇ. شۇڭلاشقا ئامېرىكىنىڭ دۇنيا خوجايىنى ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت رولىنى توغرا جارى قىلدۇرۇشى بۇرۇنقى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن مۇھىم ئورۇنغا ئۆتتى.

بىز ھازىر ئىنسان تارىخىنىڭ بىر ئەڭ مۇھىم ئاچىماق يولىدا تۇرۇۋاتىمىز. مەن ئامېرىكىنىڭ يالغۇز ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن دۇنيانىڭ مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان بىر دۇنيا تەرتىپىنى كۈچەيتىدىغان ھېكمەتلىك سىياسەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇپ مېڭىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئەگەر ئامېرىكا ئاشۇنداق قىلىدىكەن، جۇڭگومۇ شۇنداق قىلىدۇ. ئەگەر بۇ ئىش ۋۇجۇدقا چىقىدىكەن، جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا ھېچ قانداق نەرسە تۈپتىن ئۆزگىرىپ كەتمەيدۇ. بىز داۋاملىق تۈردە بىر بىخەتەر ۋە ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولىدىغان دۇنيادا ياشىيالايمىز.

مەن جاۋاب بېرىشكە تېگىشلىك ئەڭ ئاخىرقى سوئال «جۇڭگو بىر مەسئۇلىيەتچان مەنپەئەت ئىگىسى بولۇپ تەرەققىي قىلالامدۇ؟» دېگەندىن ئىبارەت. مېنىڭ ئاددىي جاۋابىم مۇنداق: جۇڭگو ئامېرىكىچىلىك مەسئۇلىيەتچان مەنپەئەت ئىگىسى بولۇپ تەرەققىي قىلالايدۇ. ئامېرىكا ھازىرمۇ دۇنيادا 1-ئورۇندا تۇرۇۋاتقان بولغاچقا، ئۇ ئۆزىدىن مۇنداق بىر ئاددىي سوئالنى سوراپ بېقىشى كېرەك: ئامېرىكا جۇڭگو بىردىن-بىر دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت بولغان ۋاقىتتىكى دۇنيادا راھەت ياشىيالامدۇ؟


ئىزاھات:

ASEAN - شەرقىي-جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى بىرلەشمىسى (The Association of Southeast Asian Nations)
QE - قىممەتلىك ئاسانلاشتۇرۇش (Quantitative Easing)
SWIFT -- دۇنيا بانكىلىرى-ئارا ئىقتىسادىي خەۋەرلىشىش جەمئىيىتى (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication)


پايدىلىنىش مەنبەسى:

[1] What Happens When China Becomes Number One? | Institute of Politics
https://www.youtube.com/watch?v=bVkLqC3p0Og

[2] When China Becomes Number One
http://www.mahbubani.net/articles%20by%20dean/Horizons---Summer-2015---Issue-No.4-043-048.pdf


(تۈگىدى)