PDA

View Full Version : Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?



Elrohlan
09-02-17, 21:39
Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?

Elrohlan


Uyghurlarning buningdin kéyin qandaq yéngi ehwallargha duch kélidighanliqini asasiy jehettin Junggoning buningdin kéyin qaysi terepke qarap mangidighanliqi belgileydu. Men Junggoda buningdin kéyin yüz béridighan özgirishlerni biliwélish üstide izdinish jeryanida bir nahayiti yaxshi menbeni uchrattim. U bolsimu Awstraliye Milletler Uniwérsitéti Asiya-Tinch Okyan Istratégiyisi Tetqiqati kespining proféssori Béytis Gilning «Shi Jinping rehberlikidiki Junggoning kelgüsi istiqbali: Aldimizdiki qiyin ötkeller» dégen témidiki bir ilmiy doklati bolup, bu doklat yuqiridiki uniwérsitétta 2016-yili 9-Noyabirda bérilgen. Proféssorluqtin bashqa, Béytis Gil yene Sidnéydiki bir oylash ambirining diréktori bolup, hazirghiche Junggo siyatisi, chet el munasiwetliri we bixeterlik siyasetliri üstide uzun muddet ilmiy tetqiqat élip barghan, hemde köpligen ilmiy maqaliler we kitablarni élan qilghan. U yéqinda «Junggo: Awstraliye bilen bolghan ishlarni toghra qilish» namliq bir kitabni püttürgen bolup, u kitab bu yil 3-ayda neshr qilinidiken. Proféssor Béytis Gil Xenzuchini nahayiti yaxshi bilidighan bolup, Junggoghimu nahayiti köp bérip turidiken. Junggo Chet El Ishliri Uniwérsitéti uni «Eng yuqiri orunda turidighan 10 neper Amérikiliq Junggo közetküchilirining biri» dep tallap, uning siyasiy, akadémiyilik we ijtima’iy sahelerge körsetken tesirlirini étirap qilghan. U 2002 – 2007-yilliri Amérika paytexti Washin’gtondiki Istratégiye we Xelq’ara Tetqiqat Merkizi (bir oylash ambiri) ning re’isi bolghan. 2007 – 2012-yilliri Shiwétsiye Sitokholm Xelq’ara Tinchliq Tetqiqat Institutining diréktori we bash lidéri bolghan. Proféssor Béytis Gil 1986-yilidin bashlap Junggoda jem’iy 3 yil xizmet qilip, aldinqi 30 yil ichide Junggogha yene 60 tin köprek qétim barghan.

Mezkur yazmidiki idiyilerning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, eger men özümning idiyisini qoshup qoymaqchi bolsam, uni bir «Ilawe» sözi bilen bashlan’ghan ayrim abzas qilip yazimen. Töwendikisi men bu qétim bayan qilmaqchi bolghan resmiy mezmunlar.

Yéqinqi nechche on yilning mabeynide Junggoda Shi Jinpingningkige oxshash xaraktérge ige, uningkige oxshash mijezi bar, we uningkige oxshash niyiti bar lidérlardin bireri chiqip baqmighan. Bu yerde men Shi toghriliq azraq toxtilimen. Shundaqla Shining aldiki qiyin ötkeller, we ashu qiyin ötkeller dunyaning bashqa jayliridiki kishilerge némidin dérek béridighanliqi heqqide toxtilimen.


1. Shi Qolgha Keltürgen Netijiler

Shining lidérliq orun’gha chiqqinigha hazir 4 yildin ashti. Yeni u özining Junggogha lidér bolush mudditining 1/3 qismini orunlap boldi. U mushu qisqighina waqit ichide köpligen Junggoluqlar we köpligen gherblik analizchilarning neziride kishiler yérim choqunidighan bir ademge aylandi. Bu xil ehwal 1960-yillardiki kishilerning Maw gha choqunushigha bir az oxshap kétidu. Xéli ishenchlik bir tekshürüsh netijisige asaslan’ghanda, Shi hazir Junggo puqraliri ichide nahayiti yuqiri abruygha ige bolup, Shining hayatini tonushturidighan téléwizor programmiliri, we Shini teswirleydighan bashqa her xil teshwiqat qurulmilirimu nahayiti köp ishlendi. Shi «Junggo millitining ulugh medeniyitini qaytidin güllendürüsh» tin ibaret bir «Junggo ghayisi» ni otturigha qoydi. Bu ghaye hazir Junggodiki özidin pexirlen’gen xelqler ichide nahayiti küchlük tesir qozghawatidu. Özining ashundaq yuqiri nopuzidin paydilinip, Shi kishilik munasiwetliri intayin kengri we küchlük bolghan siyasiy, herbiy we karxanichi zatlar we özining siyasiy düshmenliri üstidin chiriklikni yoqitish herikiti élip bardi. Shi ichki bixeterlik, iqtisadiy islahat we tashqi ishlargha oxshash muhim saheler üchün istratégiye tüzidighan kichik guruppilargha bashliq bolup, shu sahedimu bir qisim muhim xizmetlerni ishlidi. Shi aldinqi 4 yil ichide 50 dek chet elni ziyaret qildi, hemde nahayiti chong tashqi ishlar pilanlirini yolgha qoydi. U hazir Jenubiy Junggo déngizidiki keng zéminlarni özige tewe qiliwélish ishlirigha rehberlik qilip, Junggoning déngizdiki herbiy heriket rayonlirini burunqidin nechche ming kilométir yiraqliqqa kéngeytiwatidu.

Démek, Shi hazir nahayiti jiq ishlarni nahayiti yaxshi qilip kétiwatidu. Shunga biz özimizdin mundaq so’allarni sorimay turalmaymiz:
--Shining hoquqi zadi qanchilik chong?
-- Biz uning lidérliq usuli we Junggo pilani heqqide némilerni bilimiz?
-- U Junggo ghayisini emelge ashuralamdu?
-- Yaki u hazir körün’gen’ge oxshash unchiwala küchlük emes bolup, uning aldida köpligen tosalghular barmu? U asanla örülüp chüshemdu?
-- Bu xil ehwallar kelgüside Junggoning qoshnilirigha qandaq tesir körsitidu?

Shi yéngi Junggo qurulup 4 yil ötkendin kéyin, yeni 1953-yili 6-ayda tughulghan. Uning dadisi Shi Jong shün (习仲勋) shu chaghda Junggoning mu’awin bash ministiri we dangliq inqilabiy qehriman idi. 1962-yili Maw Zedong Shi Jinpingning dadisini «Partiyige qarshi chiqqan ongchi» gha chiqirip, uning barliq wezipisini élip tashlidi. Shuning bilen Shi Jinpingning Jung Nenxeyning ichidiki rahet turmushi axirlashti. Shi Jongshün 1966-yilighiche Béyjingda solaqta turdi. Andin uning a’ilisi 1968-yilighiche bir yézigha, yeni öz tughqanlirining yurti bolghan Shanshi ölkisi Wen an yi yézisigha palan’ghan halda yashap, déhqanchiliq ishlirigha sélindi. Shi Jinping Wen an yi 1975-ayrildi. U shundaq qilip 15 yashtin 22 yashqiche bolghan ariliqtiki hayatini ashundaq xarliq ichide ötküzdi. U 1975-yili Chingxua Uniwérsitétigha kirip, ximiye inzhénérliqi kespide oqudi. Emma u bir «gong-nong-bing oqughuchi» (ishchi-déhqan-esker oqughuchi) bolup, nahayiti köp waqtini Marksizm, Léninizm we Maw Zedong idiyilirini, we Junggo Xelq Azadliq Armiyisining telimatlirini öginish üchün serp qildi. Shundaqla mektep yéza-igilik meydanidimu ishlidi. 1979-yili Shining dadisining orni eslige keltürülüp, u hoquq jehette nahayiti téz ösüshke bashlidi. Shuning bilen bille Shi 2007-yili Shangxey Partiye Komitétining bashliqi boldi. Bu xizmetni aran 7 ay ishlep, 2007-yili 10-ayda partiye merkiziy komitétidiki eng küchlük 9 ademning birsige aylandi. U yerde 5 yil ishlep, 2012-yili 11-ayda merkiziy partiye komitétining sékrétari boldi. Uningdin kéyin Junggo herbiy komitétining bashliqi bolup, 2013-yili yene döletning re’islikinimu öz qoligha aldi. Shundaq qilip, Shi 60 yashqa kirgende Junggoning eng yuqiri orundiki lidéri boldi.


1-resim: Proféssor Béytis Gil ilmiy doklat bériwatqan waqittiki bir körünüsh.

Kishilik turmush jehette, Shining 2-xotuni Peng Liyuan bilen toy qilghinigha hazir 30 yil bolay dédi. Peng Liyuan éridin 9 yash kichik bolup, u hazir Junggo armiyiside bir chong général bolup ishlewatidu. U yene bir dangliq naxshichi we cholpan artis bolup, Shi bilen toy qilip ötken hayatining köp qismida Peng éridin köp dangliq bolup ötti. Ularning Shi Ming ze isimlik bir qizi bar bolup, u qiz 2014-yili Xarward Uniwérsitétini püttürdi. Shi er-xotun ikkiylen heqiqetenmu bir nahayiti qudretlik a’ile bolup, ular yene hemme jehette nahayitimu abruyluq.

Bir dangliq partiye a’ilisining tawabi’ati bolush, özini saqlap qalghuchi bolush, we özini partiyige pütünley atiwetken biri bolushtek alahidilikler bilen, Shi hazir özige nahayiti ishinidighan, keskin qarar chiqiridighan, idé’ologiye miraslirida ching turidighan, hemde Junggo menpe’iti üchün tewrenmey we burunqi lidérlardin bekrek tirishidighan bir kishige wekillik qilidu.

Shining eng yuqiri hoquq ornigha chiqqinigha aran 4 yil bolghan bolsimu, u ashu 4 yil jeryanida hoquqlarning hemmisini özige yighip, yoshurun düshmenlirini tazilap, xelqning himayisini qolgha keltürüp, dölet ichi we sirtidiki ishlar üchün nahayiti keng we mukemmel siyasetlerni tüzüp chiqti. Bu ishlarni wujudqa chiqirishta u nahayiti jiddiy halda chiriklikke qarshi turush we partiye istilini saghlamlashturush heriketlirini élip bardi, idé’ologiyilik qizghinliqni eslige keltürdi, teshwiqatni kücheytti, we özi bilen oxshash pikirde bolmighanlarni közidin yoq qildi, hemde unchiwala küchlük emes qarshi pikirlergimu yol qoymidi.

Shi memliket ichi we sirtigha qarita özidin burun döletning eng yuqiri derijilik rehbiri bolghan Jyang Zemin we Xu Jintawgha oxshimaydighan chong pilanlarni we kelgüsi heqqidiki yéngi idiyilerni otturigha qoydi. Dölet ichige qaratqan siyasitining bir eng yaxshi misali «Junggo ghayisi» din ibaret. Bu söz Shining dölet ichidiki lidérliq qabiliyitini eng yaxshi namayan qilip béridighan bolup, biz bu sözning namayendisini Junggoning hemme yéride we barliq teshwiqat qorallirida uchritalaymiz. U hazir partiye höjjetliri we mektep derslik kitablirighimu kirgüzüp bolundi. Hazir Junggoning her qandaq bir kochisigha barsingiz, «Junggo ghayisi» ning belgilirini körisiz.

Junggodiki teshwiqatlarda «Junggo ghayisi» mundaq dep chüshendürülgen: Partiye qurulghanliqigha 100 yil bolidighan 2021-yili ottura-derijide tereqqiy qilghan bir jem’iyet berpa qilip bolush, yéngi Junggo qurulghinigha 100 yil toshidighan 2049-yili bolsa Junggoni bir toluq tereqqiy qilghan dölet qilip tereqqiy qildurup bolush. Mana bu Junggoning hazir Shi Jinping wekillik qilidighan eng ümidwar ghayisi.

Ilawe: Junggo hökümitining qet’iyla qeghezge yézilmighan, yalghuz chet ellerdinla emes, Junggodiki kishilerdinmu asasen mexpiy saqliniwatqan «100 yilliq marafon» dep atilidighan bir pilanimu bar bolup, u pilanda 2049-yiligha barghanda Junggo Amérikining ornini élip, dunyada 1-orun’gha ötüsh nishan qilin’ghan. Men bu heqte özümning kéyinki bir yazmisida yene ayrim toxtilimen.


2. Shi Jinping Yolgha Qoyghan Bir Qisim Tedbirler

Shi Jinping kishilerge ümid béghishlaydighan yuqiridikidek bir xil nishanni emelge ashurush yolida tirishish bilen birlikte, öziningki bilen oxshimaydighan köz-qarashtiki kishilerni éghir derijide basturush ishini teng élip mangdi. Bu jehette uning qilghini 1989-yilida yüz bergen Tyan Enmen weqesidin kéyinki eng yuqiri pellige chiqqan ishlar qataridin orun aldi. Shuning bilen bille, u Junggoda milletchilik héssiyatini kücheytish jehettimu xéli köp ishlarni qildi. Shining rehberlikide JKP hazir qiliwatqan ishlarni anche yaqturup ketmeydighan pa’aliyetchiler, adwokatlar, qarshi-pikirdikiler, axbaratchilar, ziyaliylar we neshriyatchilarning bozek qilinish, solinish we ghayib bolush ishliri köplep yüz berdi. Junggoda bixeterlik we nazaretchilik sahesidiki bir qisim yéngi qanunlarning tüzülüshi bilen yuqiriqidek qattiq-qolluq tedbirlerning yolgha qoyulushi, Junggoda ish béjiriwatqan chet el teshkilatlirining nazaret qilinishi we intérnét we ijtima’iy taratqularning nahayiti qattiq halda saqchiliq qilinishi bir yéngi pellige kötürüldi. 2013-yili otturigha chiqirilghan, idé’ologiye sahesidiki xizmetlerge qaritilghan, Junggoda «9-nomurluq höjjet» dep atilidighan bir höjjet Shining mushu sahediki tedbirlirini xulasilep béridu. 9-nomurluq höjjet JKP hakimiyitige tehdit séliwatqan 7 xil küchni tilgha aldi. Yéqinda Junggo ma’arip ministirliqimu bir höjjet tarqitip, uniwérsitétlarda sözlinidighan derslerning mezmunlirighimu bir qisim cheklimilerni qoydi. Bu ikki höjjet otturigha qoyghan mesililer we qiyin ötkeller ichide gherb qanunliridiki démokratiye we bashqa gherb idiyiliri, mesilen, uniwérsal qimmet qarishi, xelq jem’iyiti, qanuniy démokratiye we axbarat erkinliki qatarliqlarmu bar.

Bu xil basturush yalghuz Junggo ichi bilenla cheklinip qalmay, u dölet sirtighimu kéngeytildi. Mesilen, ashundaq dölet sirtidiki rayonlar ichide Xongkong, hetta Awstraliyemu bar. Junggo hökümiti chet eldiki Junggo puqraliri we chet elge grajdan bolghan Junggoluqlardin öz wetinige sadiq bolushni telep qiliwatidu, hemde ulargha heywe qiliwatidu.

Xéli köp sahelerde mushundaq qattiq nazaret qilish yaxshi ünüm bériwatidu. Mesilen, ötken yil Dunya Chégrasiz Muxbirlar Teshkilati 180 döletning muxbirlar erkinliki körsetküchi sanlirini élan qilghan bolup, uningda Junggo 175-orunni aldi. Yeni, Junggo peqet Somaliye, Süriye, Türkmenistan, Shimaliy Koréye we yene bir kichik döletning aldigha ötelidi.

Shining rehberlikide Junggo özining esker turghuzghan rayonlirini kéngeytti. Bularning ichide eng roshen bolghini yéngi sün’iy arallarni yasash, Jenubiy Junggo Déngizigha herbiy baza qurush, shundaqla 2012-yili Junggoning, Filippin’gha qaraydighan bir qisim déngiz qirghaqlirini igiliwélish qatarliqlar bar. Bu yil Junggo Jibuti arili (Djibouti Iceland) da bir déngiz armiye arqa sep bazisi quridighanliqini élan qildi. Ularning déyishiche bu baza Somaliye qaraqchilirigha qarshi turush we BDT ning Afriqidiki ishlirigha yardemlishishke ewetilgen Junggo déngiz armiyisi üchün xizmet qilidiken.

Chet el munasiwiti saheside, Shi bir Asiya Qurulmisi Meblegh Bankisi (Asian Infrastructure Investment Bank, AIIB) we 21-esirlik déngiz yoli yipek yoli qurush teklipini otturigha qoydi. Bu ishni wujudqa chiqirish üchün Junggo 1.4 trilliyon dollar pul xejlep, tashyol, poyiz yoli, ayropilan istansisi, déngiz porti, éléktr istansisi, xewerlishish torliri we bashqa qurulmilarni yasashni pilanlidi. Eger bu ish wujudqa chiqidiken, yuqiridiki qurulmilar Junggoni quruqluq yolliri arqiliq Asiya quruqluqidiki bashqa döletlerning bazirigha, shundaqla Afriqining sherqiy qirghiqi we Yawropaghiche tutashturidu.


3. Junggo Hazir Duch Kelgen Iqtisadiy we Siyasiy Mesililer

Gerche Shi yuqiriqidek xususiy we siyasiy muweppeqiyetlerge érishken bolsimu, u hazir bir qatar qiyin ötkellerge duch keldi. Ularning köpinchisi Shining lidérliq usuli bilen munasiwetlik bolup, u mesililer Shi otturigha qoyghan Junggo ghayisining emelge éshishigha we Junggo millitining rohlandurulishigha tosqunluq qilishi mumkin.

Junggo hazir buningdin 30 yil ilgiri Deng Shyawping islahat qilish we ishikni échiwétish siyasitini yolgha qoyghandin buyanqi eng éghir iqtisadiy éniqsizliqlargha duch keldi. Buning ipadiliri töwendikidek:
--(1) Junggoning iqtisadiy tereqqiyat sür’iti astilashqa bashlidi.
--(2) Bu astilash qurulma jehettiki astilashqa kiridu.
--(3) Bu astilash iqtisadiy qurulmilarning özgertilishi jeryanida yüz bériwatqan bolup, burun mushundaq ehwalgha duch kelgen bashqa eller ashundaq özgertishte muweppeqiyetlik bolalmighan.

Hemmidin muhim nuqta shuki, Béyjing buningdin kéyin yolgha qoyidighan siyasetler Junggo hazir duch kelgen tüp iqtisadiy mesililerni bir terep qilalaydighan-qilalmaydighanliqi hazirche éniq emes. Hazirqi astilashni keltürüp chiqiriwatqan nerse Junggoning iqtisadini téz sür’ette tereqqiy qildurghan nersining del özi: Kapital zapas méligha meblegh sélish. Bashqiche qilip éytsaq, Junggo aldinqi 30 yil ichide éksport sana’itini asas qilghan iqtisadiy qurulmilarni berpa qilish asasida tereqqiy qildi. U qurulmilar téz sür’etlik yol, poyiz yoli, déngiz qirghaq porti, ayropilan istansisi, binalar, we zawut öylirini öz ichige alidu. Ashundaq zor kölemdiki kapital meblegh sélish jeryani emdi toxtaydu. Yene bir ayropilan istansisi, yene bir poyiz yoli yaki yene bir sheher sélishning Junggo iqtisadigha qoshidighan töhpisi intayin az bolidu. Hemmimizning xewiride bolghinidek, Junggo hazir bina qatarliq nersilirining heddidin ziyade köp bolup kétish mesilisige duch keldi. Shi Jinpingning aldidiki wezipe kapital meblegh sélishni azaytip, hazirghiche yasilip bolghan nersilerdin ünümlük paydilinish, hemde dölet ichidiki istémal bazirini chongaytish. Bu özgirishni ishqa ashurush intayin qiyin bolup, uning nahayiti chong iqtisadiy we siyasiy xetiri bar. Junggo hökümiti buningdin kéyin karxanilarning ishlirigha arilishiwélishni tedrijiy azaytip, hazirghiche sélip bolun’ghan kapital meblighining ünümini yuqirilitish üchün tirishmisa bolmaydu. Bashqiche qilip éytqanda, yuqiriqidek özgirishni emelge ashurush nahayiti zor sandiki kishilerni ishtin boshitishni telep qilidu. Shunglashqa Junggodiki karxana igiliri hazirqi ehwalni özgertishni azraqmu xalimaydu.

Shining wezipige olturghinigha hazir 5 yil bolushqa qarap mangdi. Emma uning yuqiriqidek özgirishlerni élip baridighan’gha teyyarliqi bardek körünmeydu. Uning eksiche, hazir u iqtisadiy sahede qolliniwatqan chare qerz miqdarini köpeytip, shu arqiliq kapital meblegh miqdarinimu östürüsh boluwatidu. Shunglashqa Junggoning sabiq iqtisadiy ministiri, Junggodiki dangliq iqtisadshunas Low Jiwey ötken yil mundaq dédi: Junggoning otturahal kirim sewiyiside turup qélish éhtimalliqi 50 pirsent kélidu. Eger Junggo iqtisadiy sahede islahat élip barmaydiken, yuqiri kirim baldiqigha menggü chiqalmasliqi mumkin. Low Jiwey ötken hepte iqtisadiy ministirliq wezipisidin ayrilip qaldi. U yash cheklisidin shundaq boldimu, yaki bashqa seweb barmu, éniq emes.

Ötken yil (2015-yili) 675 milyard dollar pul Junggodin sirtqa aqti. Bu Junggogha meblegh salghuchilarning döletning iqtisadiy istiqbalidin ensirewatqanliqini körsitidu.

Junggoning hazirqi iqtisadiy mesililirini hel qilishta, Shini amalsiz qalduridighan ehwallarmu bar. Uning biri Junggo nopusining qérip kétishi. Yeni, Junggo bay bolushtin burun qérip kétidu. Uning yene biri chiriklik. Gerche Shi bu sahede xéli köp ishlarni qilghan bolsimu, Junggodiki chiriklik hazirmu bir intayin éghir mesile bolup saqlinip turuwatidu. Shining özi bu yil 1-Iyuldiki partiye qurulghan künni xatirilesh yighinida qilghan sözide, «Chiriklikni tazilash partiyining hayat-mamatliqi bilen munasiwetlik muhim ish» dégen’ge yéqin geplerni qildi.

Junggodiki baylar bilen kembegheller otturisidiki perqmu kündin-kün’ge chongiyip méngiwatidu. Bay-kembeghel nisbiti körsetküchi boyiche Junggo hazir dunyada 29-orunda turidu. Künlük kirimi 2 dollardin töwen bolghan kembeghellerdin Junggoda hazirmu 200 milyondin köprek nopus bar.

Junggoning muhit bulghinishi nahayiti éghir, nahayiti chong, we nahayiti murekkep. Hawa bulghinishida Béyjing téxi eng nachar shehermu emes bolup, Junggoda uningdinmu nachar yerlerdin xéli bar. Junggoda yer üsti we yer astidiki sular nahayiti éghir derijide bulghandi. Bezi jaylardiki sularni zira’etler we sana’et üchün ishlitishkimu bolmaydu. Sheherlishish qatarliq bir qatar ishlar hazir Junggo üchün nahayiti köp qiyin ötkellerni peyda qildi. Bulghinish we zeherlinish kishilerning hayatini xéyimxeterge uchritidighan bolghachqa, bular yalghuz iqtisadiy mesililer bolupla qalmay, ular yene siyasiy mesililergimu tewe. Junggodiki muhitning bulghinishi uning iqtisadiy tereqqiyatigha éghir derijide selbiy tesir körsitidu.

Hazirqi iqtisadiy mesililerni hel qilish üchün qollinilghan tedbirlerning biri tereqqiyat sür’itini astilitish bolup, bu chare hazir Junggoda bir qisim yéngi mesililerni keltürüp chiqardi. Bu mesililer piramidasining eng choqqisida Shi Jinping bar bolup, u hazir özining partiye ichidiki ornini saqlap qélish mesilisige duch keldi. Bu jehettiki bir qisim ehwallarni yéqinda (2016-yili Öktebirde) échilghan partiye 18-qurultiyi 6-omumiy yighinidin körüwélish mumkin. Shining mezkur yighinda déyishiche, bir qisim yuqiri derijilik kadirlar yalghuz chiriklik bilen shughullinipla qalmay, partiyini parchilash siyasiy suyiqesti bilenmu shughullan’ghan. Bu ishning iqrar qilinishi bizge nahayiti köp nersilerni dep béridu. Shi élip barghan chiriklikni yoqitish herikiti hazir uning üchün nahayiti köpligen düshmenlerni tiklep bergen bolup, hazir Shi tutqan yoldin narazi boluwatqan kishilerning sani intayin téz sür’ette köpiyiwatidu.

Junggo ijtima’iy penler akadémiyisi 2012-yili élan qilghan bir doklatta éytilishiche, Junggoda her yili 100,000 qétimdin köprek chong kölemlik weqeler yüz bergen. Ishsiz qalghan emgekchiler Junggo üchün dawamliq türde muqimsizliq xetirini peyda qilip turuwatidu. Junggoning chégra rayonliridiki, bolupmu Junggoning gherbiy rayonliridiki étnik qozghilanglar Junggo üchün dawamliq türde bir xil éghir mesile bolup turuwatidu. Shinjangda yüz bergen mushu xildiki weqeler köpinche waqitta qan töküsh weqesi tüsini élip kéliwatidu. Junggo zéminining 49 pirsentini peqet 4 ölkila igileydu: Tibet, Shinjang, Ichki Mongghul we Chingxey. Bu ölkilerde tarixtin buyan Xenzu emes milletler yashap kelgen.

Junggoda 2015-yilining axirida bir qétim tekshürüsh élip bérilghan bolup, uninggha qatnashqan mutleq köp sandiki kishiler (1) chirikleshken rehberler, (2) muhitning bulghinishi we (3) kirimdiki tengsizlikni hazir Junggo duch kelgen eng chong mesililer, dep hésablaydighanliqini bildürgen. Bu tekshürüshni bir nopuzluq teshkilat élip barghan bolup, uninggha toluq ishinishke bolidu.

Ilawe: Proféssor Béytis Gil otturigha qoyghan Junggoning hazirqi iqtisadiy sahelerdiki ehwalliri men özümning burunqi «Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu» dégen yazmisida otturigha qoyghan mezmunlardin bek köp perqlinip ketmeydiken. Shunglashqa Béytis Gilning Junggo iqtisadi heqqide dégen bir qisim mezmunlarni bu yazmigha kirgüzmidim. Qiziqidighan oqurmenler eslidiki menbeni anglap baqsa bolidu.

(Dawami bar)


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

Elrohlan
09-02-17, 22:36
شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟

ئەلروھلان




ئۇيغۇرلارنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن قانداق يېڭى ئەھۋاللارغا دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئاساسىي جەھەتتىن جۇڭگونىڭ بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە قاراپ ماڭىدىغانلىقى بەلگىلەيدۇ. مەن جۇڭگودا بۇنىڭدىن كېيىن يۈز بېرىدىغان ئۆزگىرىشلەرنى بىلىۋېلىش ئۈستىدە ئىزدىنىش جەريانىدا بىر ناھايىتى ياخشى مەنبەنى ئۇچراتتىم. ئۇ بولسىمۇ ئاۋسترالىيە مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيىسى تەتقىقاتى كەسپىنىڭ پروفېسسورى بېيتىس گىلنىڭ «شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى جۇڭگونىڭ كەلگۈسى ئىستىقبالى: ئالدىمىزدىكى قىيىن ئۆتكەللەر» دېگەن تېمىدىكى بىر ئىلمىي دوكلاتى بولۇپ، بۇ دوكلات يۇقىرىدىكى ئۇنىۋېرسىتېتتا 2016-يىلى 9-نويابىردا بېرىلگەن. پروفېسسورلۇقتىن باشقا، بېيتىس گىل يەنە سىدنېيدىكى بىر ئويلاش ئامبىرىنىڭ دىرېكتورى بولۇپ، ھازىرغىچە جۇڭگو سىياسىتى، چەت ئەل مۇناسىۋەتلىرى ۋە بىخەتەرلىك سىياسەتلىرى ئۈستىدە ئۇزۇن مۇددەت ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بارغان، ھەمدە كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالىلەر ۋە كىتابلارنى ئېلان قىلغان. ئۇ يېقىندا «جۇڭگو: ئاۋسترالىيە بىلەن بولغان ئىشلارنى توغرا قىلىش» ناملىق بىر كىتابنى پۈتتۈرگەن بولۇپ، ئۇ كىتاب بۇ يىل 3-ئايدا نەشر قىلىنىدىكەن. پروفېسسور بېيتىس گىل خەنزۇچىنى ناھايىتى ياخشى بىلىدىغان بولۇپ، جۇڭگوغىمۇ ناھايىتى كۆپ بېرىپ تۇرىدىكەن. جۇڭگو چەت ئەل ئىشلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇنى «ئەڭ يۇقىرى ئورۇندا تۇرىدىغان 10 نەپەر ئامېرىكىلىق جۇڭگو كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ بىرى» دەپ تاللاپ، ئۇنىڭ سىياسىي، ئاكادېمىيىلىك ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەرگە كۆرسەتكەن تەسىرلىرىنى ئېتىراپ قىلغان. ئۇ 2002 – 2007-يىللىرى ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندىكى ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزى (بىر ئويلاش ئامبىرى) نىڭ رەئىسى بولغان. 2007 – 2012-يىللىرى شىۋېتسىيە سىتوكھولم خەلقئارا تىنچلىق تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ دىرېكتورى ۋە باش لىدېرى بولغان. پروفېسسور بېيتىس گىل 1986-يىلىدىن باشلاپ جۇڭگودا جەمئىي 3 يىل خىزمەت قىلىپ، ئالدىنقى 30 يىل ئىچىدە جۇڭگوغا يەنە 60 تىن كۆپرەك قېتىم بارغان.

مەزكۇر يازمىدىكى ئىدىيىلەرنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، ئەگەر مەن ئۆزۈمنىڭ ئىدىيىسىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى بىر «ئىلاۋە» سۆزى بىلەن باشلانغان ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن. تۆۋەندىكىسى مەن بۇ قېتىم بايان قىلماقچى بولغان رەسمىي مەزمۇنلار.

يېقىنقى نەچچە ئون يىلنىڭ مابەينىدە جۇڭگودا شى جىنپىڭنىڭكىگە ئوخشاش خاراكتېرگە ئىگە، ئۇنىڭكىگە ئوخشاش مىجەزى بار، ۋە ئۇنىڭكىگە ئوخشاش نىيىتى بار لىدېرلاردىن بىرەرى چىقىپ باقمىغان. بۇ يەردە مەن شى توغرىلىق ئازراق توختىلىمەن. شۇنداقلا شىنىڭ ئالدىكى قىيىن ئۆتكەللەر، ۋە ئاشۇ قىيىن ئۆتكەللەر دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى كىشىلەرگە نېمىدىن دېرەك بېرىدىغانلىقى ھەققىدە توختىلىمەن.


1. شى قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەر

شىنىڭ لىدېرلىق ئورۇنغا چىققىنىغا ھازىر 4 يىلدىن ئاشتى. يەنى ئۇ ئۆزىنىڭ جۇڭگوغا لىدېر بولۇش مۇددىتىنىڭ 1/3 قىسمىنى ئورۇنلاپ بولدى. ئۇ مۇشۇ قىسقىغىنا ۋاقىت ئىچىدە كۆپلىگەن جۇڭگولۇقلار ۋە كۆپلىگەن غەربلىك ئانالىزچىلارنىڭ نەزىرىدە كىشىلەر يېرىم چوقۇنىدىغان بىر ئادەمگە ئايلاندى. بۇ خىل ئەھۋال 1960-يىللاردىكى كىشىلەرنىڭ ماۋغا چوقۇنۇشىغا بىر ئاز ئوخشاپ كېتىدۇ. خېلى ئىشەنچلىك بىر تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، شى ھازىر جۇڭگو پۇقرالىرى ئىچىدە ناھايىتى يۇقىرى ئابرۇيغا ئىگە بولۇپ، شىنىڭ ھاياتىنى تونۇشتۇرىدىغان تېلېۋىزور پروگراممىلىرى، ۋە شىنى تەسۋىرلەيدىغان باشقا ھەر خىل تەشۋىقات قۇرۇلمىلىرىمۇ ناھايىتى كۆپ ئىشلەندى. شى «جۇڭگو مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ مەدەنىيىتىنى قايتىدىن گۈللەندۈرۈش» تىن ئىبارەت بىر «جۇڭگو غايىسى» نى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ غايە ھازىر جۇڭگودىكى ئۆزىدىن پەخىرلەنگەن خەلقلەر ئىچىدە ناھايىتى كۈچلۈك تەسىر قوزغاۋاتىدۇ. ئۆزىنىڭ ئاشۇنداق يۇقىرى نوپۇزىدىن پايدىلىنىپ، شى كىشىلىك مۇناسىۋەتلىرى ئىنتايىن كەڭرى ۋە كۈچلۈك بولغان سىياسىي، ھەربىي ۋە كارخانىچى زاتلار ۋە ئۆزىنىڭ سىياسىي دۈشمەنلىرى ئۈستىدىن چىرىكلىكنى يوقىتىش ھەرىكىتى ئېلىپ باردى. شى ئىچكى بىخەتەرلىك، ئىقتىسادىي ئىسلاھات ۋە تاشقى ئىشلارغا ئوخشاش مۇھىم ساھەلەر ئۈچۈن ئىستراتېگىيە تۈزىدىغان كىچىك گۇرۇپپىلارغا باشلىق بولۇپ، شۇ ساھەدىمۇ بىر قىسىم مۇھىم خىزمەتلەرنى ئىشلىدى. شى ئالدىنقى 4 يىل ئىچىدە 50 دەك چەت ئەلنى زىيارەت قىلدى، ھەمدە ناھايىتى چوڭ تاشقى ئىشلار پىلانلىرىنى يولغا قويدى. ئۇ ھازىر جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدىكى كەڭ زېمىنلارنى ئۆزىگە تەۋە قىلىۋېلىش ئىشلىرىغا رەھبەرلىك قىلىپ، جۇڭگونىڭ دېڭىزدىكى ھەربىي ھەرىكەت رايونلىرىنى بۇرۇنقىدىن نەچچە مىڭ كىلومېتىر يىراقلىققا كېڭەيتىۋاتىدۇ.

دېمەك، شى ھازىر ناھايىتى جىق ئىشلارنى ناھايىتى ياخشى قىلىپ كېتىۋاتىدۇ. شۇڭا بىز ئۆزىمىزدىن مۇنداق سوئاللارنى سورىماي تۇرالمايمىز:
--شىنىڭ ھوقۇقى زادى قانچىلىك چوڭ؟
-- بىز ئۇنىڭ لىدېرلىق ئۇسۇلى ۋە جۇڭگو پىلانى ھەققىدە نېمىلەرنى بىلىمىز؟
-- ئۇ جۇڭگو غايىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرالامدۇ؟
-- ياكى ئۇ ھازىر كۆرۈنگەنگە ئوخشاش ئۇنچىۋالا كۈچلۈك ئەمەس بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدىدا كۆپلىگەن توسالغۇلار بارمۇ؟ ئۇ ئاسانلا ئۆرۈلۈپ چۈشەمدۇ؟
-- بۇ خىل ئەھۋاللار كەلگۈسىدە جۇڭگونىڭ قوشنىلىرىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟

شى يېڭى جۇڭگو قۇرۇلۇپ 4 يىل ئۆتكەندىن كېيىن، يەنى 1953-يىلى 6-ئايدا تۇغۇلغان. ئۇنىڭ دادىسى شى جوڭشۈن (习仲勋) شۇ چاغدا جۇڭگونىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستىرى ۋە داڭلىق ئىنقىلابىي قەھرىمان ئىدى. 1962-يىلى ماۋ زېدۇڭ شى جىنپىڭنىڭ دادىسىنى «پارتىيىگە قارشى چىققان ئوڭچى» غا چىقىرىپ، ئۇنىڭ بارلىق ۋەزىپىسىنى ئېلىپ تاشلىدى. شۇنىڭ بىلەن شى جىنپىڭنىڭ جۇڭنەنخەينىڭ ئىچىدىكى راھەت تۇرمۇشى ئاخىرلاشتى. شى جوڭشۈن 1966-يىلىغىچە بېيجىڭدا سولاقتا تۇردى. ئاندىن ئۇنىڭ ئائىلىسى 1968-يىلىغىچە بىر يېزىغا، يەنى ئۆز تۇغقانلىرىنىڭ يۇرتى بولغان شەنشى ئۆلكىسى ۋېنئەنيى يېزىسىغا پالانغان ھالدا ياشاپ، دېھقانچىلىق ئىشلىرىغا سېلىندى. شى جىنپىڭ ۋېنئەنيىدىن 1975-ئايرىلدى. ئۇ شۇنداق قىلىپ 15 ياشتىن 22 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتىكى ھاياتىنى ئاشۇنداق خارلىق ئىچىدە ئۆتكۈزدى. ئۇ 1975-يىلى چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىغا كىرىپ، خىمىيە ئىنژېنېرلىقى كەسپىدە ئوقۇدى. ئەمما ئۇ بىر «گوڭ-نوڭ-بىڭ ئوقۇغۇچى» (ئىشچى-دېھقان-ئەسكەر ئوقۇغۇچى) بولۇپ، ناھايىتى كۆپ ۋاقتىنى ماركسىزم، لېنىنىزم ۋە ماۋ زېدۇڭ ئىدىيىلىرىنى، ۋە جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنىڭ تەلىماتلىرىنى ئۆگىنىش ئۈچۈن سەرپ قىلدى. شۇنداقلا مەكتەپ يېزا-ئىگىلىك مەيدانىدىمۇ ئىشلىدى. 1979-يىلى شىنىڭ دادىسىنىڭ ئورنى ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ، ئۇ ھوقۇق جەھەتتە ناھايىتى تېز ئۆسۈشكە باشلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىللە شى 2007-يىلى شاڭخەي پارتىيە كومىتېتىنىڭ باشلىقى بولدى. بۇ خىزمەتنى ئاران 7 ئاي ئىشلەپ، 2007-يىلى 10-ئايدا پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىدىكى ئەڭ كۈچلۈك 9 ئادەمنىڭ بىرسىگە ئايلاندى. ئۇ يەردە 5 يىل ئىشلەپ، 2012-يىلى 11-ئايدا مەركىزىي پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى بولدى. ئۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگو ھەربىي كومىتېتىنىڭ باشلىقى بولۇپ، 2013-يىلى يەنە دۆلەتنىڭ رەئىسلىكىنىمۇ ئۆز قولىغا ئالدى. شۇنداق قىلىپ، شى 60 ياشقا كىرگەندە جۇڭگونىڭ ئەڭ يۇقىرى ئورۇندىكى لىدېرى بولدى.


1-رەسىم: پروفېسسور بېيتىس گىل ئىلمىي دوكلات بېرىۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.

كىشىلىك تۇرمۇش جەھەتتە، شىنىڭ 2-خوتۇنى پېڭ لىيۈەن بىلەن توي قىلغىنىغا ھازىر 30 يىل بولاي دېدى. پېڭ لىيۈەن ئېرىدىن 9 ياش كىچىك بولۇپ، ئۇ ھازىر جۇڭگو ئارمىيىسىدە بىر چوڭ گېنېرال بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. ئۇ يەنە بىر داڭلىق ناخشىچى ۋە چولپان ئارتىس بولۇپ، شى بىلەن توي قىلىپ ئۆتكەن ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىدا پېڭ ئېرىدىن كۆپ داڭلىق بولۇپ ئۆتتى. ئۇلارنىڭ شى مىڭزې ئىسىملىك بىر قىزى بار بولۇپ، ئۇ قىز 2014-يىلى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈردى. شى ئەر-خوتۇن ئىككىيلەن ھەقىقەتەنمۇ بىر ناھايىتى قۇدرەتلىك ئائىلە بولۇپ، ئۇلار يەنە ھەممە جەھەتتە ناھايىتىمۇ ئابرۇيلۇق.

داڭلىق پارتىيە ئائىلىسىنىڭ تاۋابىئاتى بولۇش، ئۆزىنى ساقلاپ قالغۇچى بولۇش، ۋە ئۆزىنى پارتىيىگە پۈتۈنلەي ئاتىۋەتكەن بىرى بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەر بىلەن، شى ھازىر ئۆزىگە ناھايىتى ئىشىنىدىغان، كەسكىن قارار چىقىرىدىغان، ئىدېئولوگىيە مىراسلىرىدا چىڭ تۇرىدىغان، ھەمدە جۇڭگو مەنپەئىتى ئۈچۈن تەۋرەنمەي ۋە بۇرۇنقى لىدېرلاردىن بەكرەك تىرىشىدىغان بىر كىشىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ.

شىنىڭ ئەڭ يۇقىرى ھوقۇق ئورنىغا چىققىنىغا ئاران 4 يىل بولغان بولسىمۇ، ئۇ ئاشۇ 4 يىل جەريانىدا ھوقۇقلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆزىگە يىغىپ، يوشۇرۇن دۈشمەنلىرىنى تازىلاپ، خەلقنىڭ ھىمايىسىنى قولغا كەلتۈرۈپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئىشلار ئۈچۈن ناھايىتى كەڭ ۋە مۇكەممەل سىياسەتلەرنى تۈزۈپ چىقتى. بۇ ئىشلارنى ۋۇجۇدقا چىقىرىشتا ئۇ ناھايىتى جىددىي ھالدا چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ۋە پارتىيە ئىستىلىنى ساغلاملاشتۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ باردى، ئىدېئولوگىيىلىك قىزغىنلىقنى ئەسلىگە كەلتۈردى، تەشۋىقاتنى كۈچەيتتى، ۋە ئۆزى بىلەن ئوخشاش پىكىردە بولمىغانلارنى كۆزىدىن يوق قىلدى، ھەمدە ئۇنچىۋالا كۈچلۈك ئەمەس قارشى پىكىرلەرگىمۇ يول قويمىدى.

شى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىغا قارىتا ئۆزىدىن بۇرۇن دۆلەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبىرى بولغان جياڭ زېمىن ۋە خۇ جىنتاۋغا ئوخشىمايدىغان چوڭ پىلانلارنى ۋە كەلگۈسى ھەققىدىكى يېڭى ئىدىيىلەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. دۆلەت ئىچىگە قاراتقان سىياسىتىنىڭ بىر ئەڭ ياخشى مىسالى «جۇڭگو غايىسى» دىن ئىبارەت. بۇ سۆز شىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى لىدېرلىق قابىلىيىتىنى ئەڭ ياخشى نامايان قىلىپ بېرىدىغان بولۇپ، بىز بۇ سۆزنىڭ نامايەندىسىنى جۇڭگونىڭ ھەممە يېرىدە ۋە بارلىق تەشۋىقات قوراللىرىدا ئۇچرىتالايمىز. ئۇ ھازىر پارتىيە ھۆججەتلىرى ۋە مەكتەپ دەرسلىك كىتابلىرىغىمۇ كىرگۈزۈپ بولۇندى. ھازىر جۇڭگونىڭ ھەر قانداق بىر كوچىسىغا بارسىڭىز، «جۇڭگو غايىسى» نىڭ بەلگىلىرىنى كۆرىسىز.

جۇڭگودىكى تەشۋىقاتلاردا «جۇڭگو غايىسى» مۇنداق دەپ چۈشەندۈرۈلگەن: پارتىيە قۇرۇلغانلىقىغا 100 يىل بولىدىغان 2021-يىلى ئوتتۇرا-دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان بىر جەمئىيەت بەرپا قىلىپ بولۇش، يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغىنىغا 100 يىل توشىدىغان 2049-يىلى بولسا جۇڭگونى بىر تولۇق تەرەققىي قىلغان دۆلەت قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرۇپ بولۇش. مانا بۇ جۇڭگونىڭ ھازىر شى جىنپىڭ ۋەكىللىك قىلىدىغان ئەڭ ئۈمىدۋار غايىسى.

ئىلاۋە: جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ قەتئىيلا قەغەزگە يېزىلمىغان، يالغۇز چەت ئەللەردىنلا ئەمەس، جۇڭگودىكى كىشىلەردىنمۇ ئاساسەن مەخپىي ساقلىنىۋاتقان «100 يىللىق مارافون» دەپ ئاتىلىدىغان بىر پىلانىمۇ بار بولۇپ، ئۇ پىلاندا 2049-يىلىغا بارغاندا جۇڭگو ئامېرىكىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، دۇنيادا 1-ئورۇنغا ئۆتۈش نىشان قىلىنغان. مەن بۇ ھەقتە ئۆزۈمنىڭ كېيىنكى بىر يازمىسىدا يەنە ئايرىم توختىلىمەن.


2. شى جىنپىڭ يولغا قويغان بىر قىسىم تەدبىرلەر

شى جىنپىڭ كىشىلەرگە ئۈمىد بېغىشلايدىغان يۇقىرىدىكىدەك بىر خىل نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش يولىدا تىرىشىش بىلەن بىرلىكتە، ئۆزىنىڭكى بىلەن ئوخشىمايدىغان كۆز-قاراشتىكى كىشىلەرنى ئېغىر دەرىجىدە باستۇرۇش ئىشىنى تەڭ ئېلىپ ماڭدى. بۇ جەھەتتە ئۇنىڭ قىلغىنى 1989-يىلىدا يۈز بەرگەن تيەنئەنمېن ۋەقەسىدىن كېيىنكى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان ئىشلار قاتارىدىن ئورۇن ئالدى. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئۇ جۇڭگودا مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى كۈچەيتىش جەھەتتىمۇ خېلى كۆپ ئىشلارنى قىلدى. شىنىڭ رەھبەرلىكىدە ج ك پ ھازىر قىلىۋاتقان ئىشلارنى ئانچە ياقتۇرۇپ كەتمەيدىغان پائالىيەتچىلەر، ئادۋوكاتلار، قارشى پىكىردىكىلەر، ئاخباراتچىلار، زىيالىيلار ۋە نەشرىياتچىلارنىڭ بوزەك قىلىنىش، سولىنىش ۋە غايىب بولۇش ئىشلىرى كۆپلەپ يۈز بەردى. جۇڭگودا بىخەتەرلىك ۋە نازارەتچىلىك ساھەسىدىكى بىر قىسىم يېڭى قانۇنلارنىڭ تۈزۈلۈشى بىلەن يۇقىرىقىدەك قاتتىق-قوللۇق تەدبىرلەرنىڭ يولغا قويۇلۇشى، جۇڭگودا ئىش بېجىرىۋاتقان چەت ئەل تەشكىلاتلىرىنىڭ نازارەت قىلىنىشى ۋە ئىنتېرنېت ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ ناھايىتى قاتتىق ھالدا ساقچىلىق قىلىنىشى بىر يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. 2013-يىلى ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان، ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكى خىزمەتلەرگە قارىتىلغان، جۇڭگودا «9-نومۇرلۇق ھۆججەت» دەپ ئاتىلىدىغان بىر ھۆججەت شىنىڭ مۇشۇ ساھەدىكى تەدبىرلىرىنى خۇلاسىلەپ بېرىدۇ. 9-نومۇرلۇق ھۆججەت ج ك پ ھاكىمىيىتىگە تەھدىت سېلىۋاتقان 7 خىل كۈچنى تىلغا ئالدى. يېقىندا جۇڭگو مائارىپ مىنىستىرلىقىمۇ بىر ھۆججەت تارقىتىپ، ئۇنىۋېرسىتېتلاردا سۆزلىنىدىغان دەرسلەرنىڭ مەزمۇنلىرىغىمۇ بىر قىسىم چەكلىمىلەرنى قويدى. بۇ ئىككى ھۆججەت ئوتتۇرىغا قويغان مەسىلىلەر ۋە قىيىن ئۆتكەللەر ئىچىدە غەرب قانۇنلىرىدىكى دېموكراتىيە ۋە باشقا غەرب ئىدىيىلىرى، مەسىلەن، ئۇنىۋېرسال قىممەت قارىشى، خەلق جەمئىيىتى، قانۇنىي دېموكراتىيە ۋە ئاخبارات ئەركىنلىكى قاتارلىقلارمۇ بار.

بۇ خىل باستۇرۇش يالغۇز جۇڭگو ئىچى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، ئۇ دۆلەت سىرتىغىمۇ كېڭەيتىلدى. مەسىلەن، ئاشۇنداق دۆلەت سىرتىدىكى رايونلار ئىچىدە خوڭكوڭ، ھەتتا ئاۋسترالىيەمۇ بار. جۇڭگو ھۆكۈمىتى چەت ئەلدىكى جۇڭگو پۇقرالىرى ۋە چەت ئەلگە گراژدان بولغان جۇڭگولۇقلاردىن ئۆز ۋەتىنىگە سادىق بولۇشنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ، ھەمدە ئۇلارغا ھەيۋە قىلىۋاتىدۇ.

خېلى كۆپ ساھەلەردە مۇشۇنداق قاتتىق نازارەت قىلىش ياخشى ئۈنۈم بېرىۋاتىدۇ. مەسىلەن، ئۆتكەن يىل دۇنيا چېگراسىز مۇخبىرلار تەشكىلاتى 180 دۆلەتنىڭ مۇخبىرلار ئەركىنلىكى كۆرسەتكۈچى سانلىرىنى ئېلان قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا جۇڭگو 175-ئورۇننى ئالدى. يەنى، جۇڭگو پەقەت سومالىيە، سۈرىيە، تۈركمەنىستان، شىمالىي كورېيە ۋە يەنە بىر كىچىك دۆلەتنىڭ ئالدىغا ئۆتەلىدى.

شىنىڭ رەھبەرلىكىدە جۇڭگو ئۆزىنىڭ ئەسكەر تۇرغۇزغان رايونلىرىنى كېڭەيتتى. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ روشەن بولغىنى يېڭى سۈنئىي ئاراللارنى ياساش، جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىغا ھەربىي بازا قۇرۇش، شۇنداقلا 2012-يىلى جۇڭگونىڭ، فىلىپپىنغا قارايدىغان بىر قىسىم دېڭىز قىرغاقلىرىنى ئىگىلىۋېلىش قاتارلىقلار بار. بۇ يىل جۇڭگو جىبۇتى ئارىلى (Djibouti Iceland) دا بىر دېڭىز ئارمىيە ئارقا سەپ بازىسى قۇرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئۇلارنىڭ دېيىشىچە بۇ بازا سومالىيە قاراقچىلىرىغا قارشى تۇرۇش ۋە ب د ت نىڭ ئافرىقىدىكى ئىشلىرىغا ياردەملىشىشكە ئەۋەتىلگەن جۇڭگو دېڭىز ئارمىيىسى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىكەن.

چەت ئەل مۇناسىۋىتى ساھەسىدە، شى بىر ئاسىيا قۇرۇلمىسى مەبلەغ بانكىسى (Asian Infrastructure Investment Bank, AIIB) ۋە 21-ئەسىرلىك دېڭىز يولى يىپەك يولى قۇرۇش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئىشنى ۋۇجۇدقا چىقىرىش ئۈچۈن جۇڭگو 1.4 ترىللىيون دوللار پۇل خەجلەپ، تاشيول، پويىز يولى، ئايروپىلان ئىستانسىسى، دېڭىز پورتى، ئېلېكتر ئىستانسىسى، خەۋەرلىشىش تورلىرى ۋە باشقا قۇرۇلمىلارنى ياساشنى پىلانلىدى. ئەگەر بۇ ئىش ۋۇجۇدقا چىقىدىكەن، يۇقىرىدىكى قۇرۇلمىلار جۇڭگونى قۇرۇقلۇق يوللىرى ئارقىلىق ئاسىيا قۇرۇقلۇقىدىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ بازىرىغا، شۇنداقلا ئافرىقىنىڭ شەرقىي قىرغىقى ۋە ياۋروپاغىچە تۇتاشتۇرىدۇ.


3. جۇڭگو ھازىر دۇچ كەلگەن ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەر

گەرچە شى يۇقىرىقىدەك خۇسۇسىي ۋە سىياسىي مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشكەن بولسىمۇ، ئۇ ھازىر بىر قاتار قىيىن ئۆتكەللەرگە دۇچ كەلدى. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى شىنىڭ لىدېرلىق ئۇسۇلى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇ مەسىلىلەر شى ئوتتۇرىغا قويغان جۇڭگو غايىسىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىغا ۋە جۇڭگو مىللىتىنىڭ روھلاندۇرۇلىشىغا توسقۇنلۇق قىلىشى مۇمكىن.

جۇڭگو ھازىر بۇنىڭدىن 30 يىل ئىلگىرى دېڭ شياۋپىڭ ئىسلاھات قىلىش ۋە ئىشىكنى ئېچىۋېتىش سىياسىتىنى يولغا قويغاندىن بۇيانقى ئەڭ ئېغىر ئىقتىسادىي ئېنىقسىزلىقلارغا دۇچ كەلدى. بۇنىڭ ئىپادىلىرى تۆۋەندىكىدەك:
--(1) جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات سۈرئىتى ئاستىلاشقا باشلىدى.
--(2) بۇ ئاستىلاش قۇرۇلما جەھەتتىكى ئاستىلاشقا كىرىدۇ.
--(3) بۇ ئاستىلاش ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلارنىڭ ئۆزگەرتىلىشى جەريانىدا يۈز بېرىۋاتقان بولۇپ، بۇرۇن مۇشۇنداق ئەھۋالغا دۇچ كەلگەن باشقا ئەللەر ئاشۇنداق ئۆزگەرتىشتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالمىغان.

ھەممىدىن مۇھىم نۇقتا شۇكى، بېيجىڭ بۇنىڭدىن كېيىن يولغا قويىدىغان سىياسەتلەر جۇڭگو ھازىر دۇچ كەلگەن تۈپ ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى بىر تەرەپ قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقى ھازىرچە ئېنىق ئەمەس. ھازىرقى ئاستىلاشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان نەرسە جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىنى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلدۇرغان نەرسىنىڭ دەل ئۆزى: كاپىتال زاپاس مېلىغا مەبلەغ سېلىش. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، جۇڭگو ئالدىنقى 30 يىل ئىچىدە ئېكسپورت سانائىتىنى ئاساس قىلغان ئىقتىسادىي قۇرۇلمىلارنى بەرپا قىلىش ئاساسىدا تەرەققىي قىلدى. ئۇ قۇرۇلمىلار تېز سۈرئەتلىك يول، پويىز يولى، دېڭىز قىرغاق پورتى، ئايروپىلان ئىستانسىسى، بىنالار، ۋە زاۋۇت ئۆيلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاشۇنداق زور كۆلەمدىكى كاپىتال مەبلەغ سېلىش جەريانى ئەمدى توختايدۇ. يەنە بىر ئايروپىلان ئىستانسىسى، يەنە بىر پويىز يولى ياكى يەنە بىر شەھەر سېلىشنىڭ جۇڭگو ئىقتىسادىغا قوشىدىغان تۆھپىسى ئىنتايىن ئاز بولىدۇ. ھەممىمىزنىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، جۇڭگو ھازىر بىنا قاتارلىق نەرسىلىرىنىڭ ھەددىدىن زىيادە كۆپ بولۇپ كېتىش مەسىلىسىگە دۇچ كەلدى. شى جىنپىڭنىڭ ئالدىدىكى ۋەزىپە كاپىتال مەبلەغ سېلىشنى ئازايتىپ، ھازىرغىچە ياسىلىپ بولغان نەرسىلەردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش، ھەمدە دۆلەت ئىچىدىكى ئىستېمال بازىرىنى چوڭايتىش. بۇ ئۆزگىرىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئىنتايىن قىيىن بولۇپ، ئۇنىڭ ناھايىتى چوڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي خەتىرى بار. جۇڭگو ھۆكۈمىتى بۇنىڭدىن كېيىن كارخانىلارنىڭ ئىشلىرىغا ئارىلىشىۋېلىشنى تەدرىجىي ئازايتىپ، ھازىرغىچە سېلىپ بولۇنغان كاپىتال مەبلىغىنىڭ ئۈنۈمىنى يۇقىرىلىتىش ئۈچۈن تىرىشمىسا بولمايدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، يۇقىرىقىدەك ئۆزگىرىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ناھايىتى زور ساندىكى كىشىلەرنى ئىشتىن بوشىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا جۇڭگودىكى كارخانا ئىگىلىرى ھازىرقى ئەھۋالنى ئۆزگەرتىشنى ئازراقمۇ خالىمايدۇ.

شىنىڭ ۋەزىپىگە ئولتۇرغىنىغا ھازىر 5 يىل بولۇشقا قاراپ ماڭدى. ئەمما ئۇنىڭ يۇقىرىقىدەك ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ بارىدىغانغا تەييارلىقى باردەك كۆرۈنمەيدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ھازىر ئۇ ئىقتىسادىي ساھەدە قوللىنىۋاتقان چارە قەرز مىقدارىنى كۆپەيتىپ، شۇ ئارقىلىق كاپىتال مەبلەغ مىقدارىنىمۇ ئۆستۈرۈش بولۇۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا جۇڭگونىڭ سابىق ئىقتىسادىي مىنىستىرى، جۇڭگودىكى داڭلىق ئىقتىسادشۇناس لوۋ جىۋېي ئۆتكەن يىل مۇنداق دېدى: جۇڭگونىڭ ئوتتۇراھال كىرىم سەۋىيىسىدە تۇرۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى 50 پىرسەنت كېلىدۇ. ئەگەر جۇڭگو ئىقتىسادىي ساھەدە ئىسلاھات ئېلىپ بارمايدىكەن، يۇقىرى كىرىم بالدىقىغا مەڭگۈ چىقالماسلىقى مۇمكىن. لوۋ جىۋېي ئۆتكەن ھەپتە ئىقتىسادىي مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىدىن ئايرىلىپ قالدى. ئۇ ياش چەكلىسىدىن شۇنداق بولدىمۇ، ياكى باشقا سەۋەب بارمۇ، ئېنىق ئەمەس.

ئۆتكەن يىل (2015-يىلى) 675 مىليارد دوللار پۇل جۇڭگودىن سىرتقا ئاقتى. بۇ جۇڭگوغا مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي ئىستىقبالىدىن ئەنسىرەۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

جۇڭگونىڭ ھازىرقى ئىقتىسادىي مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا، شىنى ئامالسىز قالدۇرىدىغان ئەھۋاللارمۇ بار. ئۇنىڭ بىرى جۇڭگو نوپۇسىنىڭ قېرىپ كېتىشى. يەنى، جۇڭگو باي بولۇشتىن بۇرۇن قېرىپ كېتىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىرى چىرىكلىك. گەرچە شى بۇ ساھەدە خېلى كۆپ ئىشلارنى قىلغان بولسىمۇ، جۇڭگودىكى چىرىكلىك ھازىرمۇ بىر ئىنتايىن ئېغىر مەسىلە بولۇپ ساقلىنىپ تۇرۇۋاتىدۇ. شىنىڭ ئۆزى بۇ يىل 1-ئىيۇلدىكى پارتىيە قۇرۇلغان كۈننى خاتىرىلەش يىغىنىدا قىلغان سۆزىدە، «چىرىكلىكنى تازىلاش پارتىيىنىڭ ھايات-ماماتلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ئىش» دېگەنگە يېقىن گەپلەرنى قىلدى.

جۇڭگودىكى بايلار بىلەن كەمبەغەللەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقمۇ كۈندىن-كۈنگە چوڭىيىپ مېڭىۋاتىدۇ. باي-كەمبەغەل نىسبىتى كۆرسەتكۈچى بويىچە جۇڭگو ھازىر دۇنيادا 29-ئورۇندا تۇرىدۇ. كۈنلۈك كىرىمى 2 دوللاردىن تۆۋەن بولغان كەمبەغەللەردىن جۇڭگودا ھازىرمۇ 200 مىليوندىن كۆپرەك نوپۇس بار.

جۇڭگونىڭ مۇھىت بۇلغىنىشى ناھايىتى ئېغىر، ناھايىتى چوڭ، ۋە ناھايىتى مۇرەككەپ. ھاۋا بۇلغىنىشىدا بېيجىڭ تېخى ئەڭ ناچار شەھەرمۇ ئەمەس بولۇپ، جۇڭگودا ئۇنىڭدىنمۇ ناچار يەرلەردىن خېلى بار. جۇڭگودا يەر ئۈستى ۋە يەر ئاستىدىكى سۇلار ناھايىتى ئېغىر دەرىجىدە بۇلغاندى. بەزى جايلاردىكى سۇلارنى زىرائەتلەر ۋە سانائەت ئۈچۈن ئىشلىتىشكىمۇ بولمايدۇ. شەھەرلىشىش قاتارلىق بىر قاتار ئىشلار ھازىر جۇڭگو ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ قىيىن ئۆتكەللەرنى پەيدا قىلدى. بۇلغىنىش ۋە زەھەرلىنىش كىشىلەرنىڭ ھاياتىنى خېيىمخەتەرگە ئۇچرىتىدىغان بولغاچقا، بۇلار يالغۇز ئىقتىسادىي مەسىلىلەر بولۇپلا قالماي، ئۇلار يەنە سىياسىي مەسىلىلەرگىمۇ تەۋە. جۇڭگودىكى مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى ئۇنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىغا ئېغىر دەرىجىدە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ھازىرقى ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلغان تەدبىرلەرنىڭ بىرى تەرەققىيات سۈرئىتىنى ئاستىلىتىش بولۇپ، بۇ چارە ھازىر جۇڭگودا بىر قىسىم يېڭى مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ مەسىلىلەر پىرامىداسىنىڭ ئەڭ چوققىسىدا شى جىنپىڭ بار بولۇپ، ئۇ ھازىر ئۆزىنىڭ پارتىيە ئىچىدىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىش مەسىلىسىگە دۇچ كەلدى. بۇ جەھەتتىكى بىر قىسىم ئەھۋاللارنى يېقىندا (2016-يىلى ئۆكتەبىردە) ئېچىلغان پارتىيە 18-قۇرۇلتىيى 6-ئومۇمىي يىغىنىدىن كۆرۈۋېلىش مۇمكىن. شىنىڭ مەزكۇر يىغىندا دېيىشىچە، بىر قىسىم يۇقىرى دەرىجىلىك كادىرلار يالغۇز چىرىكلىك بىلەن شۇغۇللىنىپلا قالماي، پارتىيىنى پارچىلاش سىياسىي سۇيىقەستى بىلەنمۇ شۇغۇللانغان. بۇ ئىشنىڭ ئىقرار قىلىنىشى بىزگە ناھايىتى كۆپ نەرسىلەرنى دەپ بېرىدۇ. شى ئېلىپ بارغان چىرىكلىكنى يوقىتىش ھەرىكىتى ھازىر ئۇنىڭ ئۈچۈن ناھايىتى كۆپلىگەن دۈشمەنلەرنى تىكلەپ بەرگەن بولۇپ، ھازىر شى تۇتقان يولدىن نارازى بولۇۋاتقان كىشىلەرنىڭ سانى ئىنتايىن تېز سۈرئەتتە كۆپىيىۋاتىدۇ.

جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى 2012-يىلى ئېلان قىلغان بىر دوكلاتتا ئېيتىلىشىچە، جۇڭگودا ھەر يىلى 100,000 قېتىمدىن كۆپرەك چوڭ كۆلەملىك ۋەقەلەر يۈز بەرگەن. ئىشسىز قالغان ئەمگەكچىلەر جۇڭگو ئۈچۈن داۋاملىق تۈردە مۇقىمسىزلىق خەتىرىنى پەيدا قىلىپ تۇرۇۋاتىدۇ. جۇڭگونىڭ چېگرا رايونلىرىدىكى، بولۇپمۇ جۇڭگونىڭ غەربىي رايونلىرىدىكى ئېتنىك قوزغىلاڭلار جۇڭگو ئۈچۈن داۋاملىق تۈردە بىر خىل ئېغىر مەسىلە بولۇپ تۇرۇۋاتىدۇ. شىنجاڭدا يۈز بەرگەن مۇشۇ خىلدىكى ۋەقەلەر كۆپىنچە ۋاقىتتا قان تۆكۈش ۋەقەسى تۈسىنى ئېلىپ كېلىۋاتىدۇ. جۇڭگو زېمىنىنىڭ 49 پىرسەنتىنى پەقەت 4 ئۆلكىلا ئىگىلەيدۇ: تىبەت، شىنجاڭ، ئىچكى موڭغۇل ۋە چىڭخەي. بۇ ئۆلكىلەردە تارىختىن بۇيان خەنزۇ ئەمەس مىللەتلەر ياشاپ كەلگەن.

جۇڭگودا 2015-يىلىنىڭ ئاخىرىدا بىر قېتىم تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، ئۇنىڭغا قاتناشقان مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەر (1) چىرىكلەشكەن رەھبەرلەر، (2) مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى ۋە (3) كىرىمدىكى تەڭسىزلىكنى ھازىر جۇڭگو دۇچ كەلگەن ئەڭ چوڭ مەسىلىلەر، دەپ ھېسابلايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. بۇ تەكشۈرۈشنى بىر نوپۇزلۇق تەشكىلات ئېلىپ بارغان بولۇپ، ئۇنىڭغا تولۇق ئىشىنىشكە بولىدۇ.

ئىلاۋە: پروفېسسور بېيتىس گىل ئوتتۇرىغا قويغان جۇڭگونىڭ ھازىرقى ئىقتىسادىي ساھەلەردىكى ئەھۋاللىرى مەن ئۆزۈمنىڭ بۇرۇنقى «جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ» دېگەن يازمىسىدا ئوتتۇرىغا قويغان مەزمۇنلاردىن بەك كۆپ پەرقلىنىپ كەتمەيدىكەن. شۇڭلاشقا بېيتىس گىلنىڭ جۇڭگو ئىقتىسادى ھەققىدە دېگەن بىر قىسىم مەزمۇنلارنى بۇ يازمىغا كىرگۈزمىدىم. قىزىقىدىغان ئوقۇرمەنلەر ئەسلىدىكى مەنبەنى ئاڭلاپ باقسا بولىدۇ.

(داۋامى بار)

مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

Elrohlan
16-02-17, 22:29
Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu? (2)

Elrohlan


4. Junggoning Hazirqi Herbiy Sahediki Mesililiri

Junggoning quruqluqtiki bashqa eller bilen bolghan chégrisi dunya boyiche eng uzun bolup, 22000 kilométir kélidu. U 14 dölet bilen biwasite chégridash. Bu jehette u dunya boyiche eng köp döletler bilen chégridash bolghan Rusiye bilen oxshash. Déngizdiki chégridash döletler téximu köp bolup, Junggoning qoshniliridin 4 döletning yadro bombisi bar. Ular Hindistan, Pakistan, Rusiye we Shimaliy Koréye. Asanla yadro bombisi ishlep chiqiralaydighan Yaponnimu qoshsaq bu döletlerning sani 5 bolidu. Junggo iqtisadi éksport-import jehette hazir pütünley déngiz yollirigha tayinidu. Uning iqtisadiy merkizi Junggoning sherqiy déngiz qirghiqidiki ölkilerde bolup, bumu Junggoning istratégiye nuqtisidin qarighanda nahayiti ajiz ikenlikini körsitip béridu.

On yilning aldidiki ehwal bilen sélishturghanda, Junggoning tashqi muhiti Shi textke chiqqandin buyan nahayiti köp nacharlashti. Mesilen, Koréye arilida Junggoning shimaliy Koréye bilen bolghan munasiwiti nechche 10 yilning mabeynidiki eng nachar bir haletke kirdi. Yeni, Junggo shimaliy Koréyening yadro bombisi yasash ishini tosup qalalmidi. Bu ehwal Junggoning jenubiy Koréye bilen bolghan munasiwitinimu nacharlashturdi. Buning bir netijisi jenubiy Koréyening yéqinqi yillarda Amérika bilen bolghan herbiy hemkarliqni zor derijide kücheytishidur.

Junggoning Yapon bilen bolghan siyasiy we bixeterlik saheliridiki munasiwitimu hazir eng töwen derijige chüshüp qaldi. Bu xil ehwalni Sénkaku arilini talishish ishliri, shundaqla Shinzo Abé bilen Junggo rehberliri otturisida uzundin buyan dawamliship kéliwatqan her xil sürkilishler keltürüp chiqardi. Bu yil 6-ayda élip bérilghan bir qétimliq omumyüzlük tekshürüshte, 87 pirsent Yaponlar Junggogha nisbeten selbiy köz-qarashta ikenlikini bildürdi.

Junggoning jenubiy Asiya rayonliridiki eller bilen bolghan munasiwitimu intayin nachar bir halette turuwatidu. Buni Junggoning ashu rayonlarda élip barghan bir qisim binormal heriketliri, bolupmu 2012-yilidin kéyin tutqan yolliri keltürüp chiqardi. Yéqinqi özgirishlerge asaslan’ghanda, Junggo-Filippin otturisida bezi kélishimler turghuzulidighan oxshaydu. Emma, omumlashturup éytqanda, Jenubiy Junggo déngizida yéqinqi yillarda élip barghan bir qatar nachar ish-heriketliri tüpeylidin, Junggoning nami jenubiy Junggo déngizi rayonliridiki eller arisida we pütün dunyada éghir derijide buzuldi.

Junggo-amérika munasiwitimu aldinqi 3 yil ichide intérnét bixeterliki, soda, Amérikining Sherqiy we Jenubiy Déngiz rayonliridiki bixeterliki qatarliqlargha munasiwetlik mesililer tüpeylidin éghir derijide nacharlashti. Amérikigha kéler qétim kimning prézidént bolushidin qet’iynezer, deslepki bir qanche yil ichide bu ikki döletning munasiwiti anche yaxshi bolup ketmeydu.

Junggoning iqtisadiy we herbiy jehette küchiyishi dunyaning, bolupmu Junggo bilen zémin majirasi bar ellerning endishisini qozghidi. Ularning Junggogha taqabil turush yolida bir qisim yéngi tedbirlerni qollinish ehwalini keltürüp chiqardi. Bashqiche qilip éytsaq, Shi Jinping hazir qandaq qilghanda Junggoning tereqqiyatini özi üchün bir paydiliq shara’itqa aylandurghili bolidighanliqidin ibaret bir qiyin ötkelge duch keldi.


5. Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?

Yuqirida biz Shining lidérliq usulliri bilen bir az tonushup chiqtuq. Emdi biz soraydighan yene bir so’al Shi buningdin kéyinki lidérliq rolini qandaqraq élip mangidu, we biz bille yashaydighan Junggo bir qandaqraq dölet bolidu, dégendin ibaret. Biz Junggo rehberliri heqqide bilmeydighan ishlar yenila nahayiti köp. Shundaq bolsimu, men ashundaq agahlandurushni könglümde saqlighan halda Shining buningdin kéyin Junggoni qaysi terepke yétekleydighanliqi heqqide mundaq 4 perezni otturigha qoyimen.

(1) Partiyini 1-orun’gha qoyush. Manga Shi JKP gha chin könglidin ishinidighandek körünidu. Bu jehette u burunqi rehberlerni bésip chüshidu. Shi, Junggo uzundin buyan duch kelgen bashqilargha bozek bolushtek ehwalni yoq qilip, Junggoning ulughluqini qaytidin tikleshte, yaki Junggo ghayisini emelge ashurushta partiye we uning idé’ologiye, teshwiqat we kontrol wasitiliri sahesidiki keng-kölemlik apparatliridin, hemde partiyining halqiliq rolidin merkezlik halda paydilinidu. Shining hayatidin qarighanda, bu xil perez eqilge nahayitimu muwapiq kélidu. Partiyining burunqi asasliq rehberlirining birining oghli bolush, partiye ichidiki yuqiri derijilikler bilen bolghan munasiwitining qoyuq bolush, kichik waqtidin bashlapla Junggoning ishlirini, bolupmu Junggoning yéqinqi waqitlardiki tereqqiyat yolini nahayiti puxta bilip méngish qatarliq ishlar Shida JKP ge bir nahayiti mukemmel rehberlik qilish iqtidarliri we tejribilirini yétildürdi. Shi üchün JKP ni saqlap qélish eng muhim wezipe bolup qalghan bolup, Junggoning dölet ichi we sirtigha qaratqan siyasetlirining hemmisi mushu wezipini ongushluq orunlashqa toghrilinishi mumkin.

(2) Shi «Tinchliq bilen tereqqiy qilish» yaki «和平崛起» dégen uqumni qaytidin formulalashturup, uningdiki kéngeymichilik we milletchilik terkiblerni téximu kücheytidighandek qilidu. Jyang Zemin we Xu Jintaw dewrliride, bolupmu Xu Jintaw dewride Junggo bir tinchliq halettiki tashqi muhitning muhimliqini, peqet shundaq bir shara’it astidila import-éksport pursetliri, bazar, kapital, xam eshyalar, téxnologiye, ichki muqimliq we tereqqiyatlargha asan érishkili bolidighanliqini tonup yetken. Bu xil tinchliq bilen tereqqiy qilish yoli Deng Shyawping otturigha qoyghan «Junggo sewrchan bolushi, hemde bélini qoyuwetmesliki kérek» dégen chüshenche bilenmu birdek bolup, u Junggoluqlarning «Öz qabiliyetliringni yoshurup, waqitni qolgha keltür» dégen en’eniwi idiyisige uyghun kélidu. Shining rehberliki astida ichki muqimliq bilen tereqqiyat burunqidekla muhim wezipe bolup turidu, emma, Shi muqim tashqi munasiwetlerge unchiwala ehmiyet bérip ketmeydighandek qilidu. Némishqa? Méning ikki perizim bar. Uning biri, Junggoning ichki qismidiki siyasiy, ijtima’iy we iqtisadiy mesililer hazir téximu jiddiy haletke kirdi. Uning yene biri bolsa, Shi hazir dölet ichidiki éghir mesililerni ünümlük hel qilishning bir amali bir qisim tashqi munasiwettiki menpe’etlerni qurban qilip, bir qisim qoshnilarning achchiqi kelginige qarimay, téximu küchlük, téximu aktip we téximu milletchilik tüsini alghan kéngeymichilik usulini qollinish ikenlikini tonup yetkendek qilidu. Bundaq qilish «Öz iqtidarini yoshurup, waqitni qolgha keltürüsh» we «tinchliq ichide tereqqiy qilish» prinsiplirigha unchiwala uyghun kelmeydu.

(3) Shi burunqi Junggo rehberliri bilen sélishturghanda nahayiti küchlük tewekkülchilik rohigha ige kishidek qilidu. Shi Junggoning milliy menpe’iti üchün dölet ichidiki partiyining kontrollash qabiliyiti bilen dölet sirtidiki herbiy küchini toluq ishqa salmaqchi boluwatidu. Bu yolning xetiri nahayiti chong bolup, u Junggogha yaki nahayiti chong payda yaki nahayiti chong meghlubiyet élip kélidu.

(4) Shi duch kélidighan cheklimiler, hemde ichki we tashqi siyasetliridiki ajizliqlarmu nahayiti köp bolup, ular Shini xéli aware qilishi mumkin. Shi duch kélidighan eng chong cheklimidin biri bar. U cheklime Junggoning Deng Xiaoping din kéyinki rehberliri duch kélip baqqan eng chong qiyin ötkel bilen oxshash. U bolsimu zörür bolghan iqtisadiy we siyasiy islahatni élip bérip, Junggoning bir bixeter, güllen’gen we xelqi razi bolghan dölet bolup qed kötürüshige kapalet qilish yolida körsitidighan her qandaq tirishchanliqi JKP ning birla partiyige merkezleshken hoquqini muqerrer halda ajizlashturidu. Shi hazir tallighan yol héliqidek islahatlardin waz kéchip, partiyining kontrolluqini téximu kücheytishtek qilidu. Emma bundaq qilish Junggoning muqimliqi we uning buningdin kéyinki tereqqiyatini éghir derijidiki xeter ichige tiqip qoyidu. Hazirqi eng chong mesile, Shi buningdin kéyin bir xil ottura yol tutamdu-yoq, dégendin ibaret. Méning perizimche, 2017-yili échilidighan partiye qurultiyighiche Shi burunqidek qattiq qolluq siyasitini dawamlashturidu. Shu arqiliq öz ornini téximu qattiq tiklep, Junggoning barghanséri küchiyip méngiwatqan dölet küchidin yenimu toluq paydilinidu. 2022-yilliri Shining eng yuqiri derijilik dölet rehbiri bolush mudditi toshqandin kéyin, JKP özining dölet ichidiki kontrolluqini sel boshitip, chet ellerge qaratqan kéngeymichilikinimu sel azlitishi mumkin. Hazirche bu ish üstide hergizmu keskin bir nerse dégili bolmaydighan bolup, bu ishlar eng baldur bolghandimu 2018-yili yaki 2019-yili aydinglishishi mumkin.

Ilawe: Yuqiridiki mezmunni, yeni Shi Jinping buningdin kéyin tutidighan yollarni men töwendikige xulasilidim:

1) Partiyini 1-orun’gha qoyup, uni barliq imkaniyet bilen saqlap qélish

2) Kéngeymichilik we milletchilikni kücheytish, hemde sirtqa qarita «Öz qabiliyetliringni yoshurup, waqitni qolgha keltür» charisini qollinish

3) Tewekkülchilik qilip, dölet ichide partiyining kontrollash qabiliyitini, we dölet sirtida Junggoning herbiy küchini toluq ishqa sélish

4) Iqtisadiy we siyasiy islahatlardin waz kéchip, partiye kontrolluqini téximu kücheytish


Paydilinish Menbesi:

[1] China’s future under Xi Jinping: Challenges ahead
https://www.youtube.com/watch?v=ULCHR1RBoVg


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

Elrohlan
16-02-17, 22:31
شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟

ئەلروھلان
2017-يىلى 2-ئاينىڭ 17-كۈنى



4. جۇڭگونىڭ ھازىرقى ھەربىي ساھەدىكى مەسىلىلىرى

جۇڭگونىڭ قۇرۇقلۇقتىكى باشقا ئەللەر بىلەن بولغان چېگرىسى دۇنيا بويىچە ئەڭ ئۇزۇن بولۇپ، 22000 كىلومېتىر كېلىدۇ. ئۇ 14 دۆلەت بىلەن بىۋاسىتە چېگرىداش. بۇ جەھەتتە ئۇ دۇنيا بويىچە ئەڭ كۆپ دۆلەتلەر بىلەن چېگرىداش بولغان رۇسىيە بىلەن ئوخشاش. دېڭىزدىكى چېگرىداش دۆلەتلەر تېخىمۇ كۆپ بولۇپ، جۇڭگونىڭ قوشنىلىرىدىن 4 دۆلەتنىڭ يادرو بومبىسى بار. ئۇلار ھىندىستان، پاكىستان، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە. ئاسانلا يادرو بومبىسى ئىشلەپ چىقىرالايدىغان ياپوننىمۇ قوشساق بۇ دۆلەتلەرنىڭ سانى 5 بولىدۇ. جۇڭگو ئىقتىسادى ئېكسپورت-ئىمپورت جەھەتتە ھازىر پۈتۈنلەي دېڭىز يوللىرىغا تايىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىقتىسادىي مەركىزى جۇڭگونىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىدىكى ئۆلكىلەردە بولۇپ، بۇمۇ جۇڭگونىڭ ئىستراتېگىيە نۇقتىسىدىن قارىغاندا ناھايىتى ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئون يىلنىڭ ئالدىدىكى ئەھۋال بىلەن سېلىشتۇرغاندا، جۇڭگونىڭ تاشقى مۇھىتى شى تەختكە چىققاندىن بۇيان ناھايىتى كۆپ ناچارلاشتى. مەسىلەن، كورېيە ئارىلىدا جۇڭگونىڭ شىمالىي كورېيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى نەچچە 10 يىلنىڭ مابەينىدىكى ئەڭ ناچار بىر ھالەتكە كىردى. يەنى، جۇڭگو شىمالىي كورېيەنىڭ يادرو بومبىسى ياساش ئىشىنى توسۇپ قالالمىدى. بۇ ئەھۋال جۇڭگونىڭ جەنۇبىي كورېيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىمۇ ناچارلاشتۇردى. بۇنىڭ بىر نەتىجىسى جەنۇبىي كورېيەنىڭ يېقىنقى يىللاردا ئامېرىكا بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقنى زور دەرىجىدە كۈچەيتىشىدۇر.

جۇڭگونىڭ ياپون بىلەن بولغان سىياسىي ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدىكى مۇناسىۋىتىمۇ ھازىر ئەڭ تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈپ قالدى. بۇ خىل ئەھۋالنى سېنكاكۇ ئارىلىنى تالىشىش ئىشلىرى، شۇنداقلا شىنزو ئابې بىلەن جۇڭگو رەھبەرلىرى ئوتتۇرىسىدا ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ھەر خىل سۈركىلىشلەر كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ يىل 6-ئايدا ئېلىپ بېرىلغان بىر قېتىملىق ئومۇميۈزلۈك تەكشۈرۈشتە، 87 پىرسەنت ياپونلار جۇڭگوغا نىسبەتەن سەلبىي كۆز-قاراشتا ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

جۇڭگونىڭ جەنۇبىي ئاسىيا رايونلىرىدىكى ئەللەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمۇ ئىنتايىن ناچار بىر ھالەتتە تۇرۇۋاتىدۇ. بۇنى جۇڭگونىڭ ئاشۇ رايونلاردا ئېلىپ بارغان بىر قىسىم بىنورمال ھەرىكەتلىرى، بولۇپمۇ 2012-يىلىدىن كېيىن تۇتقان يوللىرى كەلتۈرۈپ چىقاردى. يېقىنقى ئۆزگىرىشلەرگە ئاساسلانغاندا، جۇڭگو-فىلىپپىن ئوتتۇرىسىدا بەزى كېلىشىملەر تۇرغۇزۇلىدىغان ئوخشايدۇ. ئەمما، ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدا يېقىنقى يىللاردا ئېلىپ بارغان بىر قاتار ناچار ئىش-ھەرىكەتلىرى تۈپەيلىدىن، جۇڭگونىڭ نامى جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزى رايونلىرىدىكى ئەللەر ئارىسىدا ۋە پۈتۈن دۇنيادا ئېغىر دەرىجىدە بۇزۇلدى.

جۇڭگو-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىمۇ ئالدىنقى 3 يىل ئىچىدە ئىنتېرنېت بىخەتەرلىكى، سودا، ئامېرىكىنىڭ شەرقىي ۋە جەنۇبىي دېڭىز رايونلىرىدىكى بىخەتەرلىكى قاتارلىقلارغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر تۈپەيلىدىن ئېغىر دەرىجىدە ناچارلاشتى. ئامېرىكىغا كېلەر قېتىم كىمنىڭ پرېزىدېنت بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، دەسلەپكى بىر قانچە يىل ئىچىدە بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋىتى ئانچە ياخشى بولۇپ كەتمەيدۇ.

جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتە كۈچىيىشى دۇنيانىڭ، بولۇپمۇ جۇڭگو بىلەن زېمىن ماجىراسى بار ئەللەرنىڭ ئەندىشىسىنى قوزغىدى. ئۇلارنىڭ جۇڭگوغا تاقابىل تۇرۇش يولىدا بىر قىسىم يېڭى تەدبىرلەرنى قوللىنىش ئەھۋالىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، شى جىنپىڭ ھازىر قانداق قىلغاندا جۇڭگونىڭ تەرەققىياتىنى ئۆزى ئۈچۈن بىر پايدىلىق شارائىتقا ئايلاندۇرغىلى بولىدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر قىيىن ئۆتكەلگە دۇچ كەلدى.


5. شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟

يۇقىرىدا بىز شىنىڭ لىدېرلىق ئۇسۇللىرى بىلەن بىر ئاز تونۇشۇپ چىقتۇق. ئەمدى بىز سورايدىغان يەنە بىر سوئال شى بۇنىڭدىن كېيىنكى لىدېرلىق رولىنى قانداقراق ئېلىپ ماڭىدۇ، ۋە بىز بىللە ياشايدىغان جۇڭگو بىر قانداقراق دۆلەت بولىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. بىز جۇڭگو رەھبەرلىرى ھەققىدە بىلمەيدىغان ئىشلار يەنىلا ناھايىتى كۆپ. شۇنداق بولسىمۇ، مەن ئاشۇنداق ئاگاھلاندۇرۇشنى كۆڭلۈمدە ساقلىغان ھالدا شىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن جۇڭگونى قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدىغانلىقى ھەققىدە مۇنداق 4 پەرەزنى ئوتتۇرىغا قويىمەن.

(1) پارتىيىنى 1-ئورۇنغا قويۇش. ماڭا شى ج ك پ غا چىن كۆڭلىدىن ئىشىنىدىغاندەك كۆرۈنىدۇ. بۇ جەھەتتە ئۇ بۇرۇنقى رەھبەرلەرنى بېسىپ چۈشىدۇ. شى، جۇڭگو ئۇزۇندىن بۇيان دۇچ كەلگەن باشقىلارغا بوزەك بولۇشتەك ئەھۋالنى يوق قىلىپ، جۇڭگونىڭ ئۇلۇغلۇقىنى قايتىدىن تىكلەشتە، ياكى جۇڭگو غايىسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا پارتىيە ۋە ئۇنىڭ ئىدېئولوگىيە، تەشۋىقات ۋە كونترول ۋاسىتىلىرى ساھەسىدىكى كەڭ-كۆلەملىك ئاپپاراتلىرىدىن، ھەمدە پارتىيىنىڭ ھالقىلىق رولىدىن مەركەزلىك ھالدا پايدىلىنىدۇ. شىنىڭ ھاياتىدىن قارىغاندا، بۇ خىل پەرەز ئەقىلگە ناھايىتىمۇ مۇۋاپىق كېلىدۇ. پارتىيىنىڭ بۇرۇنقى ئاساسلىق رەھبەرلىرىنىڭ بىرىنىڭ ئوغلى بولۇش، پارتىيە ئىچىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قويۇق بولۇش، كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا جۇڭگونىڭ ئىشلىرىنى، بولۇپمۇ جۇڭگونىڭ يېقىنقى ۋاقىتلاردىكى تەرەققىيات يولىنى ناھايىتى پۇختا بىلىپ مېڭىش قاتارلىق ئىشلار شىدا ج ك پ گە بىر ناھايىتى مۇكەممەل رەھبەرلىك قىلىش ئىقتىدارلىرى ۋە تەجرىبىلىرىنى يېتىلدۈردى. شى ئۈچۈن ج ك پ نى ساقلاپ قېلىش ئەڭ مۇھىم ۋەزىپە بولۇپ قالغان بولۇپ، جۇڭگونىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىغا قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ ھەممىسى مۇشۇ ۋەزىپىنى ئوڭۇشلۇق ئورۇنلاشقا توغرىلىنىشى مۇمكىن.

(2) شى «تىنچلىق بىلەن تەرەققىي قىلىش» ياكى «和平崛起» دېگەن ئۇقۇمنى قايتىدىن فورمۇلالاشتۇرۇپ، ئۇنىڭدىكى كېڭەيمىچىلىك ۋە مىللەتچىلىك تەركىبلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتىدىغاندەك قىلىدۇ. جياڭ زېمىن ۋە خۇ جىنتاۋ دەۋرلىرىدە، بولۇپمۇ خۇ جىنتاۋ دەۋرىدە جۇڭگو بىر تىنچلىق ھالەتتىكى تاشقى مۇھىتنىڭ مۇھىملىقىنى، پەقەت شۇنداق بىر شارائىت ئاستىدىلا ئىمپورت-ئېكسپورت پۇرسەتلىرى، بازار، كاپىتال، خام ئەشيالار، تېخنولوگىيە، ئىچكى مۇقىملىق ۋە تەرەققىياتلارغا ئاسان ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن. بۇ خىل تىنچلىق بىلەن تەرەققىي قىلىش يولى دېڭ شياۋپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «جۇڭگو سەۋرچان بولۇشى، ھەمدە بېلىنى قويۇۋەتمەسلىكى كېرەك» دېگەن چۈشەنچە بىلەنمۇ بىردەك بولۇپ، ئۇ جۇڭگولۇقلارنىڭ «ئۆز قابىلىيەتلىرىڭنى يوشۇرۇپ، ۋاقىتنى قولغا كەلتۈر» دېگەن ئەنئەنىۋى ئىدىيىسىگە ئۇيغۇن كېلىدۇ. شىنىڭ رەھبەرلىكى ئاستىدا ئىچكى مۇقىملىق بىلەن تەرەققىيات بۇرۇنقىدەكلا مۇھىم ۋەزىپە بولۇپ تۇرىدۇ، ئەمما، شى مۇقىم تاشقى مۇناسىۋەتلەرگە ئۇنچىۋالا ئەھمىيەت بېرىپ كەتمەيدىغاندەك قىلىدۇ. نېمىشقا؟ مېنىڭ ئىككى پەرىزىم بار. ئۇنىڭ بىرى، جۇڭگونىڭ ئىچكى قىسمىدىكى سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەر ھازىر تېخىمۇ جىددىي ھالەتكە كىردى. ئۇنىڭ يەنە بىرى بولسا، شى ھازىر دۆلەت ئىچىدىكى ئېغىر مەسىلىلەرنى ئۈنۈملۈك ھەل قىلىشنىڭ بىر ئامالى بىر قىسىم تاشقى مۇناسىۋەتتىكى مەنپەئەتلەرنى قۇربان قىلىپ، بىر قىسىم قوشنىلارنىڭ ئاچچىقى كەلگىنىگە قارىماي، تېخىمۇ كۈچلۈك، تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە تېخىمۇ مىللەتچىلىك تۈسىنى ئالغان كېڭەيمىچىلىك ئۇسۇلىنى قوللىنىش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەندەك قىلىدۇ. بۇنداق قىلىش «ئۆز ئىقتىدارىنى يوشۇرۇپ، ۋاقىتنى قولغا كەلتۈرۈش» ۋە «تىنچلىق ئىچىدە تەرەققىي قىلىش» پرىنسىپلىرىغا ئۇنچىۋالا ئۇيغۇن كەلمەيدۇ.

(3) شى بۇرۇنقى جۇڭگو رەھبەرلىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا ناھايىتى كۈچلۈك تەۋەككۈلچىلىك روھىغا ئىگە كىشىدەك قىلىدۇ. شى جۇڭگونىڭ مىللىي مەنپەئىتى ئۈچۈن دۆلەت ئىچىدىكى پارتىيىنىڭ كونتروللاش قابىلىيىتى بىلەن دۆلەت سىرتىدىكى ھەربىي كۈچىنى تولۇق ئىشقا سالماقچى بولۇۋاتىدۇ. بۇ يولنىڭ خەتىرى ناھايىتى چوڭ بولۇپ، ئۇ جۇڭگوغا ياكى ناھايىتى چوڭ پايدا ياكى ناھايىتى چوڭ مەغلۇبىيەت ئېلىپ كېلىدۇ.

(4) شى دۇچ كېلىدىغان چەكلىمىلەر، ھەمدە ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەتلىرىدىكى ئاجىزلىقلارمۇ ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۇلار شىنى خېلى ئاۋارە قىلىشى مۇمكىن. شى دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ چەكلىمىدىن بىرى بار. ئۇ چەكلىمە جۇڭگونىڭ دېڭ شياۋپىڭدىن كېيىنكى رەھبەرلىرى دۇچ كېلىپ باققان ئەڭ چوڭ قىيىن ئۆتكەل بىلەن ئوخشاش. ئۇ بولسىمۇ زۆرۈر بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئىسلاھاتنى ئېلىپ بېرىپ، جۇڭگونىڭ بىر بىخەتەر، گۈللەنگەن ۋە خەلقى رازى بولغان دۆلەت بولۇپ قەد كۆتۈرۈشىگە كاپالەت قىلىش يولىدا كۆرسىتىدىغان ھەر قانداق تىرىشچانلىقى ج ك پ نىڭ بىرلا پارتىيىگە مەركەزلەشكەن ھوقۇقىنى مۇقەررەر ھالدا ئاجىزلاشتۇرىدۇ. شى ھازىر تاللىغان يول ھېلىقىدەك ئىسلاھاتلاردىن ۋاز كېچىپ، پارتىيىنىڭ كونتروللۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشتەك قىلىدۇ. ئەمما بۇنداق قىلىش جۇڭگونىڭ مۇقىملىقى ۋە ئۇنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تەرەققىياتىنى ئېغىر دەرىجىدىكى خەتەر ئىچىگە تىقىپ قويىدۇ. ھازىرقى ئەڭ چوڭ مەسىلە، شى بۇنىڭدىن كېيىن بىر خىل ئوتتۇرا يول تۇتامدۇ-يوق، دېگەندىن ئىبارەت. مېنىڭ پەرىزىمچە، 2017-يىلى ئېچىلىدىغان پارتىيە قۇرۇلتىيىغىچە شى بۇرۇنقىدەك قاتتىق قوللۇق سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. شۇ ئارقىلىق ئۆز ئورنىنى تېخىمۇ قاتتىق تىكلەپ، جۇڭگونىڭ بارغانسېرى كۈچىيىپ مېڭىۋاتقان دۆلەت كۈچىدىن يەنىمۇ تولۇق پايدىلىنىدۇ. 2022-يىللىرى شىنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك دۆلەت رەھبىرى بولۇش مۇددىتى توشقاندىن كېيىن، ج ك پ ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى كونتروللۇقىنى سەل بوشىتىپ، چەت ئەللەرگە قاراتقان كېڭەيمىچىلىكىنىمۇ سەل ئازلىتىشى مۇمكىن. ھازىرچە بۇ ئىش ئۈستىدە ھەرگىزمۇ كەسكىن بىر نەرسە دېگىلى بولمايدىغان بولۇپ، بۇ ئىشلار ئەڭ بالدۇر بولغاندىمۇ 2018-يىلى ياكى 2019-يىلى ئايدىڭلىشىشى مۇمكىن.

ئىلاۋە: يۇقىرىدىكى مەزمۇننى، يەنى شى جىنپىڭ بۇنىڭدىن كېيىن تۇتىدىغان يوللارنى مەن تۆۋەندىكىگە خۇلاسىلىدىم:
1) پارتىيىنى 1-ئورۇنغا قويۇپ، ئۇنى بارلىق ئىمكانىيەت بىلەن ساقلاپ قېلىش

2) كېڭەيمىچىلىك ۋە مىللەتچىلىكنى كۈچەيتىش، ھەمدە سىرتقا قارىتا «ئۆز قابىلىيەتلىرىڭنى يوشۇرۇپ، ۋاقىتنى قولغا كەلتۈر» چارىسىنى قوللىنىش

3) تەۋەككۈلچىلىك قىلىپ، دۆلەت ئىچىدە پارتىيىنىڭ كونتروللاش قابىلىيىتىنى، ۋە دۆلەت سىرتىدا جۇڭگونىڭ ھەربىي كۈچىنى تولۇق ئىشقا سېلىش

4) ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئىسلاھاتلاردىن ۋاز كېچىپ، پارتىيە كونتروللۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش


پايدىلىنىش مەنبەسى:

[1] China’s future under Xi Jinping: Challenges ahead
https://www.youtube.com/watch?v=ULCHR1RBoVg


مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye