PDA

View Full Version : Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?



Elrohlan
07-01-17, 01:42
Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?

Elrohlan


Men mezkur maqalide proféssor Pol Dibb (Paul Dibb) ning «Junggo bilen Amérika urushushning éhtimalliqi qanchilik?» dégen témidiki bir qétimliq ilmiy doklatining mezmunini tonushturimen [1]. Bu doklat Yutyub (YouTube) qa 2013-yili 27-Mayda chiqirilghan. Men bayan qilidighan idiyilerning hemmisi Pol Dibbqa mensup bolup, eger men özümning sözlirini qoshup qoymaqchi bolsam, uni bir «Ilawe» sheklide ayrim abzas qilip yazimen. Men Pol Dibbni aldinqi qétim torda élan qilghan «Junggo Asiyadiki hökümran küch bolalmaydu» dégen yazmamda azraq tonushturghan. Pol Dibb Awstraliye Milliy Uniwérsitéti Asiya we Tinch Okyan Instituti Istratégiye Tetqiqati bölümining proféssori. U yene Awstraliye Dölet Mudapi’e Ministirliqining sabiq mu’awin Sékrétari, Birleshme Axbarat Teshkilatining Diréktori, hemde Memliketlik Axbarat Komitétining bir bölümining bashliqi iken. Pol Dibb bir aliy derijilik axbarat emeldari we bir akadémik bolush süpiti bilen sabiq Sowét Ittipaqini 20 yil tetqiq qilghan, hemde «Sowét Ittipaqi—Teltöküs Bolmighan Derijidin Tashqiri Küch» namliq bir kitabni yazghan. Bu kitab 1986-, 1987- we 1988-yili 3 qétim neshr qilin’ghan. Pol Dibb ashu kitabida sabiq Sowét Ittipaqining yéqin kelgüside yiqilidighanliqini aldin perez qilghan bolup, hemmimizning xewiride bolghudek, uning perizi toghra chiqti.

Proféssor Pol Dibb mezkur doklatni bergen sorunda Awstraliye hökümitining diplomatiye sahesidiki yuqiri derijilik muhim emeldarliri, Awstraliye Axbarat idarilirining emeldarliri, yuqiri unwanliq akadémikler, bir qanche xelq’ara munasiwet we chet el ishliri bilen munasiwetlik teshkilatlarning xadimliri we bir qanche uniwérsitétining aspirant oqughuchiliri bar iken. Awstraliye Dölet Mudapi’e Ministiri bu yighin’gha kélelmigen bolup, Poldin nutuq tékistini soraptu.

Töwendikisi Pol Dibbning doklatining özüm tallighan asasiy mezmunliri.

Men 1978-yili Junggogha tunji qétim barghan. Méni Junggo hökümiti teklip qilghan bolup, u chaghda men Awstraliyening dölet axbarat idariside ishleydighan bir yuqiri derijilik emeldar idim. Shu chaghda men junggo teklip qilip, Shangxeydiki su asti paraxot qorusini körsetken birinchi chet ellik bolup qalghan idim. Shu qétimliq seperde men Badalingdiki tanka armiyisi 6-déwiziyisinimu ziyaret qildim. Men uningdin kéyin Amérikida xéli uzun ishlep, sün’iy hemrah arqiliq axbarat toplash qatarliq xizmetlerni qildim. Mende u chaghda Amérikining eng yuqiri derijilik mexpiy axbarat uchurlirini köreleydighan salahiyet bar idi.

Men bügün bir qanche téma üstide toxtilimen. Uning birinchisi, Junggo bilen Amérika bir-birige qarshi urush qilamdu, dégendin ibaret. Töwende men bu so’algha bir nezeriyichi salahiyiti bilen emes, belki Awstraliye dölet mudapi’e siyasiti saheside uzun muddet emeliy xizmetler bilen shughullan’ghan bir kishi bolush süpitim bilen jawab bérip ötimen.


1. Junggo bilen Amérika bir-birige qarshi urush qilamdu?

Men chong küchlerni tengpunglashturush nezeriyisige ishinidighan we uni teshebbus qilidighan bir kishi. Dunyadiki chong küchler Amérika we sabiq Sowét Ittipaqidin ibaret ikki qutuptin terkib tapqanda, chong küchler tengpungluqi bir xil muqimsiz halette turghan. Emma chong küchler köp-qutupluq bolghanda, bir xil muqim halet wujudqa kélidu. Bu ishta qandaq köz-qarashta bolush her bir ademning höküm chiqirish usuligha baghliq. Hazir Awstraliyediki bir qisim mutexessisler Junggo-amérika munasiwitige «ikki qutupluq munasiwet», dep qaraydu. Emma, méningche emeliy ehwal undaq emes. Hazir Asiyada bashqa bir qisim yéngi küchler wujudqa kéliwatidu. Mesilen, Hindistan, Hindonéziye, Wiyétnam, we Shimaliy Koréye qatarliqlar. Tereqqiy qilip bolghan asasliq küchlerdin yene Yaponiyemu bar. Shundaqla kelgüside asasiy küchler qatarigha kirish éhtimalliqi bar döletlerdin yene Rusiyemu bar. Démek, hazir mewjut bolup turuwatqan halet bir murekkep we köp-qutupluq halettur.

Yazghuchilar tarixta her xil döletlerning qed kötürgenliki we yimirilgenliki heqqide köpligen nersilerni yazdi. Hemde néme üchün shundaq bolghanliqi heqqide öz perezlirinimu otturigha qoyushti. Bu heqte köpligen oxshimaydighan köz-qarashlar mewjut. Aldinqi 10 yil ichide neshr qilin’ghan mezkur téma bilen munasiwetlik eng yaxshi kitablarning biri Pol Krugman (Paul Krugman) ning kitabi bolup, ashu aptorning qarishiche, iqtisadiy tereqqiyat bir döletning küchiyishi yaki ajizlishishidiki asasiy amil; eger bir elning iqtisadi tereqqiy qilmaydiken, u bir küchlük armiyini berpa qilalmaydu, shuning bilen uning tesirimu chong bolmaydu. Bu bir talash-tartish peyda qilidighan hökümdur. Pol Krugman kitabining eng axiridiki bir babta mexsus méning kitabim üstide toxtalghan. Shunglashqa men uning kitabigha «bir xéli yaxshi yézilghan kitab», dep qaraymen. Emma Krugman döletning ichki mesiliri, ijtima’iy mesililer we siyasiy mesililerge bir az sel qaraydighandek qilidu. Men Junggoning ashundaq mesililiri üstide bir azdin kéyin azraq toxtilimen.

Ilawe: Pol Krugmen Yehudiy millitidin bolup, u burun Amérikidiki MIT we Prinston qatarliq dangliq aliy mekteplerde iqtisad kespining proféssori, hemde bezi dangliq gézitlerning obzorchisi bolup ishligen. U 2008-yili Iqtisad kespining Nobél mukapatigha érishken [2].

(1) Istratégiyilik Siyasetlerni Tüzüp Chiqishta Közde Tutushqa Tégishlik Muhim Nuqtilar
Istratégiyilik siyasetlerni tüzüp chiqishta közde tutushqa tégishlik ikki muhim uqum bar. Uning biri, hazir iqtisadiy jehette dunyadiki oxshimighan eller tarixta körülüp baqmighan derijide öz-ara baghlinip ketti. Beziler peqet 19-esirning beshidila dunyadiki oxshimighan eller iqtisadiy sahede bir qétim öz-ara qattiq baghlinip baqqan, hazir bolsa undaq emes, dep qaraydu. Emma hazir oxshimighan eller otturisidiki iqtisadiy munasiwetning burunqidinmu bekrek küchiyip ketkenlikini chüshinish unchiwala tes emes. Mesilen, bir Ayfun (iPhone) we Ayped (iPad) lerge qarap baqayli. Ularni hazir Junggoni öz ichige alghan pütün dunya elliri ishlitidu. Emma ular Junggoda emes, Amérikida ijad qilin’ghan. Ayfun we Aypedtiki renglik métallarni ishlitidighan bir qisim zapchaslar Yaponiyede ishlep chiqirilghan. Hemde Ayfun bilen Aypedler Junggoda qurashturulghan bolup, qurashturush jeryani ulargha 15 pirsentlik qimmet qoshidu. Siz bir nerse sétiwalghanda u qeyerde ijad qilin’ghanliqi, we uni ishlep chiqirishqa qanche dölet qatnashqanliqigha qarap béqing. Men dölet mudapi’e siyasiti we dölet mudapi’e üsküniliri saheside xizmet qilimen. Shu sahelerdiki buyumlarni ishlep chiqirishqimu dunyadiki nahayiti köp döletler qatnishidu.

1910-yili Norman Enjél (Norman Angell) dégen bir dangliq proféssor «Chong xata chüshenche» namliq bir kitabni yézip, uningda Gérmaniye bilen En’gliye iqtisad, téxnologiye we qatnash qatarliq sahelerde öz-ara chemberchas baghlinip ketkenlikini, shunga bu ikki dölet otturisida birer urush partlaydu, déyish kallisidin ketkenlik bolidighanliqini otturigha qoyghan [3]. Emma, shu kitab chiqip 4 yildin ötüpla bu ikki dölet otturisida urush partlidi.

Emma u burunqi ish. Hazirqi ehwal uninggha oxshimaydu. Oxshimighan ellerning iqtisadiy jehette bir-birige yölinishi hazir 10 hesse, hetta bir qanche 10 hesse küchiyip ketti.

Istratégiyilik siyasetlerni tüzüp chiqishta közde tutushqa tégishlik 2-muhim nuqta yadro bombisi ishlitishni tosush. Bu chare yéqinqi 70 yildin uzunraq waqittin buyan yaxshi ünüm berdi. 1962-yili Amérika bilen sabiq Sowét Ittipaqi otturisida yadro-bombisi urushi yüz bergili tas qaldi. Shuninggha oxshash ehwal 1983-yili yene bir qétim tekrarlandi. Ashu 2 qétim bir terep yene bir terepni pütünley yoq qiliwetmekchi boldi. Hazirqi zaman uqumi boyiche éytqanda, her ikki terep normal heriketlinip turuwatqan zamaniwi jem’iyetlerdin idi. Amérikining ashu waqittiki pilani urush bashlan’ghandin kéyinki deslepki 24 sa’et waqit ichide Sowét Ittipaqi nopusining 50 pirsentini yoq qiliwétish idi. Uni «zaman axiri» déyishke bolatti. U chaghda biz «yadrözimistani» üstide paranglishattuq. Lékin heqiqiy urush yüz bermidi. Yeni, yadro urushimu yüz bermey, en’eniwi urushmu yüz bermidi.

Beziler «Amérika bilen Junggo urushup qalsa, aldi bilen Junggo Gu’amgha yadro bombisi tashlaydu. Uninggha qarita Amérika héch ish qilalmaydu. Sewebi, eger Amérika qayturma zerbe berse, Los Anzhélis bilen Nyu york xewp-xeter astida qalidu», déyishiwatidu. Emeliyette bolsa bundaq geplerni dewatqan kishiler Amérikini zadila chüshenmeydiken. Amérika bir dölet bilen urushush qararigha kélidiken, uningdin kéyin hergizmu ikkilinip olturmaydu. Ishenmisingiz Iraqqa qarap béqing. Yaponiyening Xiroshima we Nagasaki rayonlirida néme ish bolghanliqigha qarap béqing. «Démokratik eller urush qilghanda hergizmu urushni wehshiylerche élip barmaydu, hemde qarshi tereptin shertsiz teslim bolushni telep qilmaydu», déyish, bir xil epsanidin bashqa nerse emes.

(2) Urush Yüz Bérishning Bashqa Éhtimalliqliri
Biz aldi bilen 2013-yilliq Junggo dölet mudapi’e aq tashliq doklatigha qarap baqayli: «Teywen boghuzidiki munasiwetlerde hazir tinchliq astidiki bille tereqqiy qilish jeryani saqliniwatidu.» Bu bayan nahayitimu toghra. Eger Teywen öz aldigha musteqilliq jakarlaydiken, Junggo uning bilen choqum urushidu. Amérika undaq bir ehwalning yüz bérishini istimeydu. Eger Junggo bilen Teywen otturisida urush partlap, Amérika urushqa qatniship, uning eskerliri ölüp kétish ehwali yüz béridiken, Amérika-awstraliye herbiy kélishimi ishqa sélinip, Awstraliyening Tinch Okyan rayonidiki déngiz we hawa armiyisi Amérikigha yardem qilishqa ötidu. Emma eslidiki urushni Teywenning öz aldigha musteqilliq jakarlashni keltürüp chiqarghan bolsa, u halda Awstraliye nahayiti murekkep diplomatik mesilige duch kélidu. Emeliyette ashundaq bir urushning yüz bérishi bir xil xiyaliy ehwal bolup, hazirche undaq bir ehwal üstide bek bash qaturup kétishning héch bir hajiti yoq. Hazirche Amérikining Teywen boghuzidiki bir urushqa qatniship qélish éhtimalliqi, yaki Teywen boghuzida birer urushning partlap qélish éhtimalliqi intayin töwen.

Shimaliy Koréyening ehwali Teywenningkidin köp xeterlik. Shimaliy Koréyening 28 yashliq herbiy bashliqi hamaqetlik qilip we chöchürini xam sanap, bir yadro-bombisi urushi bashlap qélish éhtimalliqi bar. Koréye yérim arilida birer urushning partlap qélishi Jenubiy Koréye bilen Amérika üchün paydiliq emes. Junggo üchün téximu paydisiz. Shunga Junggomu yéqindin buyan Shimaliy Koréyedin asta-asta yiraqlishiwatidu. Eger Shimaliy Koréye Jenubiy Koréyege yadro-bombisi bilen hujum qilidiken, Amérika Shimaliy Koréyege qattiq zerbe béridu. Buni melum kishiler Shimaliy Koréyege dep qoyushi kérek. Shimaliy Koréyening Jenubiy Koréyege hujum qilishi bir nahayiti xeterlik ehwal, emma undaq bir ehwalning yüz bérishimu éhtimalliqqa yéqin emes.

Yéqinda Sherqiy Junggo déngizi, Sénkaku Arili we Jenubiy Junggo déngizlirida yüz bergen ishlar In’glizche «ASEAN, Association of Southeast Asian Nations» dep atilidighan «Sherqiy-jenubiy Asiya Elliri Birliki» ge eza döletlerning Junggo bilen bolghan munasiwitini yirikleshtürüp, ularning Amérika bilen bolghan munasiwetlirini téximu yaxshilidi. Yéqinqi xewerlerde anglighinimizdek, yéqinda 8 kémilik Junggoluqlar Sénkaku ariligha kelgende, Yaponiye bash ministiri «Bu aralgha kelgen her qandaq Junggoluq qoghlandi qilinidu», dédi. Yeni, Yaponluqlar ashundaq Junggoluqlarni «qanunsiz panahlan’ghuchilar» dep hésablaydighanliqini ochuq bildürdi. Qisqisi, Sénkaku arili rayonida chöchürini xam sanash sewebidin kichik kölemlik toqunushning yüz bérish éhtimalliqi bar.

Yéqinda élan qilin’ghan bir doklat buningdin kéyinki 30 yil ichide Junggo bilen Amérikining urushup qélish éhtimalliqi üstide tepsiliy toxtalghan bolup, uningda yuqiridiki 3 xil éhtimalliqlarmu tilgha élin’ghan. U doklat axirida bu ikki dölet otturisida urush partlash éhtimalliqining asasen yoq ikenlikini otturigha qoyghan.


2. Junggo bilen Amérikining Küch Sélishturmisi

Ilawe: Pol Dibb doklatining bu qismida otturigha qoyghan bir qisim mezmunlar men aldinqi qétimqi «Junggo Asiyadiki hökümran küch bolalmaydu» dégen maqalide tonushturghan mezmunlar bilen oxshash bolup, men ularni bu yerde qayta tekrarlimaymen. Bu yerde peqet burunqigha oxshimaydighan yéngi mezmunlarnila bayan qilip ötimen.

Yéqinda Amérika Tashqi Ishlar Ministirliqining sabiq mu’awin yardemchi sékrétari (deputy assistant secretary of State) we Junggo ishliri mutexessisi Suzan Shirk (Susan L. Shirk) xanim «Junggo—Asan örülüp Kétidighan Derijidin Tashqiri Küch» (China: Fragile Superpower) namliq bir kitabni yazdi [4]. Yeni, men «Sowét Ittipaqi—Teltöküs Bolmighan Derijidin Tashqiri Küch» dégen kitabni yazdim, Suzan bolsa «Junggo—Asan örülüp Kétidighan Derijidin Tashqiri Küch» dégen kitabni yazdi. Suzan ashu kitabta Junggo sirtqa qarita küchiyip méngip, ichki jehette ajizliship méngiwatqanliqini otturigha qoydi. Méningche bu bir heqiqet. Herbiy jehette Junggo Amérikidin köp arqida turidu. Hazirqi mölcherlerge asaslan’ghanda, Amérikining yilliq herbiy xirajiti pütün dunya elliri herbiy xirajetlirining 50 pirsentini teshkil qilidu. Méning özümning mölchiride, Amérikining her yili ilghar herbiy qoralliri üstidiki tetqiqat we tereqqiyat ishlirigha xejleydighan pulining miqdari pütün dunya serp qilidighan pulning 80 pirsentige yétip baridu. Hazir bu sahede azraqtin tetqiqat we tereqqiyat ishliri bilen shughulliniwatqan ellerdin Junggo, En’gliye, Firansiye we Rusiye qatarliqlar bar. Emma Rusiyening dölet mudapi’e sana’itining nahayiti téz sür’ette töwen’ge qarap méngiwatqinigha hazir 20 yildin ashti.

Hazir GDP jehette Junggo iqtisadi Yaponiyeni bésip chüshti. Kishiler Junggo pulining nispiy qimmiti yaki Junggo pulining sétiwélish küchi boyiche mölcherlep, 2020-yili demdu yaki 2028-yili demdu Junggo Amérikini bésip chüshidu, déyishiwatidu. Eger ashundaq mölcher rast bolup chiqti, dégendimu, Junggo hergizmu Amérikidek bay dölet bolalmaydu. Junggoning ma’arip sistémisi intayin qatmal bolup, tetqiqat, tereqqiyat we yéngiliq yaritish jehetlerde hergizmu Amérikigha yéqin kélelmeydu. Méning mölchirimche, bir-bala siyasitining netijiside, 2015-yili Junggo emgek küchining sani töwenlep méngishni bashlaydu. Bu jehette Junggo qollinalaydighan birer tedbir mewjut emes. 2040-yiligha barghanda Junggoning 380 milyon nopusi 60 yash yaki uningdin yuqiri yashqa kiridu. Mushu yerde tilgha élin’ghan pakitlarning özidinla Junggoning yéqin kelgüside bir intayin éghir gé’o-siyasiy mesilige duch kélidighanliqini körüwalghili bolidu. Junggodikilerning ish heqqi alliqachan ösüshke bashlap boldi. Bir qisim shirketler pat yéqinda Wiyétnam, Hindistan we Hindonéziye qatarliq ellerge köchüshke bashlaydu. 400 milyon’gha yéqin nopusning yéshi 60 tin yuqiri bolup, yene kélip bir yaxshi saqliqni-saqlash sistémisi, yashan’ghanlardin xewer élish sistémisi we salametlikni yaxshilash sistémisi yoq bolghanda, waqti kelgende ashu ishlargha kétidighan pul bir éghir mesile bolidu. Buni biz hemmimiz nahayiti yaxshi bilimiz.

Junggoda ijtima’iy qalaymiqanchiliqlar kündin-kün’ge küchiyiwatidu. Junggoning déngiz qirghiqi rayonliri bilen ichki quruqluq rayonliri otturisidiki iqtisadiy tereqqiyat perqi nahayitimu chong bolup, ichki quruqluq rayonlirida nahayiti kembeghel rayonlar hazirmu nahayiti köp. Junggoda hazir chiriklishishmu bir nahayiti éghir mesile bolup qaldi.

Herbiy ishlar saheside, Junggo bir zamaniwi urushni ünümlük élip bérish sewiyisige yétish üchün yene nurghun yéngi qorallarni yasap chiqishi we nurghun yéngi iqtidarlarni yétildürüshi kérek. Bu herbiy xirajet miqdarini hazirqidinmu xélila köp östürüshni telep qilidu. Emma bashqa tashqi we ichki ishlarmu hazir xirajet miqdarini zor derijide östürüshni telep qiliwatqan bolghachqa, herbiy sahe üchün zörür bolghan xirajetni chiqirishta Junggo hazir xéli éghir qiyinchiliqqa duch keldi. Junggoning buningdin kéyinki herbiy tereqqiyatining kölimi bilen tézliki döletning saghlamliqi bilen dölet bayliqining qandaq bolushigha baghliq.

Junggoning hazirqi herbiy mumkinchiliki we küchi heqqide méning sepdashlirim bir qanche parche nahayiti yaxshi doklatlarni teyyarlidi. Men bu yerde ulargha qoshumche qilip bir qanche ishni tilgha élip ötüp kétimen.

Junggoning su asti paraxotining awazi nahayiti chong. Ularning hemmisi Rusiyedin kelgen bolup, Junggo hazirmu su asti paraxotlirini Rusiyedin éliwatidu. Amérika bilen Yaponiye Junggoning undaq su asti paraxotlirigha nahayiti asanla taqabil turalaydu. Junggo eng yuqiri téxnologiyelik sewiyige ige urush ayropilani yasash yolida tirishiwatqili 35 yildek waqit boldi, emma téxiche muweppeqiyetlik bolalmidi. Ular hazir ashundaq ilghar urush ayropilanining matorini Rusiyedin éliwatidu. Yuqirida tilgha élin’ghinidek, Rusiyening dölet mudapi’e sana’itining téz sür’ette chékiniwatqinigha hazir 20 yildin ashti. Junggo téxi yéqinda Rusiyedin bir 1970-yilliri yasalghan awi’amatka paraxotining bedinini sétiwélip, awi’amatka paraxoti yasap chiqish jeryanini shuningdin bashlidi. Amérikining bu ishni qiliwatqinigha hazir 70 yil boldi. Bu sahede Junggo Amérikining qoligha sumu qoyup bérelmeydu. Junggo bilen Amérikining herbiy küch sélishturmisida mushuninggha oxshash misallar nahayiti köp. Uningdin bashqa, Junggoning zamaniwi urush tejribisi nölge teng. Koréye urushida Junggoning déhqanlardin terkib tapqan eskerliri urushni anche qamlashturalmidi. Men u chaghda Awstraliye dölet mudapi’e axbarat merkizining mu’awin bashliqi bolup, hemme ishlarni körüp turdum. 1978-yili Junggo Wiyétnamgha tajawuz qilip, ularning dekkisini bérip qoymaqchi boldi. Emma Junggo ulardin özi dekke yep, Wiyétnamdin qaytip chiqti.


3. Xulase

Qisqisi, hemme ehwallarni omumyüzlük tehlil qilidighan bolsaq, biz töwendikidek xulasige kélimiz:

(1) Junggo bilen Amérika bir-birige qarshi urush qilamdu?
--Yaq, urush qilmaydu. Emma kichik kölemlik toqunushlardin xaliy bolghili bolmaydu.

(2) Junggo toxtimay tereqqiy qilip méngiwéremdu? Amérika choqum arqigha chékinemdu?
--Yaq, Junggo tereqqiy qilip méngiwermeydu, hemde hazir Amérika hergizmu bir arqigha chékinish yoligha kirip qalghini yoq.

(3) Bir qisim istratégiyilik sahelerde Amérika choqum Junggogha yol bérishi kérekmu?
--Yaq, Amérika bolsun, yaki bashqa eller bolsun, hergizmu öz raziliqi bilen Sherqiy-jenubiy Junggo déngizidek rayonlarda Junggogha tesir körsitish zémini hazirlap bermesliki kérek. Yéqinda Awstraliyediki bezi kishiler Junggogha yuqiriqidek ishlarda yol bérishni teshebbus qildi. Yéqinda bir Amérikiliq aptormu «Özini saqlap qélish» (Survival) dégen zhurnalda maqale élan qilip, shuninggha oxshash pikirni otturigha qoydi. Emma, undaq qilishning qet’iyla hajiti yoq.

(4) Awstraliye Junggo bilen urushushqa teyyarliq körüshi kérekmu?
--Yaq, undaq qilishningmu hajiti yoq. Awstraliyening 2009-yilidiki dölet mudapi’e aq-tashliq doklatida Junggo bilen urushushqa teyyarliq körüsh kérekliki tewsiye qilin’ghan. Emma undaq qilish pütünley artuqche. Awstraliye hazir herbiy xirajet üchün GDP ning 1.5 pirsentini ajritiwatidu. Awstraliyening iqtisadiy yaxshilan’ghanda, bu pulning miqdarini sel östürüsh kérek. Emma u hazirla jiddiy qilmisa bolmaydighan ish emes. Hazir Awstraliye bir éghir tehditke duch kelgen ehwal mewjut emes.


Paydilinish Matériyalliri:

[1] What are the risks of war between China and the US?
https://www.youtube.com/watch?v=YsrzvkG5_KI

[2] Paul Krugman
http://books.wwnorton.com/books/Paul-Krugman/

[3] The Great Illusion, by Norman Angell
http://www.barnesandnoble.com/w/great-illusion-norman-angell/1101128329?ean=9781540707871&st=PLA&sid=BNB_DRS_Core+Shopping+Books_00000000&2sid=Google_&sourceId=PLGoP62465

[4] Susan L. Shirk, China: Fragile Superpower
https://www.amazon.com/China-Superpower-Susan-L-Shirk/dp/0195373197/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1483578534&sr=8-1&keywords=China%3A+The+fragile+superpower


Aptor Pol Dibb Heqqidiki In’glizche Uchur:

Paul Dibb is Emeritus Professor of strategic studies and Chairman of the Strategic and Defence Studies Centre at The Australian National University. He was head of the Strategic and Defence Studies Centre from 1991 to 2003. His previous positions include: Deputy Secretary of the Department of Defence, Director of the Defence Intelligence Organisation, and Head of the National Assessments Staff (National Intelligence Committee).
He is the author of five books and four reports to government, as well as more than 120 academic articles and monographs about the global strategic outlook, the security of the Asia-Pacific region, the US alliance, and Australia's defence policy. He wrote the 1986 Review of Australia's Defence Capabilities (the Dibb Report) and was the primary author of the 1987 Defence White Paper. He also published a book in 1986, which was reprinted in 1987 and had a second edition in 1988, entitled TheSoviet Union: the Incomplete Superpower (London: The International Institute for Strategic Studies).
At the request of the Foreign Minister, he has represented Australia at six meetings of the ASEAN Regional Forum's Experts and Eminent Persons Group between 2006 and 2012 with the most recent one being in Bangkok in February 2012. Under the Howard Government, he was a member of the Foreign Minister's Foreign Policy Council for 9 years.

Elrohlan
07-01-17, 01:44
جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟

ئەلروھلان


مەن مەزكۇر ماقالىدە پروفېسسور پول دىبب (Paul Dibb) نىڭ «جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا ئۇرۇشۇشنىڭ ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟» دېگەن تېمىدىكى بىر قېتىملىق ئىلمىي دوكلاتىنىڭ مەزمۇنىنى تونۇشتۇرىمەن [1]. بۇ دوكلات يۇتيۇب (YouTube) قا 2013-يىلى 27-مايدا چىقىرىلغان. مەن بايان قىلىدىغان ئىدىيىلەرنىڭ ھەممىسى پول دىببقا مەنسۇپ بولۇپ، ئەگەر مەن ئۆزۈمنىڭ سۆزلىرىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى بىر «ئىلاۋە» شەكلىدە ئايرىم ئابزاس قىلىپ يازىمەن. مەن پول دىببنى ئالدىنقى قېتىم توردا ئېلان قىلغان «جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ» دېگەن يازمامدا ئازراق تونۇشتۇرغان. پول دىبب ئاۋسترالىيە مىللىي ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسىيا ۋە تىنچ ئوكيان ئىنستىتۇتى ئىستراتېگىيە تەتقىقاتى بۆلۈمىنىڭ پروفېسسورى. ئۇ يەنە ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ سابىق مۇئاۋىن سېكرېتارى، بىرلەشمە ئاخبارات تەشكىلاتىنىڭ دىرېكتورى، ھەمدە مەملىكەتلىك ئاخبارات كومىتېتىنىڭ بىر بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ئىكەن. پول دىبب بىر ئالىي دەرىجىلىك ئاخبارات ئەمەلدارى ۋە بىر ئاكادېمىك بولۇش سۈپىتى بىلەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنى 20 يىل تەتقىق قىلغان، ھەمدە «سوۋېت ئىتتىپاقى—تەلتۆكۈس بولمىغان دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» ناملىق بىر كىتابنى يازغان. بۇ كىتاب 1986-، 1987- ۋە 1988-يىلى 3 قېتىم نەشر قىلىنغان. پول دىبب ئاشۇ كىتابىدا سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە يىقىلىدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلغان بولۇپ، ھەممىمىزنىڭ خەۋىرىدە بولغۇدەك، ئۇنىڭ پەرىزى توغرا چىقتى.

پروفېسسور پول دىبب مەزكۇر دوكلاتنى بەرگەن سورۇندا ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىنىڭ دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك مۇھىم ئەمەلدارلىرى، ئاۋسترالىيە ئاخبارات ئىدارىلىرىنىڭ ئەمەلدارلىرى، يۇقىرى ئۇنۋانلىق ئاكادېمىكلەر، بىر قانچە خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە چەت ئەل ئىشلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەشكىلاتلارنىڭ خادىملىرى ۋە بىر قانچە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاسپىرانت ئوقۇغۇچىلىرى بار ئىكەن. ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى بۇ يىغىنغا كېلەلمىگەن بولۇپ، پولدىن نۇتۇق تېكىستىنى سوراپتۇ.

تۆۋەندىكىسى پول دىببنىڭ دوكلاتىنىڭ ئۆزۈم تاللىغان ئاساسىي مەزمۇنلىرى.

مەن 1978-يىلى جۇڭگوغا تۇنجى قېتىم بارغان. مېنى جۇڭگو ھۆكۈمىتى تەكلىپ قىلغان بولۇپ، ئۇ چاغدا مەن ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت ئاخبارات ئىدارىسىدە ئىشلەيدىغان بىر يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدار ئىدىم. شۇ چاغدا مەن جۇڭگو تەكلىپ قىلىپ، شاڭخەيدىكى سۇ ئاستى پاراخوت قورۇسىنى كۆرسەتكەن بىرىنچى چەت ئەللىك بولۇپ قالغان ئىدىم. شۇ قېتىملىق سەپەردە مەن بادالىڭدىكى تانكا ئارمىيىسى 6-دېۋىزىيىسىنىمۇ زىيارەت قىلدىم. مەن ئۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكىدا خېلى ئۇزۇن ئىشلەپ، سۈنئىي ھەمراھ ئارقىلىق ئاخبارات توپلاش قاتارلىق خىزمەتلەرنى قىلدىم. مەندە ئۇ چاغدا ئامېرىكىنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك مەخپىي ئاخبارات ئۇچۇرلىرىنى كۆرەلەيدىغان سالاھىيەت بار ئىدى.

مەن بۈگۈن بىر قانچە تېما ئۈستىدە توختىلىمەن. ئۇنىڭ بىرىنچىسى، جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا بىر-بىرىگە قارشى ئۇرۇش قىلامدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. تۆۋەندە مەن بۇ سوئالغا بىر نەزەرىيىچى سالاھىيىتى بىلەن ئەمەس، بەلكى ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى ساھەسىدە ئۇزۇن مۇددەت ئەمەلىي خىزمەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان بىر كىشى بولۇش سۈپىتىم بىلەن جاۋاب بېرىپ ئۆتىمەن.


1-رەسىم: پول دىبب ئەپەندى دوكلات بېرىۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.


1. جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا بىر-بىرىگە قارشى ئۇرۇش قىلامدۇ؟

مەن چوڭ كۈچلەرنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش نەزەرىيىسىگە ئىشىنىدىغان ۋە ئۇنى تەشەببۇس قىلىدىغان بىر كىشى. دۇنيادىكى چوڭ كۈچلەر ئامېرىكا ۋە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئىبارەت ئىككى قۇتۇپتىن تەركىب تاپقاندا، چوڭ كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى بىر خىل مۇقىمسىز ھالەتتە تۇرغان. ئەمما چوڭ كۈچلەر كۆپ-قۇتۇپلۇق بولغاندا، بىر خىل مۇقىم ھالەت ۋۇجۇدقا كېلىدۇ. بۇ ئىشتا قانداق كۆز-قاراشتا بولۇش ھەر بىر ئادەمنىڭ ھۆكۈم چىقىرىش ئۇسۇلىغا باغلىق. ھازىر ئاۋسترالىيەدىكى بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر جۇڭگو-ئامېرىكا مۇناسىۋىتىگە «ئىككى قۇتۇپلۇق مۇناسىۋەت»، دەپ قارايدۇ. ئەمما، مېنىڭچە ئەمەلىي ئەھۋال ئۇنداق ئەمەس. ھازىر ئاسىيادا باشقا بىر قىسىم يېڭى كۈچلەر ۋۇجۇدقا كېلىۋاتىدۇ. مەسىلەن، ھىندىستان، ھىندونېزىيە، ۋىيېتنام، ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىقلار. تەرەققىي قىلىپ بولغان ئاساسلىق كۈچلەردىن يەنە ياپونىيەمۇ بار. شۇنداقلا كەلگۈسىدە ئاساسىي كۈچلەر قاتارىغا كىرىش ئېھتىماللىقى بار دۆلەتلەردىن يەنە رۇسىيەمۇ بار. دېمەك، ھازىر مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ھالەت بىر مۇرەككەپ ۋە كۆپ-قۇتۇپلۇق ھالەتتۇر.

يازغۇچىلار تارىختا ھەر خىل دۆلەتلەرنىڭ قەد كۆتۈرگەنلىكى ۋە يىمىرىلگەنلىكى ھەققىدە كۆپلىگەن نەرسىلەرنى يازدى. ھەمدە نېمە ئۈچۈن شۇنداق بولغانلىقى ھەققىدە ئۆز پەرەزلىرىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇشتى. بۇ ھەقتە كۆپلىگەن ئوخشىمايدىغان كۆز-قاراشلار مەۋجۇت. ئالدىنقى 10 يىل ئىچىدە نەشر قىلىنغان مەزكۇر تېما بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەڭ ياخشى كىتابلارنىڭ بىرى پول كرۇگمان (Paul Krugman) نىڭ كىتابى بولۇپ، ئاشۇ ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ئىقتىسادىي تەرەققىيات بىر دۆلەتنىڭ كۈچىيىشى ياكى ئاجىزلىشىشىدىكى ئاساسىي ئامىل؛ ئەگەر بىر ئەلنىڭ ئىقتىسادى تەرەققىي قىلمايدىكەن، ئۇ بىر كۈچلۈك ئارمىيىنى بەرپا قىلالمايدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ تەسىرىمۇ چوڭ بولمايدۇ. بۇ بىر تالاش-تارتىش پەيدا قىلىدىغان ھۆكۈمدۇر. پول كرۇگمان كىتابىنىڭ ئەڭ ئاخىرىدىكى بىر بابتا مەخسۇس مېنىڭ كىتابىم ئۈستىدە توختالغان. شۇڭلاشقا مەن ئۇنىڭ كىتابىغا «بىر خېلى ياخشى يېزىلغان كىتاب»، دەپ قارايمەن. ئەمما كرۇگمان دۆلەتنىڭ ئىچكى مەسىلىرى، ئىجتىمائىي مەسىلىلەر ۋە سىياسىي مەسىلىلەرگە بىر ئاز سەل قارايدىغاندەك قىلىدۇ. مەن جۇڭگونىڭ ئاشۇنداق مەسىلىلىرى ئۈستىدە بىر ئازدىن كېيىن ئازراق توختىلىمەن.

ئىلاۋە: پول كرۇگمەن يەھۇدىي مىللىتىدىن بولۇپ، ئۇ بۇرۇن ئامېرىكىدىكى MIT ۋە پرىنستون قاتارلىق داڭلىق ئالىي مەكتەپلەردە ئىقتىساد كەسپىنىڭ پروفېسسورى، ھەمدە بەزى داڭلىق گېزىتلەرنىڭ ئوبزورچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇ 2008-يىلى ئىقتىساد كەسپىنىڭ نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن [2].


(1) ئىستراتېگىيىلىك سىياسەتلەرنى تۈزۈپ چىقىشتا كۆزدە تۇتۇشقا تېگىشلىك مۇھىم نۇقتىلار

ئىستراتېگىيىلىك سىياسەتلەرنى تۈزۈپ چىقىشتا كۆزدە تۇتۇشقا تېگىشلىك ئىككى مۇھىم ئۇقۇم بار. ئۇنىڭ بىرى، ھازىر ئىقتىسادىي جەھەتتە دۇنيادىكى ئوخشىمىغان ئەللەر تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە ئۆز-ئارا باغلىنىپ كەتتى. بەزىلەر پەقەت 19-ئەسىرنىڭ بېشىدىلا دۇنيادىكى ئوخشىمىغان ئەللەر ئىقتىسادىي ساھەدە بىر قېتىم ئۆز-ئارا قاتتىق باغلىنىپ باققان، ھازىر بولسا ئۇنداق ئەمەس، دەپ قارايدۇ. ئەمما ھازىر ئوخشىمىغان ئەللەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنىڭ بۇرۇنقىدىنمۇ بەكرەك كۈچىيىپ كەتكەنلىكىنى چۈشىنىش ئۇنچىۋالا تەس ئەمەس. مەسىلەن، بىر ئايفون (iPhone) ۋە ئايپەد (iPad) لەرگە قاراپ باقايلى. ئۇلارنى ھازىر جۇڭگونى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن دۇنيا ئەللىرى ئىشلىتىدۇ. ئەمما ئۇلار جۇڭگودا ئەمەس، ئامېرىكىدا ئىجاد قىلىنغان. ئايفون ۋە ئايپەدتىكى رەڭلىك مېتاللارنى ئىشلىتىدىغان بىر قىسىم زاپچاسلار ياپونىيەدە ئىشلەپ چىقىرىلغان. ھەمدە ئايفون بىلەن ئايپەدلەر جۇڭگودا قۇراشتۇرۇلغان بولۇپ، قۇراشتۇرۇش جەريانى ئۇلارغا 15 پىرسەنتلىك قىممەت قوشىدۇ. سىز بىر نەرسە سېتىۋالغاندا ئۇ قەيەردە ئىجاد قىلىنغانلىقى، ۋە ئۇنى ئىشلەپ چىقىرىشقا قانچە دۆلەت قاتناشقانلىقىغا قاراپ بېقىڭ. مەن دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئۈسكۈنىلىرى ساھەسىدە خىزمەت قىلىمەن. شۇ ساھەلەردىكى بۇيۇملارنى ئىشلەپ چىقىرىشقىمۇ دۇنيادىكى ناھايىتى كۆپ دۆلەتلەر قاتنىشىدۇ.

1910-يىلى نورمان ئەنجېل (Norman Angell) دېگەن بىر داڭلىق پروفېسسور «چوڭ خاتا چۈشەنچە» ناملىق بىر كىتابنى يېزىپ، ئۇنىڭدا گېرمانىيە بىلەن ئەنگلىيە ئىقتىساد، تېخنولوگىيە ۋە قاتناش قاتارلىق ساھەلەردە ئۆز-ئارا چەمبەرچاس باغلىنىپ كەتكەنلىكىنى، شۇڭا بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا بىرەر ئۇرۇش پارتلايدۇ، دېيىش كاللىسىدىن كەتكەنلىك بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان [3]. ئەمما، شۇ كىتاب چىقىپ 4 يىلدىن ئۆتۈپلا بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلىدى.

ئەمما ئۇ بۇرۇنقى ئىش. ھازىرقى ئەھۋال ئۇنىڭغا ئوخشىمايدۇ. ئوخشىمىغان ئەللەرنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتە بىر-بىرىگە يۆلىنىشى ھازىر 10 ھەسسە، ھەتتا بىر قانچە 10 ھەسسە كۈچىيىپ كەتتى.

ئىستراتېگىيىلىك سىياسەتلەرنى تۈزۈپ چىقىشتا كۆزدە تۇتۇشقا تېگىشلىك 2-مۇھىم نۇقتا يادرو بومبىسى ئىشلىتىشنى توسۇش. بۇ چارە يېقىنقى 70 يىلدىن ئۇزۇنراق ۋاقىتتىن بۇيان ياخشى ئۈنۈم بەردى. 1962-يىلى ئامېرىكا بىلەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدا يادرو-بومبىسى ئۇرۇشى يۈز بەرگىلى تاس قالدى. شۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋال 1983-يىلى يەنە بىر قېتىم تەكرارلاندى. ئاشۇ 2 قېتىم بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى پۈتۈنلەي يوق قىلىۋەتمەكچى بولدى. ھازىرقى زامان ئۇقۇمى بويىچە ئېيتقاندا، ھەر ئىككى تەرەپ نورمال ھەرىكەتلىنىپ تۇرۇۋاتقان زامانىۋى جەمئىيەتلەردىن ئىدى. ئامېرىكىنىڭ ئاشۇ ۋاقىتتىكى پىلانى ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىنكى دەسلەپكى 24 سائەت ۋاقىت ئىچىدە سوۋېت ئىتتىپاقى نوپۇسىنىڭ 50 پىرسەنتىنى يوق قىلىۋېتىش ئىدى. ئۇنى «زامان ئاخىرى» دېيىشكە بولاتتى. ئۇ چاغدا بىز «يادرو زىمىستانى» ئۈستىدە پاراڭلىشاتتۇق. لېكىن ھەقىقىي ئۇرۇش يۈز بەرمىدى. يەنى، يادرو ئۇرۇشىمۇ يۈز بەرمەي، ئەنئەنىۋى ئۇرۇشمۇ يۈز بەرمىدى.

بەزىلەر «ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو ئۇرۇشۇپ قالسا، ئالدى بىلەن جۇڭگو گۇئامغا يادرو بومبىسى تاشلايدۇ. ئۇنىڭغا قارىتا ئامېرىكا ھېچ ئىش قىلالمايدۇ. سەۋەبى، ئەگەر ئامېرىكا قايتۇرما زەربە بەرسە، لوس ئانژېلىس بىلەن نيۇ يورك خەۋپ-خەتەر ئاستىدا قالىدۇ»، دېيىشىۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا بۇنداق گەپلەرنى دەۋاتقان كىشىلەر ئامېرىكىنى زادىلا چۈشەنمەيدىكەن. ئامېرىكا بىر دۆلەت بىلەن ئۇرۇشۇش قارارىغا كېلىدىكەن، ئۇنىڭدىن كېيىن ھەرگىزمۇ ئىككىلىنىپ ئولتۇرمايدۇ. ئىشەنمىسىڭىز ئىراققا قاراپ بېقىڭ. ياپونىيەنىڭ خىروشىما ۋە ناگاساكى رايونلىرىدا نېمە ئىش بولغانلىقىغا قاراپ بېقىڭ. «دېموكراتىك ئەللەر ئۇرۇش قىلغاندا ھەرگىزمۇ ئۇرۇشنى ۋەھشىيلەرچە ئېلىپ بارمايدۇ، ھەمدە قارشى تەرەپتىن شەرتسىز تەسلىم بولۇشنى تەلەپ قىلمايدۇ»، دېيىش، بىر خىل ئەپسانىدىن باشقا نەرسە ئەمەس.


(2) ئۇرۇش يۈز بېرىشنىڭ باشقا ئېھتىماللىقلىرى

بىز ئالدى بىلەن 2013-يىللىق جۇڭگو دۆلەت مۇداپىئە ئاق تاشلىق دوكلاتىغا قاراپ باقايلى: «تەيۋەن بوغۇزىدىكى مۇناسىۋەتلەردە ھازىر تىنچلىق ئاستىدىكى بىللە تەرەققىي قىلىش جەريانى ساقلىنىۋاتىدۇ.» بۇ بايان ناھايىتىمۇ توغرا. ئەگەر تەيۋەن ئۆز ئالدىغا مۇستەقىللىق جاكارلايدىكەن، جۇڭگو ئۇنىڭ بىلەن چوقۇم ئۇرۇشىدۇ. ئامېرىكا ئۇنداق بىر ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىشىنى ئىستىمەيدۇ. ئەگەر جۇڭگو بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلاپ، ئامېرىكا ئۇرۇشقا قاتنىشىپ، ئۇنىڭ ئەسكەرلىرى ئۆلۈپ كېتىش ئەھۋالى يۈز بېرىدىكەن، ئامېرىكا-ئاۋسترالىيە ھەربىي كېلىشىمى ئىشقا سېلىنىپ، ئاۋسترالىيەنىڭ تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دېڭىز ۋە ھاۋا ئارمىيىسى ئامېرىكىغا ياردەم قىلىشقا ئۆتىدۇ. ئەمما ئەسلىدىكى ئۇرۇشنى تەيۋەننىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىللىق جاكارلاشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولسا، ئۇ ھالدا ئاۋسترالىيە ناھايىتى مۇرەككەپ دىپلوماتىك مەسىلىگە دۇچ كېلىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئاشۇنداق بىر ئۇرۇشنىڭ يۈز بېرىشى بىر خىل خىيالىي ئەھۋال بولۇپ، ھازىرچە ئۇنداق بىر ئەھۋال ئۈستىدە بەك باش قاتۇرۇپ كېتىشنىڭ ھېچ بىر ھاجىتى يوق. ھازىرچە ئامېرىكىنىڭ تەيۋەن بوغۇزىدىكى بىر ئۇرۇشقا قاتنىشىپ قېلىش ئېھتىماللىقى، ياكى تەيۋەن بوغۇزىدا بىرەر ئۇرۇشنىڭ پارتلاپ قېلىش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن تۆۋەن.

شىمالىي كورېيەنىڭ ئەھۋالى تەيۋەننىڭكىدىن كۆپ خەتەرلىك. شىمالىي كورېيەنىڭ 28 ياشلىق ھەربىي باشلىقى ھاماقەتلىك قىلىپ ۋە چۆچۈرىنى خام ساناپ، بىر يادرو-بومبىسى ئۇرۇشى باشلاپ قېلىش ئېھتىماللىقى بار. كورېيە يېرىم ئارىلىدا بىرەر ئۇرۇشنىڭ پارتلاپ قېلىشى جەنۇبىي كورېيە بىلەن ئامېرىكا ئۈچۈن پايدىلىق ئەمەس. جۇڭگو ئۈچۈن تېخىمۇ پايدىسىز. شۇڭا جۇڭگومۇ يېقىندىن بۇيان شىمالىي كورېيەدىن ئاستا-ئاستا يىراقلىشىۋاتىدۇ. ئەگەر شىمالىي كورېيە جەنۇبىي كورېيەگە يادرو-بومبىسى بىلەن ھۇجۇم قىلىدىكەن، ئامېرىكا شىمالىي كورېيەگە قاتتىق زەربە بېرىدۇ. بۇنى مەلۇم كىشىلەر شىمالىي كورېيەگە دەپ قويۇشى كېرەك. شىمالىي كورېيەنىڭ جەنۇبىي كورېيەگە ھۇجۇم قىلىشى بىر ناھايىتى خەتەرلىك ئەھۋال، ئەمما ئۇنداق بىر ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىشىمۇ ئېھتىماللىققا يېقىن ئەمەس.

يېقىندا شەرقىي جۇڭگو دېڭىزى، سېنكاكۇ ئارىلى ۋە جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزلىرىدا يۈز بەرگەن ئىشلار ئىنگلىزچە «ASEAN, Association of Southeast Asian Nations» دەپ ئاتىلىدىغان «شەرقىي-جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى بىرلىكى» گە ئەزا دۆلەتلەرنىڭ جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يىرىكلەشتۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىنى تېخىمۇ ياخشىلىدى. يېقىنقى خەۋەرلەردە ئاڭلىغىنىمىزدەك، يېقىندا 8 كېمىلىك جۇڭگولۇقلار سېنكاكۇ ئارىلىغا كەلگەندە، ياپونىيە باش مىنىستىرى «بۇ ئارالغا كەلگەن ھەر قانداق جۇڭگولۇق قوغلاندى قىلىنىدۇ»، دېدى. يەنى، ياپونلۇقلار ئاشۇنداق جۇڭگولۇقلارنى «قانۇنسىز پاناھلانغۇچىلار» دەپ ھېسابلايدىغانلىقىنى ئوچۇق بىلدۈردى. قىسقىسى، سېنكاكۇ ئارىلى رايونىدا چۆچۈرىنى خام ساناش سەۋەبىدىن كىچىك كۆلەملىك توقۇنۇشنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بار.

يېقىندا ئېلان قىلىنغان بىر دوكلات بۇنىڭدىن كېيىنكى 30 يىل ئىچىدە جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى ئۈستىدە تەپسىلىي توختالغان بولۇپ، ئۇنىڭدا يۇقىرىدىكى 3 خىل ئېھتىماللىقلارمۇ تىلغا ئېلىنغان. ئۇ دوكلات ئاخىرىدا بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلاش ئېھتىماللىقىنىڭ ئاساسەن يوق ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.


2. جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ كۈچ سېلىشتۇرمىسى

ئىلاۋە: پول دىبب دوكلاتىنىڭ بۇ قىسمىدا ئوتتۇرىغا قويغان بىر قىسىم مەزمۇنلار مەن ئالدىنقى قېتىمقى «جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ» دېگەن ماقالىدە تونۇشتۇرغان مەزمۇنلار بىلەن ئوخشاش بولۇپ، مەن ئۇلارنى بۇ يەردە قايتا تەكرارلىمايمەن. بۇ يەردە پەقەت بۇرۇنقىغا ئوخشىمايدىغان يېڭى مەزمۇنلارنىلا بايان قىلىپ ئۆتىمەن.

يېقىندا ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ سابىق مۇئاۋىن ياردەمچى سېكرېتارى (deputy assistant secretary of State) ۋە جۇڭگو ئىشلىرى مۇتەخەسسىسى سۇزان شىرك (Susan L. Shirk) خانىم «جۇڭگو—ئاسان ئۆرۈلۈپ كېتىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» (China: Fragile Superpower) ناملىق بىر كىتابنى يازدى [4]. يەنى، مەن «سوۋېت ئىتتىپاقى—تەلتۆكۈس بولمىغان دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» دېگەن كىتابنى يازدىم، سۇزان بولسا «جۇڭگو—ئاسان ئۆرۈلۈپ كېتىدىغان دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ» دېگەن كىتابنى يازدى. سۇزان ئاشۇ كىتابتا جۇڭگو سىرتقا قارىتا كۈچىيىپ مېڭىپ، ئىچكى جەھەتتە ئاجىزلىشىپ مېڭىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. مېنىڭچە بۇ بىر ھەقىقەت. ھەربىي جەھەتتە جۇڭگو ئامېرىكىدىن كۆپ ئارقىدا تۇرىدۇ. ھازىرقى مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكىنىڭ يىللىق ھەربىي خىراجىتى پۈتۈن دۇنيا ئەللىرى ھەربىي خىراجەتلىرىنىڭ 50 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ. مېنىڭ ئۆزۈمنىڭ مۆلچىرىدە، ئامېرىكىنىڭ ھەر يىلى ئىلغار ھەربىي قوراللىرى ئۈستىدىكى تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئىشلىرىغا خەجلەيدىغان پۇلىنىڭ مىقدارى پۈتۈن دۇنيا سەرپ قىلىدىغان پۇلنىڭ 80 پىرسەنتىگە يېتىپ بارىدۇ. ھازىر بۇ ساھەدە ئازراقتىن تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ئەللەردىن جۇڭگو، ئەنگلىيە، فىرانسىيە ۋە رۇسىيە قاتارلىقلار بار. ئەمما رۇسىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنىڭ ناھايىتى تېز سۈرئەتتە تۆۋەنگە قاراپ مېڭىۋاتقىنىغا ھازىر 20 يىلدىن ئاشتى.

ھازىر GDP جەھەتتە جۇڭگو ئىقتىسادى ياپونىيەنى بېسىپ چۈشتى. كىشىلەر جۇڭگو پۇلىنىڭ نىسپىي قىممىتى ياكى جۇڭگو پۇلىنىڭ سېتىۋېلىش كۈچى بويىچە مۆلچەرلەپ، 2020-يىلى دەمدۇ ياكى 2028-يىلى دەمدۇ جۇڭگو ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشىدۇ، دېيىشىۋاتىدۇ. ئەگەر ئاشۇنداق مۆلچەر راست بولۇپ چىقتى، دېگەندىمۇ، جۇڭگو ھەرگىزمۇ ئامېرىكىدەك باي دۆلەت بولالمايدۇ. جۇڭگونىڭ مائارىپ سىستېمىسى ئىنتايىن قاتمال بولۇپ، تەتقىقات، تەرەققىيات ۋە يېڭىلىق يارىتىش جەھەتلەردە ھەرگىزمۇ ئامېرىكىغا يېقىن كېلەلمەيدۇ. مېنىڭ مۆلچىرىمچە، بىر-بالا سىياسىتىنىڭ نەتىجىسىدە، 2015-يىلى جۇڭگو ئەمگەك كۈچىنىڭ سانى تۆۋەنلەپ مېڭىشنى باشلايدۇ. بۇ جەھەتتە جۇڭگو قوللىنالايدىغان بىرەر تەدبىر مەۋجۇت ئەمەس. 2040-يىلىغا بارغاندا جۇڭگونىڭ 380 مىليون نوپۇسى 60 ياش ياكى ئۇنىڭدىن يۇقىرى ياشقا كىرىدۇ. مۇشۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان پاكىتلارنىڭ ئۆزىدىنلا جۇڭگونىڭ يېقىن كەلگۈسىدە بىر ئىنتايىن ئېغىر گېئو-سىياسىي مەسىلىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. جۇڭگودىكىلەرنىڭ ئىش ھەققى ئاللىقاچان ئۆسۈشكە باشلاپ بولدى. بىر قىسىم شىركەتلەر پات يېقىندا ۋىيېتنام، ھىندىستان ۋە ھىندونېزىيە قاتارلىق ئەللەرگە كۆچۈشكە باشلايدۇ. 400 مىليونغا يېقىن نوپۇسنىڭ يېشى 60 تىن يۇقىرى بولۇپ، يەنە كېلىپ بىر ياخشى ساقلىقنى-ساقلاش سىستېمىسى، ياشانغانلاردىن خەۋەر ئېلىش سىستېمىسى ۋە سالامەتلىكنى ياخشىلاش سىستېمىسى يوق بولغاندا، ۋاقتى كەلگەندە ئاشۇ ئىشلارغا كېتىدىغان پۇل بىر ئېغىر مەسىلە بولىدۇ. بۇنى بىز ھەممىمىز ناھايىتى ياخشى بىلىمىز.

جۇڭگودا ئىجتىمائىي قالايمىقانچىلىقلار كۈندىن-كۈنگە كۈچىيىۋاتىدۇ. جۇڭگونىڭ دېڭىز قىرغىقى رايونلىرى بىلەن ئىچكى قۇرۇقلۇق رايونلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي تەرەققىيات پەرقى ناھايىتىمۇ چوڭ بولۇپ، ئىچكى قۇرۇقلۇق رايونلىرىدا ناھايىتى كەمبەغەل رايونلار ھازىرمۇ ناھايىتى كۆپ. جۇڭگودا ھازىر چىرىكلىشىشمۇ بىر ناھايىتى ئېغىر مەسىلە بولۇپ قالدى.

ھەربىي ئىشلار ساھەسىدە، جۇڭگو بىر زامانىۋى ئۇرۇشنى ئۈنۈملۈك ئېلىپ بېرىش سەۋىيىسىگە يېتىش ئۈچۈن يەنە نۇرغۇن يېڭى قوراللارنى ياساپ چىقىشى ۋە نۇرغۇن يېڭى ئىقتىدارلارنى يېتىلدۈرۈشى كېرەك. بۇ ھەربىي خىراجەت مىقدارىنى ھازىرقىدىنمۇ خېلىلا كۆپ ئۆستۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما باشقا تاشقى ۋە ئىچكى ئىشلارمۇ ھازىر خىراجەت مىقدارىنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرۈشنى تەلەپ قىلىۋاتقان بولغاچقا، ھەربىي ساھە ئۈچۈن زۆرۈر بولغان خىراجەتنى چىقىرىشتا جۇڭگو ھازىر خېلى ئېغىر قىيىنچىلىققا دۇچ كەلدى. جۇڭگونىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى ھەربىي تەرەققىياتىنىڭ كۆلىمى بىلەن تېزلىكى دۆلەتنىڭ ساغلاملىقى بىلەن دۆلەت بايلىقىنىڭ قانداق بولۇشىغا باغلىق.

جۇڭگونىڭ ھازىرقى ھەربىي مۇمكىنچىلىكى ۋە كۈچى ھەققىدە مېنىڭ سەپداشلىرىم بىر قانچە پارچە ناھايىتى ياخشى دوكلاتلارنى تەييارلىدى. مەن بۇ يەردە ئۇلارغا قوشۇمچە قىلىپ بىر قانچە ئىشنى تىلغا ئېلىپ ئۆتۈپ كېتىمەن.

جۇڭگونىڭ سۇ ئاستى پاراخوتىنىڭ ئاۋازى ناھايىتى چوڭ. ئۇلارنىڭ ھەممىسى رۇسىيەدىن كەلگەن بولۇپ، جۇڭگو ھازىرمۇ سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى رۇسىيەدىن ئېلىۋاتىدۇ. ئامېرىكا بىلەن ياپونىيە جۇڭگونىڭ ئۇنداق سۇ ئاستى پاراخوتلىرىغا ناھايىتى ئاسانلا تاقابىل تۇرالايدۇ. جۇڭگو ئەڭ يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك سەۋىيىگە ئىگە ئۇرۇش ئايروپىلانى ياساش يولىدا تىرىشىۋاتقىلى 35 يىلدەك ۋاقىت بولدى، ئەمما تېخىچە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالمىدى. ئۇلار ھازىر ئاشۇنداق ئىلغار ئۇرۇش ئايروپىلانىنىڭ ماتورىنى رۇسىيەدىن ئېلىۋاتىدۇ. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغىنىدەك، رۇسىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتىنىڭ تېز سۈرئەتتە چېكىنىۋاتقىنىغا ھازىر 20 يىلدىن ئاشتى. جۇڭگو تېخى يېقىندا رۇسىيەدىن بىر 1970-يىللىرى ياسالغان ئاۋىئاماتكا پاراخوتىنىڭ بەدىنىنى سېتىۋېلىپ، ئاۋىئاماتكا پاراخوتى ياساپ چىقىش جەريانىنى شۇنىڭدىن باشلىدى. ئامېرىكىنىڭ بۇ ئىشنى قىلىۋاتقىنىغا ھازىر 70 يىل بولدى. بۇ ساھەدە جۇڭگو ئامېرىكىنىڭ قولىغا سۇمۇ قويۇپ بېرەلمەيدۇ. جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ھەربىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىدا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش مىساللار ناھايىتى كۆپ. ئۇنىڭدىن باشقا، جۇڭگونىڭ زامانىۋى ئۇرۇش تەجرىبىسى نۆلگە تەڭ. كورېيە ئۇرۇشىدا جۇڭگونىڭ دېھقانلاردىن تەركىب تاپقان ئەسكەرلىرى ئۇرۇشنى ئانچە قاملاشتۇرالمىدى. مەن ئۇ چاغدا ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە ئاخبارات مەركىزىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولۇپ، ھەممە ئىشلارنى كۆرۈپ تۇردۇم. 1978-يىلى جۇڭگو ۋىيېتنامغا تاجاۋۇز قىلىپ، ئۇلارنىڭ دەككىسىنى بېرىپ قويماقچى بولدى. ئەمما جۇڭگو ئۇلاردىن ئۆزى دەككە يەپ، ۋىيېتنامدىن قايتىپ چىقتى.


3. خۇلاسە

قىسقىسى، ھەممە ئەھۋاللارنى ئومۇميۈزلۈك تەھلىل قىلىدىغان بولساق، بىز تۆۋەندىكىدەك خۇلاسىگە كېلىمىز:

(1) جۇڭگو بىلەن ئامېرىكا بىر-بىرىگە قارشى ئۇرۇش قىلامدۇ؟
--ياق، ئۇرۇش قىلمايدۇ. ئەمما كىچىك كۆلەملىك توقۇنۇشلاردىن خالىي بولغىلى بولمايدۇ.

(2) جۇڭگو توختىماي تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋېرەمدۇ؟ ئامېرىكا چوقۇم ئارقىغا چېكىنەمدۇ؟
--ياق، جۇڭگو تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋەرمەيدۇ، ھەمدە ھازىر ئامېرىكا ھەرگىزمۇ بىر ئارقىغا چېكىنىش يولىغا كىرىپ قالغىنى يوق.

(3) بىر قىسىم ئىستراتېگىيىلىك ساھەلەردە ئامېرىكا چوقۇم جۇڭگوغا يول بېرىشى كېرەكمۇ؟
--ياق، ئامېرىكا بولسۇن، ياكى باشقا ئەللەر بولسۇن، ھەرگىزمۇ ئۆز رازىلىقى بىلەن شەرقىي-جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدەك رايونلاردا جۇڭگوغا تەسىر كۆرسىتىش زېمىنى ھازىرلاپ بەرمەسلىكى كېرەك. يېقىندا ئاۋسترالىيەدىكى بەزى كىشىلەر جۇڭگوغا يۇقىرىقىدەك ئىشلاردا يول بېرىشنى تەشەببۇس قىلدى. يېقىندا بىر ئامېرىكىلىق ئاپتورمۇ «ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش» (Survival) دېگەن ژۇرنالدا ماقالە ئېلان قىلىپ، شۇنىڭغا ئوخشاش پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئەمما، ئۇنداق قىلىشنىڭ قەتئىيلا ھاجىتى يوق.

(4) ئاۋسترالىيە جۇڭگو بىلەن ئۇرۇشۇشقا تەييارلىق كۆرۈشى كېرەكمۇ؟
--ياق، ئۇنداق قىلىشنىڭمۇ ھاجىتى يوق. ئاۋسترالىيەنىڭ 2009-يىلىدىكى دۆلەت مۇداپىئە ئاق-تاشلىق دوكلاتىدا جۇڭگو بىلەن ئۇرۇشۇشقا تەييارلىق كۆرۈش كېرەكلىكى تەۋسىيە قىلىنغان. ئەمما ئۇنداق قىلىش پۈتۈنلەي ئارتۇقچە. ئاۋسترالىيە ھازىر ھەربىي خىراجەت ئۈچۈن GDP نىڭ 1.5 پىرسەنتىنى ئاجرىتىۋاتىدۇ. ئاۋسترالىيەنىڭ ئىقتىسادىي ياخشىلانغاندا، بۇ پۇلنىڭ مىقدارىنى سەل ئۆستۈرۈش كېرەك. ئەمما ئۇ ھازىرلا جىددىي قىلمىسا بولمايدىغان ئىش ئەمەس. ھازىر ئاۋسترالىيە بىر ئېغىر تەھدىتكە دۇچ كەلگەن ئەھۋال مەۋجۇت ئەمەس.


پايدىلىنىش ماتېرىيالى:

[1] What are the risks of war between China and the US?
https://www.youtube.com/watch?v=YsrzvkG5_KI

[2] Paul Krugman
http://books.wwnorton.com/books/Paul-Krugman/

[3] The Great Illusion, by Norman Angell
http://www.barnesandnoble.com/w/great-illusion-norman-angell/1101128329?ean=9781540707871&st=PLA&sid=BNB_DRS_Core+Shopping+Books_00000000&2sid=Google_&sourceId=PLGoP62465

[4] Susan L. Shirk, China: Fragile Superpower
https://www.amazon.com/China-Superpower-Susan-L-Shirk/dp/0195373197/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1483578534&sr=8-1&keywords=China%3A+The+fragile+superpower



ئاپتور پول دىبب ھەققىدىكى ئىنگلىزچە ئۇچۇر:

Paul Dibb is Emeritus Professor of strategic studies and Chairman of the Strategic and Defence Studies Centre at The Australian National University. He was head of the Strategic and Defence Studies Centre from 1991 to 2003. His previous positions include: Deputy Secretary of the Department of Defence, Director of the Defence Intelligence Organisation, and Head of the National Assessments Staff (National Intelligence Committee).

He is the author of five books and four reports to government, as well as more than 120 academic articles and monographs about the global strategic outlook, the security of the Asia-Pacific region, the US alliance, and Australia's defence policy. He wrote the 1986 Review of Australia's Defence Capabilities (the Dibb Report) and was the primary author of the 1987 Defence White Paper. He also published a book in 1986, which was reprinted in 1987 and had a second edition in 1988, entitled TheSoviet Union: the Incomplete Superpower (London: The International Institute for Strategic Studies).

At the request of the Foreign Minister, he has represented Australia at six meetings of the ASEAN Regional Forum's Experts and Eminent Persons Group between 2006 and 2012 with the most recent one being in Bangkok in February 2012. Under the Howard Government, he was a member of the Foreign Minister's Foreign Policy Council for 9 years.