PDA

View Full Version : Elishir newaining aile nesebi



uaa_admin
05-09-06, 12:30
Elishir newaining aile nesebi



Elishir newaining aile nesebi toghrisida ataghliq tarixshunas, yerken xanliqining qurghichiliridin biri, kéyinche keshmir bégi bolghan mirza muhemmed heyder köregan (1501-1551) elishir newai bilen zamandash alimlardin öz atisining ustazi molla muhemmed bilen özining ustazi, zamanisining tonulghan alimi hezriti muhemmedtin biwaste anglighanliri asasida “tarixi reshidiy”de mundaq muhim uchur qaldurghan : “ esli bey,'ez bexshiyani uyghur est, pederi ora kichchikkine bexshi méguftend, merdi budeler resim”( uning esli uyghur baxshiliridin bolup, uning atisini kichikkine baxshi dep atishatti, adettiki <bu söz parischida közge chéliqqan dégen menidimu ishlitilidu> kishilerdin idi). “uning texellusi newaidur. Uningdin ilgiri we uningdin kéyin, hichkim türk tilida uningdin köprek we uningdin yüksekrek shéir yazalmighan. U farisida <faniy> texellusini ishlitetti.”(1)

Éytish kérkki, mirza heyder alishir newaining bowisi ebu seid chang bilen kökeldash (émildash) bolghan ömer sheyx mirzining oghli zahiridin muhemmed babur bilen bir newre bolghan.

Méningche, newaining aile nesebi toghruluq uning türkiy xelqler ichidiki milliy teweliki mesiliside qandaqtur yene buningdin bashqa tarixiy pakit hajet emes.

Elishir newaining bowisi ebu seidchangning zahiridin muhemmed baburning dadisi, bolghusi perghne wilayetliri hökümrani ömer sheyx bilen émildash bolghanliqi, elishir newai bilen babur eserlirining tili türk tilining sherquy shiwiside yézilghanliqi, ömer sheyx bilen tupanliq yunus we sultan mehmud, sultan ehmed xanlarning yéqin munasiwéti bizge elishir newaining ata-bowilirining endijan uyghurliridin ikenlikini, endijanni körmigen elishir newaining edebiy tili (uning taghiliri mir seid kabuli, muhemmed eli <gheribi> we newaining inisi derwish eli qatarliq kishilermu shunda ) endijan shiwisidiki sherqiy türkiy tilni asas qilghanliqni körsitip beridu. Bu notida, elishir newai meyli nesep,meyli edebiy til jehettin bolsun, qaraxaniylarning uyghurliri ewladigha mensüp bolishi éhtimalgha tolimu yéqin.

Ebu seidchangdiki "chang"ibarisi meyli eyni zaman sazendiliridin qasim eli qaluni, abdulla merweridi qaluni, hebibulla changi muherrem changi qatarliqlardek "chang"chalghusi meniside, yaki égiz boy meniside bolsun, her halda jonggo medeniyitining tesirige alaqidar ibare idi. Uyghurlar nime üchün bu chalghuni "chang" (xenzuchida yéqinqi zamanda yang chin dep atidi) dégenlikini izahlash qiyin.

Ghiyasidin kichik hezretlirining "baxshi"liqi hem uyghurlardiki baxshi atalghusi xenzu tilidiki "fashi" atalmisidin özgürüp kirgen bolishi mumkin. Biz idiqut, kusen, qeshqer, xotenlerde “alim”, “ustaz” meniside baxshi ibarisining keng qollinilghanliqini körimiz. Derweqe, chinggizxanning impérator oghullirigha yéziq we medeniyet ögetken, shular qurghan impériyilerde katip, meslihetchi, muderris bolghan uyghur alimliri baxshim dep atilipla qalmay, qaraxaniylar dewridin bashlap tunji qétim ereb yéziqi asasida yéngi uyghur yéziqini qollan'ghan, isil qolyazmilarni köchürüp, terjime qilghan alimlarmu baxshi dep atilatti. Shahruh zamanisida hiratta 1439-yili hesen qara seyil shemis teripidin köchürülgen “qutadghubilik”ning türkiyidiki abdurazaq sheyxzade baxshi dégen alimgha ewetkenliki eyni zamanda uyghur medeniyiti durdanilirigha jan-dili bilen qiziqidighan alim.
---------------------------