PDA

View Full Version : Mehmud qeshqeri kim ?



uaa_admin
05-09-06, 12:28
Mehmud qeshqeri kim ?

Aptori : o . Prtsak


Mehmud qeshqerining kélip chiqishi toghruluq qolimizdiki diwanu lughattin türkning bezi yerliridiki özi teripidin bérilgen cheklik melumatlardin bashqa bir nerse yoq① .bu melumatlargha qarughanda mehmudning “ öz qewmining ( yene türklerning ) eng asasliq qebilisige mensub ”② ikenliki , “ dadilirining ” yeni ejdadining ③ “ türk ellirini samani oghulliridin alghan ”④ liqi we axirida dadisi höseyin bin muhammetning issiq kölning sherqiy - jenubiy sahilide tépilghan barisxan ⑤ sheheri bilen yéqin baghlinishi bar ikenliki chüshendürülgen⑥ .

Bulargha qarighanda mehmud qeshqerining qaraxanilar sulalisigha mensub

Ikenliki we ejdadining bu sulalining bir meshhur ezasi ikenliki körülüp turidu .

Bu ejdad kim ? Bu yerde mehmudning ejdadi dep muzakire qilishqa bolidighan ikkila shexs bar . Bular mawera unnehri destlep boysundurghan , unwani bughraxan dep atalghan we héjiriye 382 – yili ( 992 m) samani oghullirining paytexti buxarani alghan harun ( hasan ) bin sulayman yaki bolmisa unwani arslan ilig dep atalghan we héjiriye 389 – yili ( 999 m) gheznewilik mehmud bilen birlikte samani dölitini ayaqlashturushqa sewebchi bolghan nasir bin eli⑦ . Halbuki nasirbin elining sulalining gherbiy tarmighidin ikenliki we mehmud qeshqeri teripidin bayan qilin`ghan qeshqerning haman sulalining sherqiy tarmiqigha baghlinishliq ikenliki köz aldimizgha keltürülse , mehmud qeshqerining ejdadi dep yalghuz harun bin sulaymanni tilgha élishqa bolidu⑧ .



Bir tesadipiy ésil yaldama ornida qolimizda barisxanda bésilghan héjiriye 5 – esirning otturligha ( texminen 1048 – 1058 ) tewe bezi tenggiler saqlanmaqta(9). Epsuski bu tenggilerdiki yeziqlarda shu dewrdiki barisxan emirlirining yalghuz islami leqemliri we türkiunwanlirila eks étilgen : shemsid döle arslan ilig . Bu yerde meshhur qadirxan bin harunning oghli we mawera unnehrning deslepki boysundurghuchisi harun bin sulaymanning newrisi “ bughraxan ” muhemmet bin yüsüpning hökümdar ikenliki körülidu ( yuqirigha qarang ) . Qaraxanilarning dölet teshkilatida arslan ilig unwani ( bughraxan unwani bilen ) qaghanliq ortaqlighida bir qedem töwende turidighan ademlerge bériletti(10) . Ibn esiridin bilishimizche muhammet yüsüpning yénida chong oghli hüseyin bin muuhammet ( héjiriye 444 – yilidin yeni 1056 –1057_ yillirida hüseyin bin muhammetninb arslan ilig bolup barisxanda höküm sürgenlikini texminen qilishqa bolidu .

Shundaq bolghanda , mawera unnehrning deslepki boysundurghuchisining newrisi bolghan barsxan emri hüseyin bin muhammetning mehmud qeshqirining dadisi hüseyin bir muhemmettin bashqa kishi emesliki éniq . Bu shexs barisxan bilen nahayiti zich alaqidar we mawera unnehrni boysundurghuchining sulalisige mensup idi .

Hayati nahayiti xupiyane toxtalghan mehmud qeshqeri özining baghdadqa qandaq sewebler bilen köchüp kelgenlikini ochuq démeydu . Türk elliride közge birmunche sayahetlirining sewebinimu sözlimeydu . Eger kélip chiqisihi toghrisidiki texminilirimiz toghra bolghan teqdirde mehmud qeshqerining sayahetlirining seweblirimu meydan`gha chiqidu . U roshenki bir siyasiy qachqun ( panachi ) idi .

Sherqiy qaraxanilar dölitide héjiriyining 448 – 449 yillirida ( 1056-1057 _ 1057-1058 ) qorqunuchluq hadisiler peyda boldi . Aldi bilen chong xaqan ( arslan xan ) sulayman bin yüsüp inisi we xaqanliq hemriyi ( bughraxan ) muhammet bin yüsüpke qarshi heriket qozghaydu we “ dölitini ishghal qilidu . Elip bérilghan jengde arslanxan sulayman bin yüsüp yéngilip chüshüdu . Bughraxan muhammet bin yüsüp uni zindan`gha tashlap dölitini ishghal qilidu ”(12) .

Ibin esiri yene xab ailisining shuningdin kéyinki échinishliq teqdiri heqqide mundaq melumat béridu : “ dölitini chong oghli hüseyin chaghri tékin1ge béridu(13) we uni weli ehd dep élan qilidu . Biraq bughraxanning ( yeni hazirqi arslanxan muhammet bin yüsüpning ) ikkinchi bir xotuni bar idi we bu xotunidin chong oghlidin bashqa yene bir kichik oghli bolghan . Xotun hüseyinning teyinlishi bilen tughulghan nepret bilen bughraxan ( sulayman bin yüsüp) gha yéqinlishidu we uning ailisining birmunche azalirini zeherlep öltüridu ; uning inisi qadirxanning oghli arislanxan ( sulayman bin yüsüp) mu öltürilidu ”(14) .

Texminilirimiz toghra bolsa muhammet bin hüseyin yeni mehmud qeshqeri , bu chong qirghindin qandaqtur bir usulda qutulushqa muweppeq bolghan bir nechche kishining biri we qéchishqa mejbur bolghan . Aldi bilen , éhtimal xoshna türk ellirige barghan , on yil qeder aylan`ghandin k;'eyin axiri baghdatqa kelgen we bu yerde siyasiy qachqun ( panachi) bolup turup qalghan . Mehmud qeshqeri bu uzun musape dawamida türk dunyasi bilen kop yéqindin tonushush pursitige ige bolghan , bu chaghda ( 1057=447) salchuqlar teripidin ishghal qilin`ghan baghdatta türklerning ehmiyitini izahlighan bir eserge éhtiyaj ikenlikini körüp , meshhur esirini yézishqa kirishken we uni shu zamandiki abbasilar xelipisige (muqtedi billa 1075-1094=467-487 ) teqdim qilghan . Nundaq bir teshebbusning uning hayatini saqlashqa yardimi bolushi éniq gep .

Échinishliq aile paji`elirige baghlimasliq üchün u esiride eng yéqin tughqanlirini tilgha almaydu . Shu terizide bu sulalining bir ezasi bolghan mehmud qeshqerining öz dewride hokum sürgen qaraxanilar hökúmdarliri we shu dewride yüz bergen hadisiler heqqide melumat bermesliki chüchünishlik . Bizning texminilirimiz mushulardin ibaret .

Axirida tilgha élin`ghan shexslerning yéshini tetqiq qilish zörür .

Harun (hasan ) bin sulayman héjiriye 382 – yili ( 992) ólgen ; oghli yüsüp “ qadirxan ” bu chaghda héch bolmighanda 20 yashta bolishi kérek ; yüsüp bashliq bir adem bolup héjiriye 423 – yili (1032 ) ölgen . Özini 60 yashlarda ólgen dep hésablisaq tughulghan waqti 360 – yillar ( 971- 980 ) bolushi lazim . Buningdin bashqa , uning uzun jenglerdin kéyin eng axiri digende héjiriye 396 – yili ( 1005 – 1006 ) xotenni ishghal qilghanliqini bilimiz(15) ; u qeshqerde nasir dole qadirxan dégen ataq bilen texminen hejiriye 396 – yilidin ( 1005 – 1006) étibaren hokum sürgen(16) .

Chong oghli sulayman bin yüsüp texminen héjiriye 407 – yilidin ( 1016 – 1017 ) étibaren yerkentte hokum sürgen(17) . Ikkinchi oghli muhammet bin yüsüp éniqki sulayman bin yüsüptin köp kichik emes idi . Yuqirida körginimizdek , muhammet bin yüsüp héjiriye , 449 – yili ( 1057 – 10058 ) chong oghli üchün texttin chüshmekchi bolghan . Bu bir noqtidin muhammet bin yüsüpning 380 – yillarda ( 991 – 999 ) tughulghanliqini qobul qilalaymiz . Buninggha qarighanda , hüseyin héjiriye 400 – yillarda ( 1010 – 1019 ) dunyagha kelgen bolushi mümkin . Mushundaq bolghanda hüseyin bin muhammetning oghli mehmut qeshqerining tughulghan waqti dep héjiriye 420 – yillarni ( 1029 – 1038 ) bir texmin dep élishqa bolidu . Shundaq bolghanda mehmud qeshqerining héjiriye 470 – 464 yillarda ( 1072 – 1078 )(1 . Meshhur esirini yazghan waqitlarda qiriq yaki ellik yashlardiki waqti bolup , bu éhtimalgha bek yéqin kélidu .

----------------------------------------------------------------------


.................................................. ...................................

Qeshqer pidagogika ilmiy jorlini ( ijtimaiy pen qismi ) 1986 - yilliq 1- sanidin köchürüldi