PDA

View Full Version : Qaraxaniylar sulalisining yimirilishi



uaa_admin
05-09-06, 11:24
Qaraxaniylar sulalisining yimirilishi

Qaraxanilar sulalisi miladiye 9 - esirning bashliridin 13 - esirigiche qeder höküm sürüp miladi 1222 - yili yimirildi. Qaraxaniylar sulalisining axirqi dewrliride herqaysi jaylarda xelq qozghilangliri kötürüldi. Qaraxaniylar sulalisi del shundaq xelq qozghilanglirining zerbisi astida ajizliship yimirilishke yüzlen'genidi.

1. Qara qitanlarning bésip kirishi

Xenzuche tarix kitablarda gherbiy "lyaw" dep atalghan qaraqitanlar ( eslide "qaraqitan" bolup biz adet boyiche qara xitay dep atilip kelgen ). Mongghullarning mexpi tarixida karakitay dep élin'ghan. Qara qitanlar miladiye 1124 - yilliri jin sulalisi qoshunlirining zerbisi astida zawalliqqa yüzlendi. Bundaq bir tarixiy sharaitta qaraqitanlardin yollix tashin dégen bir aqsöngek birqisim ademlerni bashlap gherbiy shimal terepke qéchip keldi. U axir bu rayon'gha bésip kirip, bu jayda (liyaw) xanliqini qurup, özini xan dep jakarlidi. Bu xanliq islam tarixida qaraqitanlar dep ataldi. Yerlik xelqler qaraqitanlarning xaqani yolligh tashinning hörmet namini gorxan ( xanlarning xani yaki büyük xan dégen menide ) dep ataytti. U ilgiri - axir.orxun deryasi boyidiki xatun sheherge undin kéyin gherbiy shimalgha yötkilip, yensey wadiliridiki qirghiz rayonigha bardi. Qirghizlar uni yensey wadisidin heydiwetkendin kéyin u yene jenubqa yürüsh qilip beshbaliqqa kélip orunlashti. Yolligh tashin jin sulalisidin qisas élish we qaraqitan xanliqini qayta qurush meqsitide bu jayda kéngesh qurultay échip, nurghun kishilerni özige qoshup, 40 mingdek adem toplidi. U gherbiy rayon'gha ichkirlep tajawuz qilip kirip, imil deryasi boyigha yétip keldi. Kéyinche chöchek rayonigha kélip herketlendi.uningdin kéyin quju xanliqi ( uyghur idiqut ) chégrisigha qeder bésip kirdi. Jin sulalisi miladiyining 1129 - yili yolligh tashinning qayta tirilishi üchün herket qiliwatqanliqidin xewer tépip, uninggha üzül - késil zerbe bermekchi bolup, gherbiy rayon'gha qoshun ewetkende qaraqitanlar bölünüp qéchip, ularning bir qismi qaraxaniylar dairisidiki yette sugha yéqin kelgende, shimaliy ilik xan tagh yollirini muhapizet qilish, chégrani qoghdash wezipisini yüklesh sherti bilen ulargha yer, su körsitip berdi we melum derijide xizmet heqqi berdi.eyni waqitta bularni mundaq orunlashturushtiki meqset qarluq, qipchaq, qanqél qatarliqlarning qaraxaniylar dölitidiki hakimiyitige qarshi isyan kötirishige taqabil turush idi. Qaraqitanlarning yene bir qismi qaraxaniylar sulalisining merkizi qeshqer chégrisigha barghanda, qaraxaniylar sulalisining chégra mudapie qisimliri ulargha qaqshatquch zerbe bérip heydiwetti.
Yette su hakimi (tarixiy kitablarda qaysi ilik xan ikenliki éytilmighan ) qaraqitanlarni islam dinigha kirishni zorlighanda qaraqitanlar ret qildi we özlirining diniy étiqadini saqlap qélish hésabigha ilik xan teripidin qoyulghan hemme teleplerni ijra qilip, xan'gha toluq boysunidighanliqini bildürdi. ( ularning étiqad qilghan dini mani dinimu yaki xiristian dinimu hazirche ispatlash qiyin ). Emma qaraqitanlar makanliship bolghandin kéyin chégra mudapiesini öz üstige alghan qiyapetke kiriwélip, ichki jehettin küch toplap qaraxaniylar hakimiyitini aghdurush süyqestini pilanlidi.
Miladiye 1137 - yili qarluqlarning shimaliy ilik xan'gha qarshi qozghilingi partlighanda qaraqitanlar pursettin paydilinip, shimaliy ilik xan'gha qarshi pitne qozghap, uni aghdurup tashlap, balasaghunni ishghal qildi.bu waqitta muhemmed ibin sulaymanning üchinchi oghli muhemmed qaraqitanlar bilen urushup, xojentke yéqin jayda meghlub bolup semerqendke qachqan. Melum waqitlardin kéyin mehmud bilen qarluqlar otturisida kélishmeslik peyda bolup, senjerining yardimini telep qildi. Qarluqlar ottura asiyada wujutqa kelgen yéngi küch qaraqitanlardin yardem telep qilghan. (piristakning "qaraxaniylar" )
shundaq qilip semerqend etrapidiki katiwan boz qirida büyük seljuqiyilar bilen qaraqitanlar otturisida urush bolup senjerler terepdari xurasan'gha qéchishqa mejbur bolghan. Pursettin paydilan'ghan qaraqitanlar pütün maweraünnehrni igilesh üchün dawamliq ilgirilep yensey deryasidin talasqa qeder sozulghan keng rayonni özige boysundurup qaraqitanlar hakimiyitini ornatti.
Qaraqitanlarning xani yolligh tashin zor kölemdiki herbiy qoshun bilen issiqköl arqiliq qaraxaniylarning merkizi qeshqerge hujum qilip, qeshqerni bésiwaldi. Arqisidinla yeken, xoten, kuchar, aqsu qatarliq yerlerni boysundurwaldi. Qeshqer qaraqitanlar teripidin tamamen ishghal qilin'ghandin kéyin qaraxaniylar xanliqi qaraqitan hakimiyitige béqindi bolup qaldi. Uzun ötmey qaraqitanlar sherqqe qarap yene dawamliq ilgirilep qoju xanliqigha hujum qilip, unimu boysundurdi. 1441 - yili qaraqitanlar gherbtiki qaraxaniylar xani tamghach mehmud xan üstige esker tartip özkent, katan qatarliq muhim sheherlerni ishghal qildi. Tamghach mehmud xan semerqendttin herbiy qoshun keltürüp qaraqitanlar bilen qattiq jeng qilghan bolsimu, emma ajiz kélip, sülhi telep qildi. Yolligh tashin tamghach mehmud xan ichki jehettin musteqilliqni saqlap qélip, melum miqdarda baj tapshurush sherti bilen qaraqitanlargha tewe boldi.
Miladiye 1141 - yili 9 - ayda qaraqitanlar gherbtiki sultan senjer seljoqiy qaraqitanlarning ighwagerchilikige taqabil turush üchün esker bashlap amu deryasidin ötüp semerqendtke qarap ilgirilidi. Qaraqitanlar buxara bilen semerqend arisidiki katiwan chölige esker toplidi. Miladiye 1141 - yili 10 - ayda sultan senjer seljoqiylar bilen qaraqitanlarning qoshunliri katiwan chölide intayin shiddetlik urush qildi. Bu qétimqi urushta sultan senjer seljoqiylarning eskerliri qattiq meghlubiyetke uchridi. Ikki tereptin ottuz ming adem halak boldi. Sultan senjer tirmizgha qachti. 1141 - yilining axiri qaraqitanlar buxarani ishghal qilip, alip tékinni buxaragha emir qilip belgilidi.
Sultan senjer selchuqylarning meghlubiyetke uchrishi xarezm shahi atisiz üchün xuddi qaraqitanlarni chaqirip kelgendek xewplik bir weziyetni shekillendürdi. Qaraqitanlarning qomandani ezber xarezmge nurghun herbiy qoshun bashlap bérip, xarezm shahini yengdi. Buning bilen xarezm shahi atisizning memlikiti uzun'gha barmay qaraqitanlarning eskerliri teripidin talan - taraj qilindi. Xarezm shahi qaraqitanlar bilen sülhi tüzüshke mejbur bolup, her yili 30 ming dinar ( ottuz ming tilla ) altun tölesh we memlikitide bir aliy derijilik wekilni turghuzush sherti bilen qaraqitanlargha béqindi boldi.

2. Qaraqitanlarning zulmi

Qaraqitanlar eslidiki liyaw sulalisining hakimiyet yürgüzüsh sheklini dawamlashturdi. Tarixiy menbelerdin qarighanda, qaraqitanlar ottura asiyani boysundurup bolghandin kéyin buxara, semerqendt, xarezm we shinjang qatarliq jaylarni qedimki lyaw xanliqining hakimiyet bashqurush séstimisi boyiche bashqurdi. Ular qaraqitanlarning eslidiki bir yürüsh charilirini emeldin qaldurdi.yerlik ahaliler üstidiki siyasiy zlumini téximu kücheytti. Qaraqitanlar özige qarashliq jaylar we rayonlarni töwendiki üch xil usul bilen idare qildi.
1. Boysundurulghan yerlik hakimiyet orunlirigha özining emeldarlirini ewetip, yerlik hkkümdarlar üstidin nazaret qildi. Mesilen, qaraqitanlar quju uyghur xanliqida kenji basqaq namliq wekilini turghuzdi. Ular bashqa jaylardimu shundaq qildi.
2. Melum muddette baj - xiraj yighquchi emeldarlarni ewetip baj - xiraj yighdi.
3. Öz hökümdarliqi astidiki jaylarning emeldarlirigha kümüshtin yasalghan destek béretti. Bu destekni alghanlar uni daim yénidin ayrimaytti. Bu destek qaraqitanlargha tewe bolghanliqining belgisi idi. Qaraqitanlar öz hakimiyitini ornatqandin kéyin özining basqaqlirini ewetip, dawamliq éghir alwan - yasaqlarni sélip, xelqni dehshetlik ékispalatatsiye qildi. Her bir aile bashliqini bir dinar baj tapshurushqa mejbur qildi. Bu bajdin bashqa yene xiraj dep mehsulatning ondin birini tartiwalatti. Bu bajni waqtida tapshurmighanlarni derhal jazalaytti. Qaraqitanlarning chérikliri téximu heddidin éship, yerlik xelqning xotun - qizlirigha basqunchiliq qilip ularni depsende qilsimu héchqandaq jawabkarliqqa tartilmaytti. Miladiyining 1143 - yili qaraqitanlarning xani yolligh tashin öldi. Qaraqitan xanliqining text warisi yolligh éli kichik bolghachqa, uning ornigha yolligh tashinning xotuni koyak yaki posowen xan xan boldi. Bu xanliq waqtining qanchilik dawam qilghanliqi tarixiy menbelerde éniq xatirlenmigen. Emma, yolligh tashin ölgendin kéyin qaraqitanlar ichide xanliq talishish küreshliri intayin keskin bolup, netijide koyak öltürüldi. Miladiye 1150 - yili qaraqitanlar textide yolligh éli ( shinjangning qisqiche tarixi, mongghullarning mexpi tarixida "choruq" dep atalghan ) öltürüldi. Qaraqitanlargha qarashliq jaylarni gorxanning idare qilish usuli boyiche idare qildi.
Miladiye 1156 - yili ibrahim ibn ehmed qaraxaniylarning xani qeshqerde wapat boldi. Shu yili ibrahim ibn muhemmed tabghach qaraxan qeshqerde textte olturdi. Umu qaraqitanlargha tewe bolup, melum baj tölep turdi. Miladiyining 1156 - yili xarezm shahi atisiz wapat boldi. Uning ornigha il arslan xan textte olturdi. Miladiyining 1157 - yili sultan senjer salchoqiy wapat boldi. Bu chaghda u 71 yashta idi. Senjer salchoqiy xanliqining neslidin ghiyasidin muhemmed ibn mehmud iraqta xan idi. Bu waqitta semerqendtte qaraxaniylardin ibrahim arslan xanning oghli tamghach muhemmedning qaraqitanlargha béqindi hakimiyiti mewjut idi. Tamghach muhemmed ian hakimiyiti uzun dawam qilalmidi. Mushu mezgillerde yette su qatarliq jaylarda qarluqlar qaraqitanlargha qarshi qozghilang kötürdi. Tamghach muhemmed ian qarluqlar teripidin öltürüldi. Tarixshunas uyghur alimi jamal qarshi bu weqelerni miladiyining 1156 - yili bolghan dep körsitidu.tamghach muhemmed ibrahim xanning ornigha yüsüp muhemmed qaraxan boldi. Semerqendtte textte olturdi. Yüsüp ibn muhemmed qaraxan textke chiqish bilen qarluqlarning qaraxan'gha qarshi qozghighan isyanini bésiqturush üchün zor tedbir qollinip qarluqlarning reisi qaraxan yanjuni öltürdi. Qarluqlarning isyani tinchitildi. Qarluqlar isyani tinchitilghandin kéyin qarluqlarning bir qismi jarezm shahi sultan il arslan xan qéshigha qéchip bérip uningdin panahliq tilidi. Xarezm shahi il arslan xan qarluqlar bilen birliship, miladiye 1158 - yili maweraünnehrge yürüsh qildi.semerqendttiki qaraxaniylar xani tamghach ibn muhemmed qaraqitanlarning iani gorxandin yardem telep qildi. Qaraqitanlar ilik türkmen qomandanliqida on ming kishlik qoshunni yardemge ewetti. Iarezm shahi bu qétimqi urushta meghlub bolup chékindi. Shuning bilen urush sülhi yoli bilen hel qilindi. Xarezm shahi urushta yéngilgenliki üchün qaraqitanlargha hessilep baj töleshke mejbur boldi. Bu waqitta buxarada jalalidinning oghli qilich xan mes'ud höküm sürüwatatti. Xarezm shahi arslan xan miladiyining 1172 - yili wapat boldi. Uning ornigha kichik oghli sultan shah textke chiqti.bu chaghda arslan xanning chong oghli tekesh xojentni idare qilatti. Xarezm shah hakimiyitining ichki qismida ziddiyetler keskinliship aka - uka ikkiylen text taliship qaldi. Netijide tekesh sultan shahtin hakimiyet textini tartiwaldi. U miladiyining 1172 - yili xarezm shahi tekesh textke chiqish bilen qaraqitanlargha qarshi qozghilang kötürüp, qaraqitanlarning basqaqini öltürdi. Qaraqitanlar bu qozghilangni qoralliq basturdi.miladiye xarezm shahi tekesh wapat boldi. Uning ornigha oghli muhemmed shahliq textke chiqti. Bu waqtida semerqendtte qaraxaniylardin ibrahim ibn hüseyn oghli osman, sultan unwani bilen hökümranliq qilatti. Qaraqitanlarning semerqendttiki zulmi chékidin ashqanliqi üchün uning hökümranliqigha qarshi cheksiz ghezep - nepret pütün semerqendtni qaplighanidi. Shuning bilen ottura asiyaning hemme jaylirida qaraqitanlarning zulmigha qarshi ot uchqunliri lawuldap xelqning naraziliqi kündin - kün'ge kücheymekte idi. Qaraqitanlargha qarshi qozghilang aldi bilen xotende kötürüldi. Qaraqitanlar qarluqlarning bashliqi arslan xan'gha qozghilangni basturushqa yardem bérish heqqide buyruq berdi. Arslan xan qaraqitanlargha qarshi bolghachqa qaraqitanlar mushu tedbir arqiliq arslan xanning qarshiliqini boshitip, uning diqqet étibarini xoten xelqining qozghilingini basturushqa buyrimaqchi boldi. Arslan xan qaraqitanlarning buyruqi boyiche nailaj halda xoten xelqining qozghiqlingini basturdi. Lékin, küresh yoshurun halda dawamliq rawajlandi.
Miladiyining 1204 - yili chinggizxan naymanlarni meghlub qilip, uning bashliqi tayan xanni öltürdi. Tayan xanning oghli küchlük shinjanggha, yeni qaraqitanlarning yénigha panah tartip qéchip keldi. Bu waqitda bu yerdiki her millet xelqning qaraqitanlarning hökümranliqigha qarshi qozghilangliri xuddi lawuldap yan'ghan ottek hemme jaygha tutashqanidi. Qaraqitanlarning xani weziyetni ongshash meqsitide küchlükni derhal qarshi élip, uninggha qizini bérip, uni özige küyoghul qildi. Küchlük qaraqitanlarning yénida bir mezgil turdi. Miladiyining 1205 - yili qeshqerde qaraxaniylar xani yüsüp ibn muhemmed wapat boldi.uning ornigha muhemmed ibn yüsüp xan boldi. Qeshqer xani gerche qaraqitanlargha béqindi bolsimu, emma qaraqitanlargha qarshi küreshni zadila toxtatmidi. Qaraqitanlarning xani özining ottura asiyadiki chirikleshken we lingship qalghan hakimiyitini jénining bariche qoghdap qélish üchün, qaraxaniylarning semerqendttiki ilik xan sultan osman'gha küyoghul bolushni telep qildi. Sultan osman xan qaraqitan xanining bu telipini qattiq ret qildi. Qaraqitanlarning semerqendtke ewetken wekilini deryagha tashlap qaraqitanlar bilen bolghan munasiwetni üzgenlikini jakarlidi.
Sultan osman xan qaraqitanlarning hökümranliqini aghdurup tashlash üchün xarezm shahi muhemmed bilen ittipaq tüzüp birlishish meqsitide muhemmed shahning qizi bilen nikahlinishni otturigha qoydi. Xarezm shah muhemmed sultan xanning bu telipini qobul qildi.
Gherbiy qaraxaniylarning xani sultan osman qaraqitanlarning hökümranliqini aghdurup tashlash üchün, xarezm shahi muhemmedning anisi türkan xatun qaraxaniylar ewladi idi.xarezm shah muhemmed bilen sultan osman qaraqitanlarni qoghlap chiqirish üchün birleshme qoshun teshkillep, otturida qaraqitanlarning qoshuni bilen urush qildi................ Bu urushta sultan osmanning birleshme qoshuni qaraqitanlarning taniko bashchiliqidiki qoshunlirini üzül - késil tarmar qilip, nurghunlirini esirge aldi. Taniko qéchip qutuldi. Weziyetni küzetken küchlük pursettin paydilinip derhal isyan kötürüp, miladiye 1211 - yili qaraqitanlarning xan ordisini ishghal qiliwaldi. Qaraqitanlarning xani choruqdin hakimiyetni tartiwaldi. Shuning bilen qaraqitanlar aghdurulup, hakimiyiti munqerz boldi. Küchlük qaraqitanlarni yoqatqandin kéyin u dawrang qilip qaraqitanlarning tewelikidiki jaylarni öz ilkige éliwaldi.küchlük qaraqitanlarning ornini basti. U ottura asiyadiki hakimiyitini mustehkemlesh üchün tigh uchini aldi bilen gherbiy qisim qaraxaniylar xani sultan osman we xarezm shahqa qaratti. U shu yili ulargha qarshi urush qozghidi. Mushu urush jeryanida maweraünnehrdiki buxara we semerqendtke herbiy yürüsh qilip, bu jaylarni öz hakimiyiti astigha aldi. Küchlük qeshqer etrapidiki qarshiliqni basturushqa del déhqanchiliqning üzükchilik pesli we hosul yéghish waqtida qoshun ewetip sörelme xaraktérlik urush élip bardi.bu jaylarni bulang - talang qilip ishlepchiqirishni, su inshaatlirini weyran qildi. Ashliqni qisish arqiliq xelqni özige bash egdürüsh taktikisini qollinip, qeshqer rayonini boysundurdi. U uyeken, xoten
qatarliq jaylargha dawamliq herbiy yürüsh qilip yerlik hakimiyetlerning küchini qanliq basturup, bu rayonlarni kzigg boysund. U kuchar, aqsu, turpan qatarliq jaylarnimu arqa - arqidin öz hakimiyet astigha aldi. ( dawami bar ) 2006-7-27 15:12 #1





Ay~chiwar
bashqurghochi





UID 5
nadir témilar 8
jughlanma 170
yazma 174
körüsh hoquq chéki 150
tizimlatqan waqit 2006-5-24
orni qaramay
haliti torda yoq ( dawami )
yeken, xoten qatarliq jaylargha dawamliq herbiy yürüsh qilip yerlik hakimiyetlerning küchini qanliq basturup, bu rayonlarni özige boysundurdi. U kuchar, aqsu, turpan qatarliq jaylarnimu arqa - arqidin öz hakimiyet astigha aldi.
Qaraqitanlarning dehshetlik zulmi we bu rayonlarda élip barghan uzun yilliq urush netijiside ottura asiya jümlidin shinjangning ishlepchiqirishi qattiq weyranliqqqa uchridi. Ular ottura asiya rayonida özige kéreklik kéyim - kéchek, yémek - ichmek we at - ulaghlarni xalighanche böldi. Bolupmu qeshqer rayoni téximu qattiq talan - taraj astida qaldi.
Küchlük esli néstori dinigha étiqad qilatti. Gherbiy diyargha kelgendin kéyin u budda dinigha étiqad qildi. U qeshqer rayonidiki, bolupmu xotendiki musulmanlarni budda dinigha kirishke yaki nésturian dinigha étiqad qilishqa zorlap, bu din'gha kirishni xalimighan musulmanlarni qattiq basturdi. Xotende qur'anni tepsir qilish islam tarixi we uyghur kilassik edebiy eserlirini, tibbiy kitablarni oqushni qet'iy men'iy qildi. Hetta medrise, ilim - meripet orunlirining ishiklirini étiwetti. Xotende üch mingdek musulman dini ölimalarni, damolla we alim imamlarni yighiwélip ularni din étiqadni özgertishke zorlidi. Xotenning ataqliq diniy alimi hezriti imam elaidin muhemmet xotenini we xoten xelqini islam dinidin qaytishqa, wez - nesihet qilishqa mejburlidi. Ulugh islam alimi elaidin küchlükning telipini ret qilghanda, küchlük uni özining medrisining ishikige ésip, put - qollirini mixlap öltürdi. Üch mingdin artuq musulman ölimaliri, alim damollilarni eng wehshiy usul bilen oqqa tutup, qirip tashlidi. Xotendiki islamiyetning qedimki yadikarliqlirini, milliy miraslirini we her xil ilim - pen'ge dair tarixiy qedimki kitab we eserlirini köydürüp tashlidi.

3. Chinggizxanning istélasi

13 - esirning bashlirida mongghul dalasida chinggizxan bash kötürüp chiqti. Chinggizxanning atisi yesirgeyning xotuni "olun ojin" (chinggizianning apisi ojin xanim dégen menide ) idi. Chinggizxanning esli ismi témurchin ( tömürchi, tömürdek qattiq dégen menide) bolup miladiye 1161 - yili bash etiyazning 16 - küni kün qizarghan bamdat mezgilide tughulghan. Tughulghan jayi onun deryasining zelmigun boldagh dégen jay idi.( zelmigon boldagh yer jay nami. Zelmigon ‏-‏‏‏-siyirning yilini, boldagh -- idir -töpilik, döng dégen menini chüshendüridu )
chinggizxan tewe bolghan uruq, yeni altun uruq dep atilidighan uruq ( bu uruq mushu esirning otturilirighiche mongghul aqsöngekliri az bir qisim mesilen,qara chinlarning oyrangqay we shinjangdiki turghutlarning kerey qatarliq uruqliridin bashqa qalghanliri mushu altun uruqqa tewe. Ularning köpinchisi chinggizxanning inilirining ewladi. Bu uruq mongghullargha sekkizge yéqin hökümranliq qilip kelgen ) din bolup, u onun deryasining béshidiki burhan xaldun téghigha kélip makanlashqan. Kéyin onun deryasi bilen léguen deryasi otturisigha köchüp kelgen mongghul qebilisi bilen bille chöllükning shimalida yene nurghun qebililer bar. Bu qebililer ichidin tatarlar (sherqiy boyur kölining etrapigha jaylashqan), ongghutlar (seddichin etrapigha jaylashqan), tongratlar ( ongghut we tatarlar otturisidiki jaylargha jaylashqan), kireyler ( uruqnami qangghay téghi bilen hazirqi xan'gay taghlirining, yeni mongghuliyining otturisigha jaylashqan), merkitler ( bayqal kölining jenubi sélin'ga deryasining töwen éqinigha jaylashqan), naymanlar ( qangghay téghi bilen altay taghlirining otturisigha jaylashqan) qatarliqlardin bashqa yene oyratlarmu bar idi (hazirqi mongghuliyening gherbi, tengritéghining jenubiy we shimali, altay rayonliridiki mongghullarni körsitidu).
Bular manjur xanliqi dewrliride oyrat yaki öyret dep atilatti. Bu qebililerning iqtisadiy sewiyesi bir - birige oxshimaytti. Beziliri charwichiliq bilen, beziliri owchiliq bilen, beziliri béliqchiliq bilen shughullinatti. Ongghutlar, tongratlar déhqanchiliq bilen shughullinatti. Shinjanggha yéqin qoshna bolghan naymanlar mongghul yaylaqliridiki eng küchlük we medeniyetlik qebililerning biri idi. Ularning idiqut uyghur xanliqi bilen bolghan munasiwiti intayin qoyuq bolup, siyasiy tüzüm shekli we hökümranliq usuli asasen idiqut uyghur xanliqigha oxshapraq kétetti.ularning aliy hökümranliq organlirida birmunche ataqliq alim, uyghur aqsöngekliri ishleytti. Hetta ular uyghurlarning qedimki uyghur yéziqini ishlitetti. Naymanlarning qaghani tayanxanning orda pütükchisi we dölet ustazi tatatonga uyghurlardin bolup, alim kishi idi.naymanlar déhqanchiliq bilen shughullinatti. Ular xiristian dinining nésturi mezhipige étiqad qilatti.
Témurchin mongghul qebililirini birleshtürüp birlikke keltürüsh yürüshige yüzlendi. Mongghul qebililirining bu eyni dewrdiki birlishishi, birlikke keltürüsh istiki tarixiy tereqqiyatning yönilishige uyghun idi. Shunga, témurchin mongghul qebililiridin merkit we kireylerni meghlub qilip, özige qaratti.bashqa mongghul qebililirimu témurchinning heywisidin qorqup, arqa - arqidin témurchin'gha teslim bolup qoshuldi. Miladiye 1206 - yili herqaysi qebile bashliqliri we aqsöngekliri onun deryasi boyida qurultay échip, meydan'gha toqquz dane chong aq tugh (bayraq) qadap büyük mongghul xanliqining qurulghanliqini jakarlidi. Témurchin xanliqqa saylinip, "chinggizxan" dégen unwan bilen textte olturdi.bu chaghda mongghul xanliqining zémini sherqte hin'gan taghliri, gherbte altay taghliri, shimalda sibiriye taghlirining jenub shimaliy goyi chöllüki qatarliq zéminlargha qaraytti.chinggizxan pütün mongghul qebililirini birlikke keltürgendin kéyin u gherb we sherqqe qarap kéngiyishke bashlidi. Aldi bilen tayanxanning oghli küchlükni yoqitish üchün jebenoyan bashchiliqidiki qoshunni teshkillep yürüsh qildi. Bu yürüshte naymanlargha qarshi urush qilip ularning bir qismini weyran qildi. Küchlük bolsa dawamliq qéchip gherbke sürüldi.chinggizxan zor qoshun bilen tangghutlarning edibini berdi. Shu yilliri chinggizxan yene ikki neper elchi ewetip yensey qirghizlirining béqindi bolushini telep qilghanda, qirghizlarning bashliqi inal we kekemchut rayonining bashliqi we orus inal qatarliqlar chinggizxanning elchilirige jawab qayturup, chinggizxan'gha teslim boldi.chinggizxan bu qebililerni birlikke keltürgendin kéyin gherb we sherqqe qarap kéngiyishke bashlidi.tayanxanning oghli küchlük qaraqitanlargha qéchip bérip, 1211 - yili qaraqitan xani gorxandin hakimiyetni tartip aldi. U öz küchini qayta teshkillep qeshqer, yerkent, xoten qatarliq jaylarni arqa - arqidin bésiwélip, qeshqerdiki sherqiy qaraxaniylar hakimiyitini yoqitip, bu jaylarda özining istibdatliq hakimiyitini tiklidi. Hetta qoju uyghur xanliqi qaraqitanlarning béqindisigha aylinip qaldi. Qaraqitan hökümranlirining qoju uyghurlirigha qaratqan siyasiy zulumi we iqtisadiy ékispalatatsiyisi éghirlashqanliqtin qoju uyghurlirining cheksiz ghezeb - nepritini qozghidi. 1209 - yili qoju idiquti barchuq art tékin qaraqitanlarning qojuda turushluq basqaqini öltürdi. Qoju uyghurliri qaraqitanlarning hökümdarliqidin qutulush üchün öz ümidini mongghullargha baghlidi. Miladiye 1210 - yili chinggizxan qoju uyghurlirini özige béqindi qilish üchün qojugha elchi ewetti. Shu chaghda qoju uyghur xanlighining idiquti barchuq art tékin chinggizxanning aldigha atkiraq, dari bay dégen ikki elchini ewetip : " eger xan aliliyliri maqul körse altun belwaghlarning oqisi, qizil tonlarning chujisi bolay. Yeni méni beshinchi oghulliri qatarida körsile, xizmetlirige jan tesedduq étey " dep chinggizxan'gha bey'et qilidighanliqini bildürdi. Chinggizxan qizini tartuq qilidighanliqi we beshinchi oghlum bolsun dep teshekkür éytip aldigha elchi ewetti. Buningdin xewer tapqan shadliqqa chömgen idiqut altun - kümüsh, ünche - merwayit, sedep - munchaq, shayi kimxap, tawar - durdunlarni élip chinggizxan hozurigha keldi.chinggizxan idiqutqa iltipat qilip, al altun dégen qizini berdi. ( tepsilatini "mongghullarning mexpiy tarixi" dégen kitabtin körüng. Bu kitab shinjang xelq neshriyati teripidin neshr qilin'ghan, mezmunliri keng dairilik,,, ) chinggizxan qoju uyghur xanliqining idiquti barchuq art tékinning oghligha beshinchi oghulluq mertiwisini berdi. Shuningdin bashlap qoju uyghur xanliqi chinggizxan hakimiyitining béqindi bir xanliqqa aylinip qaldi. Miladiyining 1218 - yili chinggizxanning jebenoyan bashchiliqidiki qoshunliri zor qoshun bolup qeshqerge hujum qilish bilen küchlükni yoqatti. Küchlük hökümranliqi astidiki yerlik hakimiyet we xelqler arqa - arqidin qozghilip küchlükning qalduq küchlirini öltürüp, chinggizxan'gha teslim boldi. Küchlük qeshqerning gherbidiki pamér igizlikige qarap qachqanda jebenoyanning awan'gart qoshunidiki ismayil sariq qolghiche qoghlap bérip, uni esirge élip öltürdi. Arqidinla mongghul qoshunliri shinjangning jenubigha hujum qildi. Qeshqerdiki qaraxaniylar xani yerkent, xoten qatarliq jaylarning hemmisi mongghullarning teslim boldi. Shuning bilen chinggizxan hökümranliqi qeshqer rayonini pütünley ishghal qildi.
Mongghullar miladiyining 1219 - yili küz peslidin bashlap, ottura asiyagha hujum qilish urushini qozghap miladiyining 1222 - yili maweraünnehrdiki qaraxaniylarning ilik xanliqi we xarezm shahini boysundurdi. Chinggizian maweraünnehr we qeshqer rayonini boysundurghandin kéyin u rayonlarda chinggizxan hakimiyiti tiklendi. Qaraxaniylar sulalisi pütünley yimirildi. (tügüdi)

Menbe : haji nurhaji yazghan << qedimki uyghurlar we qaraxaniylar >> namliq kitabtin élindi.