PDA

View Full Version : 1912 - 1913 - yilidiki tömür xelpe yéghiliqi



uaa_admin
05-09-06, 12:17
1912 - 1913 - yilidiki tömür xelpe yéghiliqi

1912 - yili ilidiki inqilabiy partiye ezaliri qozghilang kötürüp, inqilabiy hakimiyet -- "shinjang ili büyük tutuq mehkimisi" ni qurup chiqti. Shinjangning bash mupettishi yüen daxua puti köygen toxudek tipirlap, aldirap - ténep, jangy - jaylardin qoshun toplap, ili aldinqi sépige qozghilang yalqunlirini öchürüshke ewetti. Shamexsut yüen daxuaning buyruqigha binaen derhal herqaysi taghlardin esker aldi. Belgilime boyiche ikki oghulluq aililer bir oghlini eskerlikke bérip, atni özliri teyyarlap berdi. Shu qétim wang ordisi 200 ( beziliri 500 deydu ) esker toplighan bolup, qorayliq tömürmu shularning ichide idi.

Bu qétimqi esker élish charwichilargha nisbeten bir qétimliq parakendichilik boldi. Eskerlikke oghulliri yoq aililer pul we ashliq chiqirishqa mejbur qilindi. Herqaysi jaylardiki dorghilar bu pursettin paydilinip, xelqni talan - taraj qildi. Charwichilar qattiq ghezeblinip qarshiliq körsitish koyigha chüshti. Tömür 1907 - yilidiki yéghiliqning meghlub bolushidin sawaq élip, awwal qoral almighanda qozghilangning ghelibisini qolgha keltürgili bolmaydu, dep qaridi. Shunga, bashqilarni wang ordisi qoral tarqitip bergendin kéyin, qozghilishqa qayil qildi. 200 kishlik bu qoshun'gha hejer baqi dégen kishi bashchiliq qilghan bolup, ular wang ordisidin qoral tarqitip bérilgendin kéyin, ürümchige qarap ilgirlidi. Qoshun lyaw dun'gha kelgende tömür we uning hemrahliri qoshun bashlighi hejer baqi we uning orunbasarlirini tutqun qilip, köpchilikke : "qumul wangini manju xanlighi tikligen, hazir manju xanlighi texttin chüshti, shundaq turuqluq wangning néme kérigi ? Biz derhal qumulgha hujum qilip wangning hökümranlighini aghdurup tashlishimiz kérek", dep xitab qildi. Köpchilik derhalla uninggha awaz qoshti. Shuning bilen u qoshunni bashlap qoraygha qaytip keldi. Wang ordisi bu xewerni anglighandin kéyin, qoraygha adem ewetip tömür xelipini tehdit arilash sözler bilen qoral tapshurushqa ündidi. Emma, qozghilangchilar buni qet'iy ret qildi. Shamexsut ularni basturushqa qoraygha qoshun ewetken bolsimu, qozghilangchilar teripidin qoray tagh éghizida qattiq meghlub qilindi, bu qétimqi jengdin qozghilangchilar nurghun qoral - yaragh ghiniymet élip öz qoshunini kéngeytti.

Tömür xelipe bu paydiliq pursetni ching tutup keng xelq ammisining telipini yekünlep chiqti we : "nijis emeldarlarni yoqitip wangni aghdurup tashlaymiz ! Qul bolmaymiz we ghelle - paraq tapshurmaymiz ! Kembeghelni bay qilip qeddini ruslaymiz ! " dégen shuarlarni otturigha qoydi.

Shamexsut héch amal qilalmay bariköldiki yi shingfugha nurghun sowgha - salam bilen kishi ewetip, qozghilangni basturushqa qoshun ewetishni ötündi. Qozghilangchilar bu xewerni qolgha chüshürgendin kéyin, pistirma qoyup yé shingfu qoshuni kelgende shiddetlik hujumgha ötüp, birdemdila tére - péren qiliwetti. Yé shingfu tirik esirge chüshti. Yé shingfu 1907 - yilidiki déhqanlar qozghilingini basturushta chong xizmet körsetken, ikki qoli xelqning qéni bilen boyalghan jallat bolup, qozghilangchilar burundinla uninggha chish - tirnaqlirighiche öch idi. Shunga, uni pare - pare qilip öltürüshni qarar qildi.

Tömür xelipe 1907 - yilidiki yéghiliqtin sawaq élip, özining qoralliq qoshunini zoraytip, taghliq rayonda mustehkem baza qurup chiqti. Shundaqla qomul wangi kontrolluqidiki jaylargha parakendichilik sélip turdi. Buning bilen shamexsut her bir künni dekke - dükkide ktküzidighan halgha chüshüp qaldi. Eyni waqitta turpan déhqanlirimu qozghilang kötürgen bolup, ular qumul qozghilangchilirigha awaz qoshup, öz'ara hemdem boldi. Shuning bilen pütkül sherqiy shinjang urush oti ichide qaldi.

1912 - yili 2 - ayda ching sulalisi padishahi texttin chüshüshke mejbur boldi. Yüen shikey jungxua min'go waqitliq hökümitining dazongtungluqigha teyinlinip, jumhuriyet tüzümini yürgüzidighanlighini jakarlidi. Shinjangning bash mupettishi yüen da xuamu 3 - ayning 27 - küni jumhuriyetni yolgha qoyidighanlighini jakarlidi. Emma, bu waqitta shinjangning hemmila jayida qozghilang kötürülüwatqan, g'élaw xuychilar hemmila jayda emeldarlarni öltürütqan bolghachqa, yüen daxua héch amal qilalmay, istipa bérip yurtigha qaytidighanlighini jakarlashqa mejbur boldi.

Yüen daxua qaytish yolida qumuldin ötüp kétiwétip, öz küchige heddidin ziyade ishinip qumul wangi bilen meslihetliship, eskiriy küchni köshüte, tashwéliq, shupul qatarliq üch jaygha toplidi we qozghilangchilarni el bolushqa dewet qilip kishi ewetti. Bu ish yüen daxuaning "rénzi yilidiki seper xatirisi" de mundaq xatirlen'gen : "uyghur eskerdin altisi taghqa kirip qaraqchilargha nesihet qilishqa ewetildi", "arqidinla tungchi chünshéng mangduruldi, topilangchi uyghurlar uyghur eskerlerni we chünshéngning étini tutup qaldi", shuning bilen yüen daxua el bolushqa dalalet qilishtin waz kéchip, chyen guangxenni qoshun bashlap ichkirlep kirip, qozghilangchilarni yoqitishqa ewetti. Chyen gungxenning qismi yer shekli bilen natonush bolghanliqtin "xata hlda kötötige jaylashti. Qaraqchilar égiz tagh üstige chiqiwélip eskerlerni köplep yaridar qildi, aqiwet pütün qoshun chékindi ". Chyen gungxen yene birqanche qétim hujum qilip baqqan bolsimu, ghelibe qazinalmidi. Qozghilangchilar pütünley taghliq bolghachqa, ulargha hemmila jay öz öyidekla tonush idi. Jeng qilghili bolmighan chaghlarda "taghqa kirip ketse hergizmu tapqili bolmaytti". Yüen daxua héch ishni aqturalmay, aqiwet chyen gungxenni dawamliq qozghilangchilarni basturushqa özi aldirap - ténep ichkirlep yol aldi.
Yang zéngshin textke chiqqanda shinjang "ichki - tashqi jehetlerdin xiris we dishwarchiliqqa duch kelgen, aqiwetni tesewwur qilghili bolmaydighan xeterlik weziyette turuwatatti ". U tömür xelpini qoral küchi bilen boysundurghili bolmaydighanlighini obdan bilgenliktin, "zorluq küchi bilen tinchitish yolini tutqanda awarichiliqning köpiyip kétip, ishning bash - axirini yughushturwélishning qiyin bolup qélishi " din endishe qilip, "pütün küch bilen hal sorash" istiragiyisini qollandi. Shunga, qumulda jeng qiliwatqan bey wénchawni "mezkur ambal jengla deydu, emma jeng qilishning qandaq bolidighanliqini zadila chüshenmeydu, kemiyne leshkiriy ishlardin anche - munche xewérim bar bir tutuq turuqluq qaramliq bilen hujum qilishqa tewekkül qilalmaywatsam, bu ambalning buni bunchiwala asan ish chaghlap qalghini némisi ? " dep qattiq eyiblidi. Yene shameisutqimu "heddidin ziyade aldirangghuluq ehwalini téximu yamanlashturuwétidu, u chaghda chataq téximu ewjige chiqidu. Omumen hazir weziyet yenila xeterlik ehwalda turghanda, ishni téximu yoghinitiwetmeslik zörür ", dep nesihet qildi. U qozghilanglarghimu qattiq - yumshaq wastilerni teng qollinip "eger uwalchiliq we bésim bekmu éghirlap ketken, ghelle - paraq, hashar - seyse heddidin ziyade köp bolup kétip höddisidin chiqqili bolmighan ehwal mewjud bolghan bolsa, péqir tutuq bolush salahiyitim bilen bash mes'uliyetni üstümee élip, buning charisini qilishqa wede bérimen. Min'go qurulghandin tartip ilgiriki barliq qattiq siyasetler, xelq ichidiki barche aghrinishlar tekshürüp tüzitildighu ? Siler anche - munche köngülsizliklerni depla kötürülüp isyan qilsanglar qandaq bolidu ? Silerdin sorap baqay : hökümet chérikliri bilen tutushsanglar siler üstün chiqamsiler yaki hökümet chérikliri üstün chiqamdu ? Bu silerge besh qoldek ayan. Bunimu démey turay, chériklerni ozuq - tülük, oq - dora qatarliqlar bilen dölet teminleydu, dklet qurumas bulaqtur. Siler bolsanglar bularni özenglar teyyarlaysiler. Tügise teslim bolushtin bashqa yol tapalmaysiler. Buni könglünglar kötürmise hemminglarning klüshige toghra kélidu. Ehwal shu derijige yétip, tére - péren bolup, tamam qirilip ketkininglardin köre péqirning nesihitige qulaq sélip el bolghuninglar tüzük " ( yang zéngshin <istighpar hojrisidiki xatiriqler> 2- jild, 1- qisimdin ), dep aldidi. Yang zéngshin körünüshte chériklerni köplep yötkep kélip, hujum bilen qirip tashlaydighandek tesirat peyda qildi, emeliyette bolsa el bolushqa dalalet qilishni asas qildi. Uning bundaq tére taraqshitishidiki meqsitimu yenila söhbetni ilgiri sürüsh idi.

Tömür xelipe bashchiliqidiki qozghilangchilar yang zéngshinning hiyle - neyrenglirini bilgechke, yang zéngshinning köp qétimlap el bolushqa dewet qilishi héchqandaq netije bermidi. Shuning bilen yang zéngshin yene bir yéngi héyle oylap tépip, awamning islam dinigha bolghan étiqadidin paydilinip, diniy zatlarni el qildurushqa elchi qilip ewetish qararigha keldi

yang zéngshin xuyzu bataliyonning komandiri li shufuni islam ölimaliri ömikini bashlap qozghilangchilar bilen söhbetlishishke ewetti. Ular qollirigha "qur'an" tutup, islam dini namidin "qoralni tashlisinglarla barliq shertlerni kéngiship hel qilimiz hemde birmu qozghilangchini öltürmeslikke kapaletlik qilimiz" dep wede berdi. Shuning bilen tömür xelpe tewrinip qaldi we söhbet ötküzüshke qoshulup töwendikiche kélishim hasil qildi :

hashar pütünley bikar qilinidu)
birmu qozghilangchining öltürülmeslikige kapaletlik qilinidu.
Urush jeryanida musadire qilin'ghan wangning ashliq we charwiliri tölep bérilmeydu. shahidliqqa uyghur meschiti, xuyzu shenshi meschiti we suju meschitining chongliri qol qoyidu.

Kélishim tüzülgendin kéyin ikki terepning wekilliri qur'an tutup turup, " kalami shirip guwah bolsunki, wedimizge wapa qilimiz, skzidin yéniwalghanlarni allataala udunya bu dunya ehli dozaqqa mehkum qilghay", "kélishim uyghurche, xenzuche yéziqlarda yézilip ikki terep möhür - tamghilirini basidu we her bir terep bir parchidin saqlaydu ", dep qesemyad qilishti.

1913 - yili 3 - ayda tömür xelpe we qozghilangchilardin 160 kishi chégrani tinchlandurghuchi atliq qoshun 3 - batalyoni qilip özgertip teshkillinip, tömür xelipe batalyon komandirlighigha teyinlendi. Qoshun ürümchide turghuzuldi.
Bu ishlar bolup uzun ötmeyla shameisut wang tetür hésab élishqa kirishti, u qoshun ewetip qozghilanggha qatnashqan 16 kishini tutup kallisini aldi we ularning béshini qumul sépiligha ésip sazayi qildi, yene taghlieq rayonlargha ewetip mal - charwilarning sanini aldi, kémeygen qismini charwichilargha töletküzdi, beziler töleshke ilaj qilalmighanliqtin bashqa yurtlargha qéchip ketti. Déhqanlar we yanchilar yenila hashargha heydeldi, türlük alwan - yasaq, baj - séliqlarmu burunqidekla éliniwerdi....

Tömür xelipe bu ishlardin xewer tapqandin kéyin aldan'ghanlighini bilip, qoral - yaraghlirini yoshurunche sheher sirtigha yötkep chiqip, qaytidin ish tewritishni pilanlidi. Emma, yang zéngshin buni bayqap qélip, tömür xelpini öltürüwetti hem "ikki kündin kéyin adem ewetip tömürning qoshunlirini tarqitiwetti, shundaqla ularning qayta ish térishidin saqlinish üchün menggü qumulgha qaytmasliq sherti bilen jenubiy shinjangning herqaysi jaylirigha paliwetti".

Shuning bilen 1912 - 1913 - yillardiki tömür xelipe yéghilighi meghlub boldi. Emma, bu qétimqi qozghilang 1907 - yilidiki torpaq yéghilighigha qarighanda jiq ilgirleshlerge érishti. Ular qoralliq küreshning muhimliqini tonup yetti, shundaqla taghliq rayonlarda mustehkem tayanch baza qurup, janliq urush qilish istiragiyisini qollandi we hökümet, qumul wangining qoshunlirigha qaqshatquch zerbe berdi. Emma, qozghilangchilar yang zéngshin, shamexsutqa qarita yéterlik, mahiyetlik tunushqa ige bolmighachqa, ulargha nisbeten türlük xam - xiyallarda boldi, yang zéngshin qozghilangchilarning diniy étiqadidin paydilinip, ularni qapqan'gha chüshürdi. Shuning bilen bu qétimqi qozghilang yenila meghlub boldi.

Menbe : "qumul, turpan uyghur wangliri tarixi" namliq kitabtin élindi