PDA

View Full Version : Élixanilar dewridiki uyghurlar



uaa_admin
05-09-06, 11:12
Élixanilar dewridiki uyghurlar

Élixanilar döliti ( 1388 - 1258 ) chinggizxanning oghli toluyning oghli hilaku ( 1259 - 1265 - yilliri textte olturghan ) gha suyurghal qilin'ghan téritoriye bolup, 1258 - yili mungghul qoshunliri baghdatni alghandin kéyin shekillen'gen.

Bu döletning téritoriyisi périsiye we kichik asiyani merkez qilghan halda sherqte amo deryasighiche gherbte ottura déngizghiche, shimalida kawkazghiche, jenubta hindi okyan'ghiche bolghan yerlerni öz ichige alatti. Bu döletning qurulishidin tartip axirighiche uyghurlar közge körünerlik xizmetlerni ishlidi.

Mungghullarning ottura asiya we iran etrapliridiki hökümranliq mezgillerde uyghurlarning yéqindin yardemde bolushi chinggizxan we uning oghulliri dewridila bolup qalmastin, belki newriliri dewridimu izchil dawamlashqan.

1258- yili hilakuxan bashchiliqidiki mungghullar baghdat xelipilikining hoquqini aghdurup tashlidi, shundaqla irannimu boysundurdi. Chinggizxanning ewladliri chong xanliq ornini talishish netijiside mungghul impiriyisin parchilandi, 1259 - yili mökéxan öldi. Hilakuxan yéngidin mungghullarning dölitini qurdi. Hilakuxan we uning ewladliri qurghan "élixanilar xanliqi dewri" de uyghurlar bu döletning siyasiy we ijtimaiy turmushigha paal arlashti, qérindash mungghul xelqige yéqindin yardemde boldi.

Iran we gherbiy asiyagha köchüp barghan uyghurlarning köpchiliki top - top halda rey, qum wilayetlirige, anatoliyide bolsa qeyseri, kunya we qaraman, igdi qatarliq jaylarda yerlen'gen.

Iran chégrasigha hilakuxan kélishtin burun xurasan we sherqiy iran qatarliq jaylargha möngkéxan teripidin chin tömür, korkuz we arghun aka qatarliq uyghurlar wali bolup teyinligen. Korkuz chinggizxanning oghullirigha ustaz bolghan. U eslide, budda dinigha étiqad qilatti. Kéyin islam dinigha kirdi. Arghun aka yétishken shair we xettat idi. U eslide islam dinigha bekla mayil kishi bolghachqa, daim iran shairi sheyx seidi bilen söhbet ötküzüp turatti. U hayatining kéyinki mezgilliride islam dinigha kirdi. Uning oghli newruz élixanilar xani xazanxanning ( 1295 - 1304 _ islam dinigha kirishige türke bolghanidi.

Firansiye karolining mungghullargha ewetken elchisi robrukning 1253 - yilidiki xatirisige qarighanda, xiristian dinigha étiqad qilidighan köpligen uyghurlar irandiki "musulmanlar sheherliri" de olturaqlashqanliqi toghrisidiki tarixiy pakitlar sözlen'gen. Tarixchi rashidinning xatirisige qarighanda, hilakuxan dewride 1000 din artuq uyghur öz élidin kélip iranda pochta - alaqe ishliri bilen shughullan'ghan.

Diyar bekrige barghan birqanche uyghur "amil" ( memuriy we maliye emeldari -- basqaq ) dégen wezipige qoyulghan. Chormaghun rehberlikide anatoliyige kelgen uyghurlar buddist uyghurlar bolup, ulargha sariji we uning oghulliridin qarasuder, sinshi baxshi we uning oghli ming igetmish qomandan bolghan. Uningdin bashqa uyghurlardin chiqqan ajay, uning oghli toghrul we sobukbay qatarliqlar uyghurlarning qomandani we begliri süpitide tilgha élinidu.

Abaqaghanning iran'gha bash wali qilip teyinligen emeldari en'giyanu uyghur bolup, u budda dinigha étiqad qilatti. Uning yardemchisi jalalidin xoteni bolsa teqwadar musulman idi. Bu dewrde herbiy, memuriy we diniy ishlarni bashqurushqa yardemleshken uyghurlardin xéli bar idi.

Köpchilikke melumki, 1260 - yili hilakuxanning süriye ( sham ) ni boysundurghan mungghul qoshunlirining ichide uyghur eskerliri bar idi. Shundaqla 14 - esirning deslepki yillirigha kelgichimu, élixanilar qoshunliri ichide uyghur eskerliri barliqi toghruluq xatiriler bar. Yézilishiche élixanilar dölitining xanliridin hilakuxan we abaqaghan dewrliride ( 1282 - 1265 ) ularning ishenchige érishken uyghur géniralliridin soqun char dégen kishi bolghan.

> qazanxan dewri ( 1295 - 1304 ) de uyghurlardin newdar "méngbégi" lik wezipini béjirgen we süriyege yürüsh qilish urushigha qatnashqan, newdarning dadisi orduqaya bolsa eslide abaqaghanning muhapizetchi chériki idi, kéyinche, arghun xan ( 1284 - 1291 ) ning ishenchlik adimigha aylan'ghan. Arghun xan dewrining axirqi mezgilliride toqchar, köch barlar siyasiy özgirish qozghighanda, orduqaya ularning bu herikitide öltürülgen. Qazanxan textke chiqqandin kéyin orduqayaning jyeni buladqaya bilen qutluq qaya aka - uka ikkisi qazanxan düshmenlishiwatqan küchlerge qarshi herketke we süriyege yürüsh qilish herikitige aktip qatnashqan. Orduqaya jemetidin tamtamish dégen kishimu qazan xan dewridiki emirlerdin biri bolup, süriyege yürüsh qilish herikitige qatnashqan. Orduqaya jemeti birdek siyasiy küreshning merkizidiki shexsler tuqchar, köch barlarning eksiyetchil herikitige qarshi terepte turghan, uyghur qebilisidin chiqqan emirler shek - shübhisiz halda xurasandin yürüshke atlan'ghan xanidan bégi qazanxan'gha yölen'gen. Qazanxan dewridiki newdar rehberlik qilghan ming tütün uyghur, qarluqlardin teshkil tapqan "ezerbeyjan qoshuni" din kélip chiqqanidi. Mezkur 10 ming tütün qazanxan dewride birdek tatar qoshunigha özgertileen. Shuning bilen birfa hilakuxan dewridiki "üchinchi derijilik 10 ming tütün" tarqitiwétilgendin kéyin qazanxan bu qaytip kelgen uyghurlarni newdar, buladqaya, qutluq qaya. Tamtash qatarliq uyghur jemetidikilerge tarqitip bergen. Oljaytuxan dewri ( 1304 - 1316 ) de ular 17 - 18 - 16 - derijilik emirlikke ayrilghan. Emma, kéyinki waqitlargha kelgende buladqaya abuséyd dewri ( 1317 - 1335 ) ning deslepki mezgillirige kelgende melum paaliyet bilen konkrét paaliyet bilen shughullan'ghandin bashqa, tarixiy höjjetlerde ularning konkrét paaliyet ehwali uchrimaydu.

Élixanilar dewride emirler tebiqisining ichide uyghurlardinmu bar idi.
Oljaytuxan dewride siwinch 5 - derijilik emir bolup, u uyghur idi, xurasanning xanidan beglikini üstige alghan oljaytuxanning ustazi bolghan, kéyin baghdatqa ketken, kéyinche yene xurasan'gha ewetilip, oljaytuxanning ornigha xizmetke teyinlen'gen ighli abuséyidning ustazi bolghan. Ehmedxan dewride siwinchning dadisi shis baxshimu xurasan rayonida oljaytuxanning dadisi arghun xanning xizmitide bolghan. Höjjetlerdiki xatirilerge qarighanda, qazanxan dewride siwinch süriyige yürüsh qilishqa qatnashqan, oljaytuxan dewridin bashlap u shawketlik emir derijisige kötürülgen. U abuséyidxan dewrining deslepki mezgilide wapat bolghan. Uning inisi aqranch kéyinche her qaysi guruhlarning kürishige qatnashqan. Qazanxan dewride uyghurlardin buladqaya, qutluq qaya, newdar, tamtashlar tayanch mingbegliri bolghanidi. Oljaytuxan dewride bolsa siwinchning tesiri küchiyip kétip, ( tayanch mingbegliri ) 16 - 18 - derijilik emirler derijisige chüshüp qalghan.

Abu seid dewride pütün élixanilar xanliqining emir chopan mertiwisige kötürülgen olus bégi ésen qutluq noyan uyghur idi. Bu chaghda abu seidning uyghur naibi emir chopan yulduzning oghli temurtash ( 1317 - 1327 ) rom wilayitining emirkeshliri we bash walisi bolghan. Temurtash 1327 - yili dadisi öltürülgende abu seidke qarshi isyan kötürüp, misirgha qéchip ketken. Uning ornigha uyghurlardin chiqqan jeper oghli ertene rom wilayitige ( anatoliyige ) bash wali boldi, miladiye 1335 - yili abuseidxan alemdin ötkende ertene anatoliyide musteqilliq élan qilip "ertene sulalisi" ni qurdi. U miladiye 1353 - yili alemdin ötti. Uningdin kéyin uning oghli aliy beg, aliy begdin kéyin uning oghli mehmud beg chelebi qatarliqlar ertene sulalisining textide olturghan. Miladiye 1381 - yili türkmenlerning salor uruqidin bolghan hemde ertene ewladlirining yénida xizmet qilghan kadi burhanidin 46 yil dewr sürgen ertene sulalisini aghduruwétidu. Ertenening inisi taxireten bolsa tömürleng we yildrim bayezid dewrige qeder ezerbeyjan'gha waliy bolghan. Rom wilayitide yene uyghur begliridin taritma we senekteylermu wezipe ötigen.

Ertene alemdin ötkendin kéyin qeyserige depne qilin'ghan. Bu yerdiki kishiler uni "ertene" déyishetti. U mungghullarning rom ( anatoliye) ge teyinligen bash waliliri ichide eng meshhuri bolup, özining etrapigha pütünley uyghurlarni toplighan. Muhemmed binni shayaeere ertene toghrisida : " emir ertene emir seidxanning yarliqi bilen rom wilayitini bashquridighan emeldar qilip teyinlidi. Ebu seidxanning wapatidin kéyin u memliketni adalet bilen idare qilip xelqni bayashat qildi. Sherietning küchiyishiide, seyyid, ölima - alim we mashayixlarning izzet - hörmitige bekla ehmiyet berdi " deydu.

Élixanilar dewride uyghur til - yézighining orni yuquri bolghan. Bu heqte pirisiyilik tarixchi juweyni "tarixiy jahan gushay" da mundaq yazghan : "dunyani weyran qilghan bu küreshler netijiside medrisler xarab boldi, alimlar öltürüldi. Bolupmu alim - ölimalarning toplan'ghan yéri we ochiqi bolghan xurasanmu mushundaq ehwalgha duchar boldi.

Bu yerde qelemkeshlik qilidighan ulugh shexslerning hemmisi qilichtin ötküzüldi. Hayat qalghanliri üchün uyghur til - yéziqini öginishtin bashqa chare qalmidi".
Rashidinning melumatidin qarighanda, xurasan we hindistanlarda emir - permanlar uyghur til - yéziqi bilen chüshürülgen. Arghun xanning firansiyilik karoli filipke ewetken dölet xéti mungghul tilida uyghur yéziqida yézilghan. Uyghur til - yéziqida shéir yézip dangq chiqarghan kazwindek dangliq shairlar yashighan. "oghuzname" uyghur yéziqida köchürülgen.

Élixanilar dewride uyghur sen'etkarlirining ressamliq saheside ajayip shahane eserlerni yaratqanliqi toghriliq uchurlar bar. Mushu mezgillerde "jemiul - tewarix" dégen eserde ishlen'gen qisturma resimler pütünley uyghur ressamlirining qolidin chiqqan. Bu mezgilde uyghur ressamlirining türtkiside gherbiy asiya we shimaliy afriqida uyghur uslubida resim sizish dolquni we dewri shekillen'gen.

"élixanilar" dégen dölet namidiki "él" qedimki uyghur tili yeni türkiy tilidiki "el" dégen sözdin kelgen bolup, dölet ismidin tartip, nurghun emel - menseb namliri, derijisi we unwanlirining uyghur tilidin kelgenliki we yuqurida sözlep ötken bir qatar ehwallar heqiqeten uyghurlarning medeniyet jehette élixanilar dölitige chong tesir körsetkenlikini bilip yetkili bolidu.

( menbe : gheyretjan osman yazghan < uyghurlar sherqte we gherbte > namliq kitabtin élindi )

http://yurtum.cn din elindi