PDA

View Full Version : Olsen Tilni Tirildurgen Ben Yehudi



kaharbarat
10-04-16, 00:32
Olgen Tilni Tirildurgen Ben Yehuda

Kahar Barat

Tillarning yoqulup milletlerning assimlatsye boluxi yer xaridiki cong apetlerning biri. Bukemgice tarihta necce ming til yoqap ketti uqqili bolmaydu. Hazir bar 6700 tildin muxu esirning icidila yerimidin artuqi yoqap ketkidek. UNESCO xularning icidin 2500 tilni uciretning aldigha tizip qoydi. Americaning ozidila aldinqi esirde 50 necce til yoqap bolghan. Mutleq kop ehvalda tilning bir milletning mevjutliqidiki rolini birince orungha qoyuxqa bolidu. Qarayli uc asir hokum surgen Manju empiryesi tilini yoqatqandin keyin hazir bir sehnidiki cangcilige aylinip qaldi.

Emma tarihning eksice Yevrey tili gordin tirildi. Yehudilar necce ming yildin beri qoghalndi yaxap kelgen. Ular eghiz tilini yoqatqili 1800 yildin axqan bolup 80 necce doletning neride yaxisa xu yerning tilida sozluxup keldi. Eger ularning xu yeziq ve dini bolmighan bolsa bukemgice tarihtin on qetim ocup bolar idi. Demek xulardin Sinagok selivalghanlar saq qelip qalghanleri assimlatsye bolup ketti. 19- esirning ahirlerida bezi Yehudi ziyalileri bir Yehudi dolitini eslige kelturuxni arzu qilixqa baxlidi. 1897- yili Theodor Herzl “Yehudi Devleti” degen kitabni yazdi. Xu timida gezit-jornallar ve yighinlar ecilixqa baxlidi. Qedimqi yurtimiz Israelyege qaytimiz deydighan Zionizm idiyesi meydangha keldi. Eger bir dolet qursaq qaysi tilni ixlitimiz? Yevrey tilini eslige kelturux mumkinmu? degendek munazireler qozghulup beziler asta-asta Yevrey tilida xeir-maqalilarni yezip baqti.

Yehudilarni dincilar tirildurdi. Kicigidin dinni mektepte oqughan Rusyelik Ben Yehuda xu hayajan icide kocigha ciqip tonuxlerigha Yevreyce yamdap gep qilixqa baxlidi. 1881 yili 23 yexida veten ve tilini eslige kelturuxni ghaye qilip hotunini elip Yerusalimgha kocup bardi. Dediki eger balimiz tughulsa peqet Yevreycila gep qilayli. Bir yil otup cong oghli Ben Zion tughuldi. Ular vedisi boyice balisigha Yeveryce ogutuxke baxlidi. Mangghili baxlighanda uni sirttikiler bilen arlaxturmay oy icide mutleq Yevreyce sozlexti. Mihman kelse balisini ickirge kirguzvetetti. Ayali bir qetim uqmay Rusce elley nahxisi eytip qoyghan bilen oy icide cong jangjal ciqti. Baligha ehtiyaj sozlerni vaqtida teminlex ucun ular turluk yollarni bilen izdendi. Yevrey sozlukidin Tavratlarda barleri bar yoqleri tehi yuzlep-minglap idi. Yehudalar ozleri ikkilenmey balisigha Yevreyce ogutux bilen birge xeherdiki Yehudi muallimlerige mekteblerde Yevreycini qoral tili qilixni texebbus qildi. Bu yax er-ayalning tirixcanliqi Yehudi jamaetciliki icide cong tesir qozghap, oz-ara Yevreyce geplixix, Yevreyce yezix ve balilierigha Yevreyce ogutux bir eqimgha aylandi. Bolupmu mudir Becharning qolluxi bu ixqa cong turtke boldi. Xundaq qilip 10 yil otmey tunji Yevreyce mektebmu ecildi. Ularning pilani Yevreycini Sinagoktin ailege, ailedin mektebke, ve mektebtin jemiyetke tarqitip tirildurux idi. Ixlar oylighandek ongaygha cuxmidi. Bezi muallimlar Rusce yaki Fransuzce dersliklerini oylerige qoyup qoyup sinipta balilargha Yevreyce ders otuxke baxlidi. Yoq sozlerni olzleri bilgence bir nimiler dep yasidi. Ben Yehuda ozimu qoxulup Yevreyce ders berdi. Ular ehtiyajgha qarap qoncaq, marajun, tuhum qormisi, qolyaghliq, lungga, velsipit degendek nurghun zamanivi sozlerni yasap ciqti. Ben Yehuda kespi tehrir bolup 1884- yili oz aldigha Hatzvi degen gezitni ciqirip conglargha Yevreycini texviq qildi. Bu xilepilik Yehudilarning arsida nimiler boluvatqanliqidin Palestinliklerning heveri yoq idi.

Yoq sozlerni asassiz yasaverixqa bolmaydu. Yevrey tili Xam tilleri sistimisidiki bir til bolup Erebce bilen bir tuqqan. Hazir bu til sistimisida sozluxudighanlar 330 miliongha yetidu. Xam tilleri asasen 3-uzuk tavuxni yiltiz qilip ularning aldi-keynige her-hil sozuq tavux ve bezi uzuk tavuslarni tiqip boghum ve mena peyda qilidu. Meselen:
s-l-m: al-salām, islām, salīm, muslim …
h-m-d: hamīd, mahmūd, muhammad, al-hamdulillāh ….

Muxundaq sozuq tavux bilen turlex qaidesi boyice mevjut yiltizlarning baxqa turlerini Yevrey tavuxleri bilen qiyas qilix mumkin idi. Ben Zion 4 yaxqa kirgende ata-anisi yasap ciqqan ras-yalghan Yevreyce sozler bilen resmi “tili” ciqti. U Yehudilar icide tunji ana tilida tili ciqqan bala bolup hisaplandi. Mekteblerde balilar muallimlarning zorluxi bilen Yevreyce bir nimilerni deydighan boldi. Xu esirning ahirighice Yerusalimda atalmix Yevreyce gazitlarni oqalaydighanlar heli kop sangha yetti. Bu zionistlar Yevreyce muhtaj sozlerning nahayiti kop ikenlikini hes qilip 1890- topluxup Yevrey Tili Bahalax Komititini qurup ciqti.

Ben Yehuda yengi Yevrey janliq tilini sozluk bilen teminlex ucun bir Yevreyce lughet ixlex niyitige keldi. Yehudilar bexidin jiq issiq-soghuq otken helq bolup nahxileri mungluq. Ular her Jume kece Sabbatqa yighilip Hava Nagila, David Melech Israel, Oyfn Pripetchik, Tumbalaika, Mazel Tov degendek nahxilarrni eytixudu ve kecice etining ixlerini pilan qilidu. Ularning erleri ix qilidu, ayalleri sadiq. Ben Yehuda olgendin keyin ayali ve balileri u ixni davamlaxturup 17 tomluq “Qedimqi ve Hazirqi Zaman Yevrey Tilining Mukemmel Lughiti”ni tuzup ciqti. Ben Yehuda yax vaqtidila tuberkloz bolup qalghan idi. U caghlarda hetta Streptomycinmu yoq bolup dunyada bex keselning biri tuberkulozda oletti. Uning tunji ayali ve 2 balisi arqa-arqidin aghrip oldi. Qismet, Ben Yehudaning jasareti Elohimni tesirlendurdi bolghay yene saq 40 yil omur ata qildi. 1922- yili 11- ayning 29- kuni Engliye Palestin hokumeti Yevreycini Palestindiki resmi tillarning biri dep etrap qildi. Yevrey tilining heqiqeten tirilgenlikini oz kozi bilen korgen Ben Yehuda bir aydin keyin hayatigha raziliq berip kozini yumdi. 30000 Yehudi bu qehrimanning jesedini koturup elip ciqip jennet Edenge uzutup qoydi. Bugunki Israelyete Ben Yehudani hatirlep mektep, muzii, kutuphane ve pocta markileri besildi. Israelyening nerigila barsa Ben Yehuda degen kocilarni ucratqili bolidu.