PDA

View Full Version : Martin Luther King we Uyghurlar.



Unregistered
23-11-15, 00:27
Martin Luther King we Uyghurlar.

Mavlan Yasin

“Qulluq bekmu ar, qulluq shermisar, qulluqqa hushyar, qilmas qarabet.
Qulluq jahiliq, qulluq ghapilliq, qulluq kahilliq, qulluq atalet.

Qulluq chirkinlik, qulluq miskinlik, pütmes ghemkinlik, qelbi qasawet.
Qulluq qattiqliq, qulluq achchiqliq, köp zeher tighliq, eng iplas halet.

Qulluq mezlumluq, qulluq mehkumluq, qulluq mehrumluq, qulluq shaqawet.
Qulluq menhusluq, qulluq mehbusluq, qulluq meyüslük, qulluq halaket.

Qulluq mel’unluq, qulluq mejnunluq, qulluq mehzunluq, qulluq ghebawet.
Qulluq esirlik, qulluq heqirlik, qulluq dagh – kirlik, qulluq xasawet.

Qulluq dil korluq, üstide zorluq, asti shum shorluq, tili kalalet.
Qulluq aqsaqliq, qulluq chulaqliq, eywi tulaghliq, hich yoq kamalet.

Qulluq izilish, qulluq dessilish, qulluq yenchilish, qulluq xarabet.
Qulluq rezillik, qulluq sepillik, yoqtur isillik, yoqtur sharapet.

Qulluq nadanliq, qulluq ziyanliq, qulluq yamanliq, qulluq adawet.
Qulluq osalliq, qulluq qopalliq, türli waballiq, türli malamet.

Qulluq boshangliq, galwang qashaqliq, meto sarangliq, yoqtur apaqet.
Qulluq iplasliq, sörem palazliq, sisiq shum sasliq, bolmas nizapet

Qulluq bek zarliq, namus we arliq, enwaiy xarliq, undin ibaret.”---Abdul Aziz Mexsum


Eger Martin Luther King Uyghur bolghan bolsa, uyghurlar xuddi qartenliklerdek Martin Luther Kingning keynidin adem dingizi bolup aqamti?! 100 – yil jeryanida jisim azabi we rohi zexerleshte saxtapezlik we aldamchiliq bilen qanliri buzulghan, ighir balayi-apetler ichide jan taliship kelgen, oqyardin ürkügen qushtek teshushi yoqalmighan we zorawanliqni qobol qilish qan-qinighiche singdürülgen bu uyghur militidin qartenliklerdek merdanliqni ümid qilish eqilliqmu?!

2015- yili 9 – ayning 18 – küni aghinem Tughluk Abdurazak bilen Martin Luther King xatire sarayini ziraret qildim.

Washington DCning buk-baraqsan ormanliq yollirini arlap jürüp, constitution kochisidin mashina toxtitidighan bir orunni taptuq. Mashinidin chüshüp orman ichidiki yopurmaqlar chichilghan chighir yollarni arlap we doqurushup qalghan sayahetchiler bilen salamliship awal Lincoln xatire sarayigha, endin Martin Luther King xatire sarayigha barduq.

Dr.Kingning xatire sarayi Washington DC döwlet maydanida silinghan urushni, yaki bire prizidintini we yaki bire axtenlikni xatirleshni mejburiyet qilmighan tunje saray.

Dr.Kingning xatire sarayigha kirish ighizida xudi taghqa oxshaydighan yoghan ikki sürlük we heywetlik tash bar bolup, bu ikki tashni “Mountain of Despair (ümidsizlik tagh)” dep ataydiken. Bu ikki heywetlik tashning oturdin kisip ötken bir sirliq yol sozulup xatire sarayining merkizi bolghan hem “Stone of Hope (ümidlik tash)” dep atalghan, igizliki 10 miter kilidighan Dr.Kingning heywetlik we seltenetlik heykilining aldigha ekilidiken.

“Qarighayning kökliki, uning zinniti,
Tüzlüki – uningki qedri – qimmiti.
Her kishi qarighaydek bolsa tüz,
El ichre saqlinar izzet – hürmiti”---- Abdirihim ötkür

Aghinem Tughluk Abdurazak ikkimiz mungluq naxsha ghingship , bashqa eller qehrimanlarche bash egmey köresh qilip, “ümidsizlik tagh” ni yirip achqan yolda erkin-azade mingip, bashqa eller tikligen “Stone of Hope” ning aldigha kelduq we sarayning ichini yinik dessep hissiyat bilen aylanduq. (Bu rasim Tughluk bilen Dr.Kingning helkilining aldida qaldurghan xatire)

Bu “Stone of Hope”gha ishletken tash del xatire sarayining kirish ighizidiki ikki yoghan taghning otturdin kisip alghan tash iken. Tagh qehrimanlarni tawlaydiken we talaydikin. Umidsiz digen taghni yirishqa bel baghlighan merd ezimetlerge, u tagh umid yolini ichip biripla qalmay, özining gewdisidin bir parchisini bu merd ezimetlerge pida qilip, jesurana qiyapiti jush urghan halda tagh yarghuchilar karwanigha qitilidiken.

Biz Uyghurlarda Perxatning taghni teshken hikayisi barghu. Shu hikaye bugunki künlerdimu uyghurlarni hayajanlandurup, jengiwarliq rohini östürup we ümidlik bolushini ilxamlanduridughu!

Eliwette, biz Perxatninng naxshilirini itip bolup rialliq tariximizning betlirini achsaq, taghni yarimiz dep birip azap-oqubet girdabigha mullaq itip chüshup, chongqur azap –uqubetde yashap kelgendin bashqa hich ish yoqken. Uyghurlardin tarix heqiqeten zirikiptu. Uyghurlar taghni yaray dep barsa, tagh qapiqini türüp “boldi senler perxatning naxshisini tolisang yiterlik” deydighan boldi; uyghurlar ümid yultuzigha qarisa, yultuzning yüzi qizarghan piti bulutlarning keynige mukiwaldighan boldi. Hetta uyghurlar qoyashqa qarisimu, qoyash nuri uyghurlarning közige sanjilmaydighan boldi. Uyghurlarning ziyalirigha qaraplar tarixning ichi pushidu. Bundaq ghorurini yoqatqan millet tarixning bipayan itigide depne qilinsa tarixqa nime tesiri? Kömulup yoqap ketken milletni kim sanap jüruptu? Xudi xittay sha’iri Liu Yuxi(刘禹锡) yazghandek: “chöküpketse bir kiyme, kitiwirer bashqisi, qurup qalsa bir derex, kökiriwirer bashqisi(沉舟侧畔千帆过,病树前头万木春)”

Bu “Stone of Hope” ning bir yan teripige, ikki biligini almashturup, yüzi janup tereptiki kölge qarap, közi Jefferson xatire sarayigha keskin tikilip turghan halette süretlengen. Dr.Kingning heykili oyulunuptu. Bu tashning yene bir yan teripige, "Out of a Mountain of Despair, a Stone of Hope (Ümidsizlik girdawidin, ümid qiyaliri)” digen Dr.Kingning üzündisi bisiliptu. Buning arqiliq ziyaret qilghuchilar xatire sarayining ighizidiki “Ümidsizlik girdawidin” ötüp, heykelninng aldigha kelgende “ümid qiyaliri”gha yetken tuyghugha kilip, simöwlliq halda Dr.Kingning köreshjan kechümishlirini köz aldigha ekildiken.

Bu uluq insanning heykilige qarap uzun oyliship qaldim. Dr.king insanlarning adaletliki we teqwardarliqi üchün hayatini qorban qildi. Qorban bolidighanlighini bilip turup merdanlarche algha qedem chamdidi. Dr.king özining bu merdane sözlirige ülge boldi.

“Her bir insandek, menmu uzun ümur yashashni arzu qilimen. Uzun ümurning özige chüshluq qimiti bar. Likin men ghazir uningdin ensirmeymen. Men peqet xudaning buyrighi buyiche ish qilimen. Xudayim mini igiz taghqa chiqishqa ijazet berdi. Men igiz taghda turup köz yügürtup chiqtim we xudayim bizge ijazet qilghan shadliq bighini kördum. Men siler bilen birge u yerge yitelmeslikim munkin. Likin bügün kech men silerge shuni itimenki, biz—putun xelq—xuda ijazet qilghan baghu-bostangha choqum yitip barimiz.” ---- Martin Luther King

Eger Martin Luther Kingning mürisige desep örlimigen bolsa, Obama aq sarayda oltiralamti?

Dr.Kingning heykili bilen “Out of a Mountain of Despair, a Stone of Hope” digen hikimetlik sözni xittaydin kelgen Lei Yi Xin digen heykeltirash oyuptiken. 2007 – yili bu heykelni Lei Yi Xin oyidighanlighini elan qilghanda, kishilik hoquq paaliyetchi Harry Wu bu qarargha qarishi chiqiptiken. Harry Wu qarishi chiqishning asasi sewebi, Lei Yi Xin bolsa Mao Ze Dongning heykilni oyghan adem, bu jallatni oyghan adem qandaqmu Martin Luther Kingning helkilini oysun? Tarixta ajayip qiziqarliq ishlar bolidiken. Martin Luther Kingni qet’iy tewrenmey, hayatining axirghiche qolighan shu Mao Ze Dong emesmu? Tarixni Uyghur xelqning chaqchaqchisi Hisamkam yazamdiki dep oylap qalimen.

Dr.Kingning xatire sariyi bolsa bir kitap xanani, Dr.Kingning neqilliri yizilghan ikki tam we 200 dana alucha derexni ichige alidiken. Bu xatire sarayi, Lincoln xatire sarayi bilen Jefferson xatire sarayining del utturdin kisip ötken siziqqa jaylishiptu. Budaq layihelesh arqiliq bu üch amirkiliqning puqralarning erkinlikige kapaletlik qilish üchün elip barghan bir ret rexberlik obrazini teswirleydiken. Alucha direxni Yapunye tinch belgesi dep Amirkigha sogha qilghan iken. Her yili, 4- aprilda alucha derexliri toluq gül chichekleydiken, bu neq Dr. Kingning qestlep öltürülgen küni iken. Alucha direxler aq, hal we ach qizil renglerde ichilghan peslide, shu güllerge qarap we yerler ustige shu güllerning chichekliri bilen silinghan gilemler üstide mangghanda, xelqler Dr.Kinggha bolghan chongqur hisiyatini, muhebbitini we hörmitini bildirdiken. Biz uyghur xelq nashiliridiki “yurtumizning qizil gülliri, shihitlarning tükülgen qanliri” digenni anglighanda neq mushundaq körnüshler köz aldigha kilidighu!

Aldinqi 100 yilda, Uyghurlarmu Ümidsizlik taghlarni yirip, ümidlik tashlarni qizishqa tiriship baqdi, tillarda dastan qilishqa erzidighan qehrimanliq bilen jeng qilip baqdi, likin yitekchi boliwalghanlarning rezil we peskeshlik aldashlirigha uchurap, hemme tirishjanliq pajielik aqiwet bilen ayaqlashti. Bunning tipik misali ikkinchi jümuryetning tughulushi we halaket bolishi. Bu dewri uyghurlarning ümidlik tashqa eng yiqinlashqan dewri bolup yisaplinidu, shuning üchün ikkinchi jümuryet dewri uyghurlar tarixi xatiriside eng pajielik bab bolup yizilghan. Uyghurlar ümidsizlik taghni kisip tashlashqa shunchilik yiqinlashtiki, yene bir neche bazghan urghan bolsa taghni yirip, ümidlik tashni tiklep ching qochaghlighan bolatti. Likin tarixning ejellik peyitide, Axmetjan Qasim bularning qolidiki shina we bazghanlarni tartip elip, taghdin azap-oqubet girdabigha mullaq atquzup tashlidi. Uyghur xelqining ümidini bir mengulluk armangha aylandurup qoydi. Bu dewrini oylighanda her bir uyghurning yürek dolquni mej urudu we yüriki yingne sanjighandek aghridu.

Bu arzuni we arzuning weyran bolghanlighini Zordun Sabir “Ana Yurt”ning axirida musaq teswirligen

“Nuri tik choqqigha yamiship chiqip durbun bilen sherqqe qaridi: cheksiz ormanliq, dolqunluq derya uninggha ana yurti Ili derya boylirini, qash deryasi boyidiki qoyuq ormanliqlarni esletti. Uning xiyali Ili wadisigha köchti: qorsiqi pompayghan Zeytunening chirayliq külkisi, xemitning közliri, Ziyawudun – bir ömür bala otida puchulanghan dadisining qoruq bashqan mezmut chirayi köz aldigha keldi.

‘Gum!’ qilghan dehshetlik awaz bilen teng u sentürlüp yinidiki qarighaygha yölendi. Taghlar pirqirdi, yer bilen asman orun almashturdi, uning herbi kiymi qan bilen boyaldi, urmanlar chörgilidi, yer – zimin qandek qizardi. U ingrashqimu ajizliq qilid.

Uning közige bük derexlik qaptallar körünüwidi, u derhal Ili deryasi boyidiki yizisi – dadisi we yurtdashlirini, manas deryasi boyidiki orman baghda künlirini meshiq, öginish we artis bolup drama oynash bilen xushal ötküzüwatqan inisi Berani, söyümlük ayali, ghulja güzili Zeytunening yishil ormanlardin hayajanlinip itqan lirikliq sözlirini eslidi.

Bu eslimiler uning hayati bilen ching baghlanghan, buningdin kiyin daim tekrarlinidighan güzel xatire betliri, hayat mana shundaq betlerning jughlanmisi.

U pat yiqinda bu xatirilerning igiliri bilen bille bolidu, ular birlikte qaqaqlap külüshüp hayatning lezzitini sürüshidu. Goya menggülük ghemsiz ghaliblardek, meqsetlirige yitishken pida’iylardek, ashiq – meshuqlar murad-meqsetlirige yitishkendek….

U ‘Gum!’ qilghan ikkinchi oq bilen qangqip kötürüldi – de, töwengen, buzghup iqiwatqan qiran deryasigha qarap uchti!

Ili asminidiki bir yoruq yültüz waqitsiz köchti. Qelbi arzu – arman bilen tolghan bir yigit – Nuri Ziyawudun namelum tereptin kelgen ikki pay oq bilen yigirme alte yishida el-yurt, ana tuprqi bilen menggülük widalashti…..”

Zordun Sabir itqan “ namelum tereptin kelgen ikki pay oq” emilyette melum bolup bolghan namelum. Bu oqning bir piyini Zhang Zhi Zghong atti, yene bir piyini Exmetjan Qasim atti.

Insanlarninng hayat yoli tigige yetkili bolmaydighan namelum sirlar bilen tolghan iken. Chirayliq saraygha kirdim dep azap-oqubet girdabigha mullaq itish uyghur tarixida normal ehwal iken. Pütün zihnini ishqa silip, “özemning teqdirge özem ige boldum” dep hisablighanda, hisawet tamaman xata ikenlikini bilmay qalidiken.

Ikkichi jümuryetning halek bolushining netijiside “ümidlik tash” Ghulja Wang Qadir bighidiki Exmetjan Qasim qebresige aylandi. "Out of a Mountain of Despair, a Stone of Hope” digenning ornigha “uch wilayet inqilawi Zhong Gu inqilawining bir qisimi” digen jümle bisildi. Emdi uxtuq, Exmetjan Qasim otuz ming Sherqi Turkistan Armiyesini Zhong Gu azatliq armiyesining egeshküchilirige aylandurup buptiken. Exmetjan Qasim özining arzu - armanlirigha yetti. Hich bolmighanda bir uyghur bolsimu arzu – armanigha yitiptu.

Uyghurlar özining tuyghu-hislirini yoshurushqa könüp ketken. Shuning üchün uyghurlarning bishidin ötken isiq-soghuqlar, chongqur azap-oqubetler, qattiq jebir-zulumlar, numus we nepret qoshulup kelgen zamanlar jimghur-ündimes deryasigha chükup ghayip bolghan. Nepretni ichige yutup we numusni hemra qilish uyghurlargha perze bolup ketken.

Martin Luther Kingning ismini tunje anglighanda men tixi Ghulja sheherlik ikkichi bashlanghuch mektepte oquwatattim. 1968- yili 4-ayning 16-küni Zhong Gu kommunist partiyesing reisi Mao Ze Dong “Amirka qartenliklerning zorawanliqqa qarshi körishini qolash bayanati”ni elan qilghan. Shu dewride, uluq dahiymiz Mao Zhu Xining “Putun dunyadiki ishchi, dihqan, inqilawi ziyalilar we amirka jahangirlikige qarishi turidighan barliq xelq qozghulanglar. Amirkadiki qartenliklerning körishini küchlük qollanglar. Putun dunyadiki xelq tiximi zich ittipaqliship, bizning ortaq dushminimiz amirka jahangirliki we uning egeshküchilirige uzaq muddetlik hem shiddetlik hujum qilinglar” digen chaqirghigha awaz qoshup, ghulja sheherdimu keng-külemde namayish bolghan. Uyghur artisi Axmet ikkimiz oyun qoyup chiqqan. Axmet amirkining prizidintike, men yüzumni qara boyap qartenlikning roligha chiqqan.

Men amirkigha kelgendikin, tarixi kitaplarni oqup baqsam dunyadiki ishchi, dihqan we inqilawi ziyalilar Mao Zhu Xining chaqirghigha hich bir awaz qoshmaptiken. Biz uyghurlar döwletimizni yoqutup qoyghan bolsaqmu, qosighimizgha yeydighan ash, uchimizgha kiyidighan kiyip yoq bolghan bolsimu, keyni-keynidin kelgen herketlerdin gangqirap, chöchüp-qorqup ketken bolsaqmu, amirkidiki qartenlik qirindashlirimizgha xalis yardem qiliptuqken. Eger bizning yerdimimiz bolmighan bolsa, Martin Luther King sarayi tiklenmigen bolatti, Obamamu Amirkining prizidintin bolushi natayin idi. Emdi amirkidiki qartenlik qirindashlirimizning biz uyghurlargha yardem qilidighan waxti kelgendu!? “hajettin chiqiwilip, shepqetchini untimaq” digendek, Obama uyghurlar toghurluq bire ighiz gepmu qilip qoymidighu? Men qayta-qayta ikki qitim Obamani saylighan idimghu! Bush bolsa Rabiye Qadirni qobul qilip, Rabiye Qadirni “atom bobbidinmu quduretlik” dep uyghurlargha ilham bergen! Obamaning xiyaligha “Uyghur” digen uqum zadi kilemdighandu? Bilmidim, mesile Obamadimu yaki mining özemdimu.

Men qartenlik qirindashlirimizning azatliq körishige awaz qoshup namayish qilghinimgha 46 yil boluptu, hazir wetende budaq namayishilermu bolmaydiken. Qartenlik qirindashlirimiz alliqachan erkinlikke iriship bobtu. Uyghurlar hazir “qongamda ishtan yoq, itim majangul” digendek, özliri tozup—sorulup xaniweyran bolghan bolsimu, erliri chikip – ichip turmilerde yitip jürgen bolsimu, qizliri xittayning ölkiliride didek bolup jürgen bolsimu, Erep we Palastinlarning bexti we amanliqigha dua qilip yuridiken.

Bextimizge yarisha, Martin Luther Kingning “Mining bir chüshüm bar” ( I have a dream) digen nutuqidin norghun uyghurlar xewerdar iken. Buninggha qarap, “mining namayishqa chiqqinimning netijisi boluptu” dep özemge özem teseli birimen.

Martin Luther King bolsa Boston uniwirsitidin PH.D alghan bir chong ziyali. Martin Luther King PH.D salahitige iriship chong ziyali bolghandinkin, bilimini ishlitip qantenlikler we barliq amirkiliqlarni terbilesh we oyghitish üchün hayatini qorban qiptu. Dr. King oqup – yitiship axirri putun dunya hömetleydighan bir eqil simwoligha aylandi. Uyghurlarning norghun ziyalirimiz, uyghurlarni oyghutush emes, uyghurlarni qandaq qilip uxlutush bilen aware. Bilmidin, bizning norghun ziyalirimiz, qanchilik yoqurlap oqighansiri, shunchilik aqildin yiraqliship kitip baridu.

Tarixta buqdaq jiq uyghurlar ali mektepni putturup baqmighan, budaq jiq uyghurlar chet’ellerde oqup yitishmigen, budaq jiq uyghurlar PH.D salahitige iriship baqmighan, budaq jiq uyghurlar ilmi tetqiqatta bundaq jiq maqallarni elan qilip baqmighan, shunigha hemra bolup, uyghurlar tarixta budaq xarlinip baqmighan. Uyghurlarning ziyaliri bizning islam dinimizdin budaq yatliship baqmighan. Uyghur ziyalilar tarixta isalm dinidin yiraqlashqanni aqilliqning alametti digen budaq tuyghugha kelmigen. Tixi islam toghurluq maqallarni yizip uyghurlarni qaymiqturushqa intilishichu!

Uyghur xelqi özlirining ziyalirini bekla, bekla, bekla hörmetleydu, özlirining ziyaliridin bekla, bekla, bekla chong ümid kütidu. Shuninc üchün ziyalirimiz yaman süpetlik kingyip kitip barghan bu dewride, quluqi gastek we közi kordek yürishidin bekla, bekla, bekla ghezeplinidu.

Men oylap qalimen, eger uyghur xelqi chong ümid qilghan, chet’ellerde eng alli ilmi unwan (PH.D) alghan ziyalirimiz xuddi Martin Luther Kingdek uyghurlar aldida ay yultuzluq kuk bayraqni köturup, “Mountain of Despair”gha shina qiqip bazghan urghan bolsa, uyghurlar dawasi niqeder ilgir süreti! Uyghurlar özining “Stone of Hope” sining etirapida mizlik puraqlarni chichiwatqan etir gül, shirin gül, rihan gül we alucha güllerning arasida selle qilip jürgen bolatti!

Ziyalilarning dunyagha bolghan tenqidi tetqiq qilishi, pikir yürgizishi we jemiyetning rialliqigha eks itishi; qiyin we jiddi mesilerge ölchemlik jawaplarni teklip kilishi; amiwi meydanlarda nutuqlarni sözlishi we maqalarni yizishi xelqlerge chongqur tesir körsitidu. Ziyalilarning köz qarashliri keng amaning köz qarashlirini inkas qilammisimu, keng amagha yenila chongqur tesir kösiteleydu, chunki keng amaning közqarashliri adette kitap, radio, tiliwizor, gizit-zurnal we torbet qatarliq metbuat- axbaratlar arqiliq shekillinidu. Bir milletning ziyalirining köz qarashliri axirqi yisapta keng amaning köz qarishigha aylinidu. Norghun ziyalirimizning uyghur dawasidin özini apqichishi we özini bazargha silish üchün passipliq qilip uyghur dawasini aqsatmaqchi bolghanlighi uyghur dawasigha chong tesir kösitiwatidu. Bu ziyalilarning yazmilirining tesiride uyghur yashlirini uyghur paaliyetlerge qatnishishqa herketlendüridighan küch töwenlep kitip baridu, hetta bezi sheherlerde namayish tamamen toxdidi, mana bu bizning norghun ziyalirimizning uyghur dawasigha yetküzgen biweste yaki wastilik netijisi. Zhong Gu hökimiti norghun meblesh silip tosalmighan uyghur paaliyetlirini, uyghurlar ümid baghlighan ziyalilar ünumlik tosawatidu, hetta norghun yerlerde weyran qilip tashllidi. Bunimu chüshünushke bolidu, qismen ziyalilarning yisawida, uyghur dawasidin qanchilik kop uyghurlar yiraqlashsa, bu ziyalilarni medhiyeleydighan mestaniler shunchilik köpiyidiken. Bu yil Nobil mukapitige irishken Dr. Aziz Senjarning wina tomurida 20 pirsent uyghur qini iqiwatqan bolsimu, “Free East Turkistan”dep xet yizilghan maykini kiyip resimge chüshüptu, eger bire uyghur Nobil mukapitini alsa, mushundaq resimge chushelemdu? Norghun ziyalilarimiz, Rabiye Qadir yaki Dolkun Isa bilen resimge chüshüshtin özini tamamen apqichidu.

Ziyalilar bil milletning giniratori. Uyghurlarning giniratoriliri asasi jahettin “made in china”. Torbetlerge kirip bu ziyalilarning yazghan yazmilirini oqup chiqsa, uyghurlarning hali toghurluq hich qandaq yazmini tapqili bolmaydu, xittay hökimitige bolghan hich qandaq narazliq yoq, asasi jahettin özini damlitish bilen tolup ketken we “ching qelbi-pak niyet bilen uyghur teqdirge köngül bölgüchi” digen tajini bishigha sanjiwalghan. Bu ziyalilar bir chettin xittay hökimitidin qorqup, weten dawasi toghurluq bolghan barliq paaliyetlerdin özini qachirdu; yene bir tereptin milletning teqdir üchün hayatini atap köresh qiliwatqan qiyapette keng xelqni qaymiqduridu.

“El – yurtning rayini bilmigen alim,
Nakeslik babida zalimdin yaman.
Chünki u nopuzluq erbab boluwilip,
Erganlar renggini qilidu saman”---Ablikim Turki.

Martin Luther King, Gandhi we Mandelalardek uluq xelq yitekchilirining bir alahide xususiyeti xelq bilen biliq – sudek nahati zich munasiwet qilalaydiken. Uyghurlarning her derjidiki rehberliri gerche uyghurlar üchün putun hayatini atiwetken bolsimu, Uyghurlar üchün herqandaq müshkül we japaliq yollarda qet’iy tewrenmey xizmet qilip kiliwatqan bolsimu, özliri uyghurlar bilen qoyaq arlishishni we alaqe qilishni anche yaqturup ketmeydu. Bu rexberler uyghurlar bilen magneting tartishidighan qutuplirige emes, tipishidinghan qutuplirige ayliniwalghan, hem shu halette turushni xalaydu. Bularning Facebookkigha kirip qarap baqsanglarmu, asasi jehettin, bu rehberlerning özliri bir yerde jürgen, bir yerde oltarghan, bir yerde tamaq yigen we bir yerde bir birsige qarap külüshken resimler bilen tolqhan. Bular “xelq, peqetla xelq, tarixning heqiqi yaratquchisi” digen yikimetlik sözlerge perwa qilmaydiken. Misale, men bir ishni sorap DUQning Washing DCda turushluq bir ijra’iye comiteti ezasigha, ikki ay ichide 34 qitim tilfun achtim, 4 qitim awazliq uchurgha söz qaldurdum, 4 qitim facebook we tilifon arqiliq tekistliq uchur qaldurdum, likin tilfunni almidi we jawapmu kelmidi. DUQ ijra’iye comiteti ezalirigha xet yazsam, Rabiye Qadir bilen Dolkun Isa ikkisidin bashqisi jimjidliq bilen ret qildi. “Qoshqa ****ghi orgha chushti, lamjim”

Zhong Gu kommunist partiyesining ghelibe qazinishi we Go Min Dangning meghlup bolushi, tigi tektini sürüshturse bir jümle wesiyet namedin kilip chiqqan. Sun Zhong Sendin ölgende “ 40 yiliq tejribemni yighsam: xelqni qozgha” digen wesiyet qaptiken. Jiang Jie Shi bu wesiyetni chirayliq ramkigha elip ishxanisigha iship qoyuptu, liken menasigha chüshenmeptu. Mao Ze Dong bu jümlening küch-quwettige chongqur chüshunup, kommunist partiyesing herderjilik kadirlirigha “biz biliq, xelq bolsa su, sudin ayrilip biliq yashiyalmaydu. Bizning herderjilik kadirlirim xelq bien ishqoyun-tashqoyun bolushi kirek” dep telim-tebiye birip, shu xelqning küchi bilen hakimyetni qolgha alghan.

Gandhi kastum-burulkilarni tashlap, hidiliklerning kiyimlirini kiyip, yalangghidaq Hindistaning her bir santimitir yerge tapan izini qoyup xelqning ishenchisi we qollishigha irishken. Martin Luther King özining xelqini kökke kötürüup, shu xelqtin kuch-quduret alghan. Uyghur yitekchiliri xelq konglining mayilliqini özining desmisi qilishni xalimaydiken, döwletni xelq yaratidighinigha ishenmeydiken. Uyghur yitekchiliri uyghurlar ichidin kilidiken, likin uyghurlar ichige barammaydiken. Uyghur dawasi üchün qiliwatqan uluq ishlirini peqet bir kesipi ishqa aylanduriwaptu we özinimu bir kesipi xadimgha ayliniwaptu(yene bir tereptin, kesipleshken yaqi uyghurlarning dawasi muntizip halda ilqirlewetidighu?!). Uyghur yitekchilirining chaqiriq awazi keng uyghur xelqning quliqigha yetmeslikningmu bir asasi sewebi mana mushu.

Dr.Kingning uluqlighi uning Amirkidiki kishilik hoquq herkitige yitekchilik qilghini bilenla cheklengen emes, belki uning tinch yosundiki köreshni shekillerdurgen, seperwer qilghan we muweppeqiyet qazanghanliqidin ibaret. Bu xil tinchliq köresh dunyadiki her döwletlerde dewr xarektirlik ehmiyitige ige. Zorawanliq putunley qaplap ketken dewride, Martin Luther King, Gandhi, Mandela qatarliq siyasi yitekchiler, özining eqilni ishlitip, xelqlerge chiqimi töwen, jemiyetke ziyanliqi az bolidighan yingi bir xil siyasi köreshning
shekilini körsetti.

Martin Luther King, Gandhi, Mandela qatarliq siyasi yitekchiler ilhamlandughan “tinch yosundiki köresh” pelsepesi, Zhong Gu hökimitining “hakimyet miltiqtin chiqidu” digen pelsepesi aldida yer bilen yeksen bolup ketti. Ilham Tohtidek uyghur tinch jengchilirila emes, xittaylarning barliq paaliyetchilirimu miltiq aldida wetweriki chiqip ketti.

1927 – yili Go Min Dang reisi bolghan Wang Jin Wei, Zhong Gu kommunist partiyesige, “biz bu hakimyetni 10 nechche milyon ademning bishini birip tigiship alghan, kim bizdin hakimyetni almaqchi bolidiken, 10 nechche milyon ademning bishini ekelsun” digende, Mao Ze Dong “bolidu ,teliping orunluq” dep, 30 – milyon ademning bishini birip hakimyetni qolgha aptiken. Uyghurlar musteqil bolimen dise, 30 – milyon ademning bishini nedin tapa?

Amirkining bir dangliq mektipini punturgen bir uyghur, deslepte uyghur paaliyetlirige aktip qatnishatti. Likin uzun ötmey uyghurlar toplashqan yerlerdin tamaman yoqap ketti. Men sewebini izdinip baqtim. U shundaq xulasigha keptu: “uyghurlarning musteqil bolishi tamamen mumkin emes. Men budaq imkaniyeti yoq ishlargha arlashmaymen”.

Bu uyghur yalghuz misalmu, yaki chong iqimmu? Xittaylarda “ademning idiyisi özgerse makanimu özgirdu” digen maqla-temsil bar. Uyghur idiyesi qandaq yölinishke qarap özgirwatidu? Uyghur ziyaliri uyghurlarning dawasidin chigra ayrish arqiliq xittay hökimitining bishini silap qoyushigha we amiraqliq mihrige irishishi tamamen mumkin. Bu xil toqmaqning zerbisige qarap özining mingish yülinishini we qedimining ölchemini belgilesh bizning norghun ziyalirimizning jahandarchiliq pelsepesige aylandi. Bunigha men tamamen toghra chüshünimen, chüki zorawanliq siyasi bisim aldida ademlerning murekep pisxologiyeside we yürüsh-türüshide chong igilish we tolghunushlar peyda bolidu, xushametchilik qilip jan biqish normal exwalgha aylinidu.

Muhemmetjan Rashidin “Düshminim” digen shirida tigh üchini teshqi amillargha emes, özimizning ichidiki passipliq kötishlerge, küchüklenmek qiyapetlerge, ümid üzüp dunyadin bizar bolghanlargha, peskeshlerge we dost bilen düshmenni perq etmeslerge qaratghan. Ikki koplitni silerge sundum:

“Mini düshmensiz dimenglar, jan baqarlar düshminim,
Elde apet qutrisa, uxlap yatarlar düshminim.
Heq-adalet qaqshighan sorungha basmaydu qedem,
Elni qaqshatqanghimu qoshaq qatarlar düshminim.

Barchige ‘maqul’ ighizlar, qut bilur qul rohini,
Özgiler oylimas rohiy chakarlar düshminim.
Buylirida bar jahaletning essirlik kirliri,
Kona dunya zoqida xorek tatarlar düshminim” --- Muhemmetjan Rashidin

Martin Luther Kingning sariyagha kirip köp xiyallarni sördum we chongqur hesretlerni chektim. Hesretim hazirqi ehwalgha shükür qilish bilen aram tapti, xiyallarimninng hich bir ayighigha chiqammidim. Oyge qaytip kelduq, dostlar bilen birge bolup duttargha egiship naxsh toliduq:

“Tengri Taghliri deydu, Sadirning yatar makanidur,
Nime qilsang qil Shen Guan, sining sora zamaningdur.

Besh balamning ichide biri .. nami oqoydu
Mini mushturqi chapsa tinimni qagha choqoydu”
…………..

Martin Luther King sarirydiki ikki tamgha yizilghan neqillirini terjim kimlip silerge sundum. Martin Luther King bolsa bir uluq adem. Uning sözlirini terjim qilghanda alhide küngul birish toghra kilidu. Shuning üchün bu sözlerni terjim qilghanda, Englishche we Uyghurche melumati mukemmel bolghan Amirkidiki mutxesisler we Londonda turushluq Aziz Isadin tehrirlik yardem soridum. Bular keng quchaq ichip we qilche ighir almay manga chong yardem qildi. Bularning qilgha yardimigha “Rexmet” digen sözning qanchilik ajiz ikenlikini his qildim. Shundaq bolsimu, bulargha men ching qelbidin teshekkür bildurmen.

-----------------========================================

"Out of the mountain of despair, a stone of hope."

Ümidsizlik girdawidin, ümid qiyaliri.( Ümidsizlikning taghliridin ümidning unchillirini izdesh)
----======

"I was a drum major for justice, peace and righteousness."

Men adalet, tinchliq we hedqaniyet küychisi idim.
----=============

"We shall overcome because the arc of the moral universe is long, but it bends toward justice."

Biz choqum ghelibe qilishiniz kerek chünki exlaqining mizani cheksiz, u hamini adalet üchün igilidu.
----===========

"Darkness cannot drive out darkness, only light can do that. Hate cannot drive out hate, only love can do that."

Qarangghu-zulmetni Qarangghu-zulmet bilen yimirip tashlash mumkin emes. peqet yoruqluqla uni yoqutalaydu. Adawetni adawet bilen yoqatqini bolmaydu, peqet muhebbetla uni yoqutalaydu.
-----===========

"If we are to have peace on earth, our loyalties must become ecumenical rather than sectional. Our loyalties must transcend our race, our tribe, our class, and our nation; and this means we must develop a world perspective."

Eger biz yer-yüzide tinchliq berpa qilmaqchi ikenmiz, bizning sadaqetimiz ayrim-guruhlargha emes, barche umumge mensup bolishi kirek. Bizning sadaqetimiz irqmizge, qewum-qeblimizge, sinip-qatlamlirimizge, millet-döwlitimizge bolghan sadaqetlik bilen cheklenmesligi kirek. Shuningdek bu shuni bildurduki, biz dunyawiy nezer-dairimizni jari qildurushimiz lazim.
------------====================

"We must come to see that the end we seek is a society at peace with itself, a society that can live with its conscience."

Biz axirqi hisapta özimizing, öz wijdani bilen özi chiqishalaydighan, tenchliqni özidin berpa qilalaydighan bir jemiyetni izdewatqinimizni tonup yitishimiz kirek”
-----------========================

"True peace is not merely the absence of tension; it is the presence of justice."

Heqiqi menidiki tenchliq, aramsizliqning yoqlighi emes, u adiliqning namayen bolushidur”
----==================

"Every nation must now develop an overriding loyalty to mankind as a whole in order to preserve the best in their individual societies."

Herbir millet-döwletler özige xas mediniyetining jewherlirini saqlap qilish üchün, insaniyetke bolghan muqedes sadiqliqini bir putun gewde supitide barliqqa kelturushi kirek.
------================

"I believe that unarmed truth and unconditional love will have the final word in reality. This is why right, temporarily defeated, is stronger than evil triumphant."

Men ishinimenki himayichisiz heqiqet we shertsiz muhabbet haman bir küni rial dunyada özining ornini tapidu. Gerche heqqaniyet waqitliq meghlup bolsimu emma u yenila rezil ghalibiyettin küchlükdur.
--------================

"Make a career of humanity. Commit yourself to the noble struggle for equal rights. You will make a better person of yourself, a greater nation of your country, and a finer world to live in."

Insanliq mehri muhabbetni özuning hayat mizani qil, shereplik barawer hoqoq körshi üchn özungni pida qil, shundaq qilalisang sen özung'ni yashi bir adem qilip yitildureleysen, u chaghda sen tebi'yki öz dölitingni qudret tapquzalaysen, dunyani ademler yaxshi yashiyalaydighan makan'gha aylanduralaysen.
--------===============

"I have the audacity to believe that peoples everywhere can have three meals a day for their bodies, education and culture for their minds, and dignity, equality, and freedom for their spirits."

Mining shundaq jasaritim barki, men hemme jaydiki kishiler özining yiqin ademliri üchün her küni üch waqliq yimek-ichmeke ige bolalaydighanlighigha, oy-pikirlirini telim-terbiye we mediniyet bilen yitildurelishige, hemme adem izzet-hörmetke ige we teng-barewer bolalaydighanlighigha, we rohi dunyasi erkin bolaldighanlighigha ishinimen.

------------=====================

"The ultimate measure of a man is not where he stands in moments of convenience and comfort, but where he stands at times of challenge and controversy."

Bir ademning mukemmellikke yetishini uning rahet - paraghetlik waqitlarda qandaq meydanda bolushi bilen emes belki müshkül we riqabetke qandaq tedbir körüshi bilen ölcheymiz.
---=======================

"Injustice anywhere is a threat to justice everywhere. We are caught in an inescapable network of mutuality, tied in a single garment of destiny. Whatever affects one directly, affects all indirectly."

Adaletsizlik qadaq jayda mewjut bolushidin qet’iy nezer, u hemme yerdiki adaletlikke tehdit qilidu. Biz Qutulghini bolmaydighan ortaqliq torgha chüshüp qalduq, teqdirning birdin bir pürkenchesige qaplinip qalduq. Birsimizge biwaste tesir körsetken herqandaq nerse, hemimizge wastiliq halda tesir körsitidu.
-----------====================


"We are determined here in Montgomery to work and fight until justice runs 'down like water, and righteousness like a mighty stream.'"

Biz Montgomeryge yighilip suni qarar qilduqki, adaletlik xudi ghayet heywetlik sudek aqqiche we teqwardarliq dolqun örkeshlep turidighan deryagha aylanghiche köresh we jeng qilimiz

Martin Luther King we Uyghurlar.
https://www.facebook.com/notes/mavlan-yasin/martin-luther-king-we-uyghurlar/910530152327757

-----------==========================
Katyusha we Uyghurlar
https://www.facebook.com/notes/mavlan-yasin/katyusha-we-uyghurlar/841089919271781?pnref=lhc

Cyber Urush(CyberWarfare) we Uyghurlar
https://www.facebook.com/notes/765671443480296/

Du Chu weUyghurlar
https://www.facebook.com/notes/mavlan-yasin/du-chuni-esleymen/751157328265041

Unregistered
01-12-15, 07:03
Mawlan,

"Martin Luther King"ler bilen uyghurlarning diqqitini bashqa yaqqa burawatisen. DUQchilarning Xiyanet, Oghurluq, Satqunluq Jinayetlirini bu arqiliq yoshruwatisen. Ana tilimiz Uyghurchini qopalliq bilen Buzup cheylewatisen. "Martin Luther King"lering Kim bolushidin qeti-nezer bu qilmishingni aqliyalmaysen.


"مارتىن لۇتھەر كىڭ"لەر بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ دىققىتىنى باشقا ياققا بۇراۋاتىسەن. دۇقچىلارنىڭ خىيانەت، ئوغۇرلۇق، ساتقۇنلۇق جىنايەتلىرىنى بۇ ئارقىلىق يوشرۇۋاتىسەن. ئانا تىلىمىز ئۇيغۇرچىنى قوپاللىق بىلەن بۇزۇپ چەيلەۋاتىسەن. "مارتىن لۇتھەر كىڭ"لەرىڭ كىم بولۇشىدىن قەتى-نەزەر بۇ قىلمىشىڭنى ئاقلىيالمايسەن.

ماۋلان، ئەپەندى بارغانسىرى ئانا تىلىمىز ئۇيغۇرچىنى پاخال قىلىۋاتىسىز. يەزىۋاتقان مەزمۇنلىرىڭىز "بىز ئۇيغۇرلار مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمايمىز"دەگەن مۇناپىق ساتقۇن رابىيەنى ئاقلاش بولۇۋاتىدۇ. ھەر ئىككى ئىشىڭىز ئۇچۇن ۋەتەندە بولسىڭىز ئاچچىغى يامان ئۇيغۇرلار سىزنى ساق قويمايدۇ. مەزىڭىزنى ئاتسا تەزىڭىز چىقىۋاتىدۇ. چەتەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كوپىنىڭ ئاچچىغى يامان ئەمەس -ياخشىلار. يازغانلىرىڭىز ئۇيغۇر ئانا تىلىمىزغا ئىغىر بۇزغۇنچۇلۇق. بۇ قايسى مىللەتنىڭ تىل-يەزىقى؟ بۇلارنى ئوقۇغان چالا-ساۋات قەرىنداشلىرىمىز ئانا تىلىمىزنى تەخىمۇ ناچار ئوزلەشتۇرىدۇ. ماۋجۇشى ۋە لۇشۇن دەگەن خىتايلارنىڭ، خىتاي شائىرلىرىنىڭ سوزلىرىنى يادلاپ يۇرۇيسىز. ئاشۇ خىتاينىڭ چاچى-پاچى تىلى، ئاشۇ ئامىرىكىلقلارنىڭ ئىنگىلىسچىسى پەقەت ئانا تىلى ئاجىز مىيىپلارنىڭ زوقلىنىدىغان تىلىدۇر. ساتقۇنلۇق موشۇ ئاجىزلىقتىن باشلىنىدۇ. خىتاينىڭ پوقىدىن بىر ئاز ئەمەس خەلىلا يەپ كەتىپتىكەنسىز. ئۇيغۇرلار سىزنىڭ بۇ شالتاقلىرىڭىزغا مۇھتاج ئەمەس. بۇ ماقالىڭىزدا جەمى 180 خاتا بارلىقىنى ھىس قىلدىم. ئۇلارنىڭ بىرى: "بۇنى ئويلىسام پۇت بەدىنىمنى بىر خىل سوغاق قار تەر باسىدۇ"-بۇ سىز ماۋلان ئەپەندىنىڭ سوزى

ماڭا ئەركەك چىۋىن قونسا تۇكلىرىم تەتۇر يانىدىغان بىرى مەن. ماۋلاننىڭ بەدىنى قانداق بەدەندۇر?- دەپ ئويلاپمۇ باقمىغان ئىدىم. ئەمما سىز بەدىنىڭىزنى "پۇت بەدەن"دەپ ئىلان قىلىۋاتىسىز- بۇ بىر پالاكەتچىلىك.ياشاپ كەتىڭ "پۇت بەدەن" ئاكا ماۋلانجان! نىمە ئۇچۇن بۇنداق دەيسىز؟ گەپنىڭ تىگىنى چۇشەنمىدىم. ئۇيغۇر تىلىدا ۋۇجۇدىڭىزدىكى پۇت، ئاياق،, تۇكلۇك پاقالچاق، يوتا، كاسا، شەرمى-ھايالىق ئەزالىرىڭىز, قوساق، قول، بويۇن، بۇرۇن، باش، ئوپكە، يوتا، يانپاش، دۇمبە، جىگەر، تاشلىق، مەيدە، كوكس، يۇرەك, ... ﻟﯩﺮﯨﯖﯩﺰﻧﯩﯔ ھەممىسى "بەدەن"دەپ ئاتىلىدۇ.

باش-ئاياقلىرىڭىزمۇ بەدىنىڭىزگە ئايت. بەدىنىڭىزنى "پۇت"بىلەن سۇپەتلىسىڭىز قانداق بولۇر؟ ئۇ ھالدا بەدەن بولەكلىرىڭىزنىمۇ "پۇت كاللا، پۇت يۇرەك، پۇت قوساق، پۇت كاسا, ...
پۇت ماۋلان" دەيىشكە توغرا كەلمەسمۇ? بەدىنىڭىزدىكى ئەزالارنى ئۇيغۇرچە ئاتاشنى بىلمەيۋاتىسىز، مەن بەزى موھىملىرىنى يىزىپ قويدۇم، ئۇگۇنىۋىلىڭ. ك
______

ئۇيغۇر تىلى ئىنتايىن باي، ئاڭلاشقا يىقىملىق، لىرىكىلىق، توغرا، گۇزەل ۋە ئاجايىپ بىر تىل ئىكەنكى - ئۇنى بىلگەنلەرنىڭ پۇت-قولى، بەدىنى يايراپ كەتىدۇ. بىلمىگەنلەرنىڭ بەدىنى پۇتقا, ھالى سىزگە ئوخشاش بولىدۇ. ئۇيغۇرلار سىزنىڭ بۇ شالتاقلىرىڭىزغا مۇھتاج ئەمەس. ئانا تىلىمىزنى بىلمەيدىغان، ئوركەش، دىلشات، ئېلشات، س. ئوسمان ۋە سىزكەبى مىيىپلار خىتايلار بىلەن نىمە دىيىشىۋاتىسىلەر؟ نىمە ئۇچۇن سىلەرنى خىتاي دۇق غا , رادىئوغا، ئۇئائا غا تولدۇردى? ؟

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻏﺎ ﻣﺎﺧﻤﯘﺕ ﻣﻮﮬﯩﺘﻰ، ﺋﻪﺧﻤﻪﺗﺠﺎﻥ ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ، ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﺍﺧﻤﺎﻥ ﺋﺎﺯﺍﺕ، ﺧﯩﻤﯩﺖ ﻗﯘﺭﺑﺎﻥﻼﺭ، "ﺋﻪﺗﯩﮕﻪﻧﻠﻪﻙ ﺑﺎﺯﺍﺭ"ﻏﺎ ﯞﯗﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻼﺭ ﻛﯩﺮﻩﻙ! ﺋﺎﻣﯩﺮﯨﻜﯩﺪﯨﻜﻰ "ﻛﯩﯔ-ﭘﯩﯔ"ﻟﯩﺮﯨﯖﯩﺰﻧﻰ ﻛﯩﻢ ﺗﻮﻧﯘﭘﺘﯘ؟

بىز ئۇيغۇرلار مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمايمىز"دەپ ئىلان قىلغان ئىسا بەگچى رابىيە ۋە ئەركىنلەرنى ئۇيغۇرلارغا تىڭىپ، ماختىغانلار ئۇيغۇرلارنىڭ دۇشمىنى - مۇناپىق ساتقۇننىڭ ئوزىدۇر. بەدىنىڭىزدىكى ئەزالاردىن "قوڭ"نى لازىم بولار دەپ ﺑﺎﺷﺘﺎ يازمىغان ئىدىم. ئەمدى ئۇنىڭ لازىمى بولۇپ قالدى- ئۇ "قوڭ"نى قىسىپ يۇرۇڭ!. شۇنىڭ ئورنىغا ئۇيغۇرچە ئۇگۇنۇڭ.

ئادمىنلار ئەگەر تىل ئاجىزلىقىڭىزدىن يازغانلىرىڭىزنى ئىلىۋەتكەن بولسا ياخشى قىپتۇ. بۇتۇن يازغانلىرىڭىز ئانا تىلىمىز ئۇچۇن زەھەرلىك. ئۇلارنى ئىلۋەتمىگەن ئادمىنلامۇ ر
" پۇت بەدەن" بولۇپ قىلىشى مۇمكىن.

سىزگە ئۇستاز بولسام، ساۋادىڭىز تىز چىققان بولاتتى, ئۇستاز بولايمۇ, ماۋلان، ئەپەندى? ى".


http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?45687-007-Qehriman-we-Uyghurlar
din elindi.

Unregistered
02-12-15, 00:29
Mavlanka yaxshi yezipsiz. Arkin Sidiq qatarliq birqanche wizdansiz kotler bar ozini maxtap wetendiki xeliqni aldap yuridighan. Bu kotler Uyghur bar yerde hitayni, hitay bar yerde uyghurni tillaydiken.




Martin Luther King we Uyghurlar.

Mavlan Yasin

“Qulluq bekmu ar, qulluq shermisar, qulluqqa hushyar, qilmas qarabet.
Qulluq jahiliq, qulluq ghapilliq, qulluq kahilliq, qulluq atalet.

Qulluq chirkinlik, qulluq miskinlik, pütmes ghemkinlik, qelbi qasawet.
Qulluq qattiqliq, qulluq achchiqliq, köp zeher tighliq, eng iplas halet.

Qulluq mezlumluq, qulluq mehkumluq, qulluq mehrumluq, qulluq shaqawet.
Qulluq menhusluq, qulluq mehbusluq, qulluq meyüslük, qulluq halaket.

Qulluq mel’unluq, qulluq mejnunluq, qulluq mehzunluq, qulluq ghebawet.
Qulluq esirlik, qulluq heqirlik, qulluq dagh – kirlik, qulluq xasawet.

Qulluq dil korluq, üstide zorluq, asti shum shorluq, tili kalalet.
Qulluq aqsaqliq, qulluq chulaqliq, eywi tulaghliq, hich yoq kamalet.

Qulluq izilish, qulluq dessilish, qulluq yenchilish, qulluq xarabet.
Qulluq rezillik, qulluq sepillik, yoqtur isillik, yoqtur sharapet.

Qulluq nadanliq, qulluq ziyanliq, qulluq yamanliq, qulluq adawet.
Qulluq osalliq, qulluq qopalliq, türli waballiq, türli malamet.

Qulluq boshangliq, galwang qashaqliq, meto sarangliq, yoqtur apaqet.
Qulluq iplasliq, sörem palazliq, sisiq shum sasliq, bolmas nizapet

Qulluq bek zarliq, namus we arliq, enwaiy xarliq, undin ibaret.”---Abdul Aziz Mexsum


Eger Martin Luther King Uyghur bolghan bolsa, uyghurlar xuddi qartenliklerdek Martin Luther Kingning keynidin adem dingizi bolup aqamti?! 100 – yil jeryanida jisim azabi we rohi zexerleshte saxtapezlik we aldamchiliq bilen qanliri buzulghan, ighir balayi-apetler ichide jan taliship kelgen, oqyardin ürkügen qushtek teshushi yoqalmighan we zorawanliqni qobol qilish qan-qinighiche singdürülgen bu uyghur militidin qartenliklerdek merdanliqni ümid qilish eqilliqmu?!

2015- yili 9 – ayning 18 – küni aghinem Tughluk Abdurazak bilen Martin Luther King xatire sarayini ziraret qildim.

Washington DCning buk-baraqsan ormanliq yollirini arlap jürüp, constitution kochisidin mashina toxtitidighan bir orunni taptuq. Mashinidin chüshüp orman ichidiki yopurmaqlar chichilghan chighir yollarni arlap we doqurushup qalghan sayahetchiler bilen salamliship awal Lincoln xatire sarayigha, endin Martin Luther King xatire sarayigha barduq.

Dr.Kingning xatire sarayi Washington DC döwlet maydanida silinghan urushni, yaki bire prizidintini we yaki bire axtenlikni xatirleshni mejburiyet qilmighan tunje saray.

Dr.Kingning xatire sarayigha kirish ighizida xudi taghqa oxshaydighan yoghan ikki sürlük we heywetlik tash bar bolup, bu ikki tashni “Mountain of Despair (ümidsizlik tagh)” dep ataydiken. Bu ikki heywetlik tashning oturdin kisip ötken bir sirliq yol sozulup xatire sarayining merkizi bolghan hem “Stone of Hope (ümidlik tash)” dep atalghan, igizliki 10 miter kilidighan Dr.Kingning heywetlik we seltenetlik heykilining aldigha ekilidiken.

“Qarighayning kökliki, uning zinniti,
Tüzlüki – uningki qedri – qimmiti.
Her kishi qarighaydek bolsa tüz,
El ichre saqlinar izzet – hürmiti”---- Abdirihim ötkür

Aghinem Tughluk Abdurazak ikkimiz mungluq naxsha ghingship , bashqa eller qehrimanlarche bash egmey köresh qilip, “ümidsizlik tagh” ni yirip achqan yolda erkin-azade mingip, bashqa eller tikligen “Stone of Hope” ning aldigha kelduq we sarayning ichini yinik dessep hissiyat bilen aylanduq. (Bu rasim Tughluk bilen Dr.Kingning helkilining aldida qaldurghan xatire)

Bu “Stone of Hope”gha ishletken tash del xatire sarayining kirish ighizidiki ikki yoghan taghning otturdin kisip alghan tash iken. Tagh qehrimanlarni tawlaydiken we talaydikin. Umidsiz digen taghni yirishqa bel baghlighan merd ezimetlerge, u tagh umid yolini ichip biripla qalmay, özining gewdisidin bir parchisini bu merd ezimetlerge pida qilip, jesurana qiyapiti jush urghan halda tagh yarghuchilar karwanigha qitilidiken.

Biz Uyghurlarda Perxatning taghni teshken hikayisi barghu. Shu hikaye bugunki künlerdimu uyghurlarni hayajanlandurup, jengiwarliq rohini östürup we ümidlik bolushini ilxamlanduridughu!

Eliwette, biz Perxatninng naxshilirini itip bolup rialliq tariximizning betlirini achsaq, taghni yarimiz dep birip azap-oqubet girdabigha mullaq itip chüshup, chongqur azap –uqubetde yashap kelgendin bashqa hich ish yoqken. Uyghurlardin tarix heqiqeten zirikiptu. Uyghurlar taghni yaray dep barsa, tagh qapiqini türüp “boldi senler perxatning naxshisini tolisang yiterlik” deydighan boldi; uyghurlar ümid yultuzigha qarisa, yultuzning yüzi qizarghan piti bulutlarning keynige mukiwaldighan boldi. Hetta uyghurlar qoyashqa qarisimu, qoyash nuri uyghurlarning közige sanjilmaydighan boldi. Uyghurlarning ziyalirigha qaraplar tarixning ichi pushidu. Bundaq ghorurini yoqatqan millet tarixning bipayan itigide depne qilinsa tarixqa nime tesiri? Kömulup yoqap ketken milletni kim sanap jüruptu? Xudi xittay sha’iri Liu Yuxi(刘禹锡) yazghandek: “chöküpketse bir kiyme, kitiwirer bashqisi, qurup qalsa bir derex, kökiriwirer bashqisi(沉舟侧畔千帆过,病树前头万木春)”

Bu “Stone of Hope” ning bir yan teripige, ikki biligini almashturup, yüzi janup tereptiki kölge qarap, közi Jefferson xatire sarayigha keskin tikilip turghan halette süretlengen. Dr.Kingning heykili oyulunuptu. Bu tashning yene bir yan teripige, "Out of a Mountain of Despair, a Stone of Hope (Ümidsizlik girdawidin, ümid qiyaliri)” digen Dr.Kingning üzündisi bisiliptu. Buning arqiliq ziyaret qilghuchilar xatire sarayining ighizidiki “Ümidsizlik girdawidin” ötüp, heykelninng aldigha kelgende “ümid qiyaliri”gha yetken tuyghugha kilip, simöwlliq halda Dr.Kingning köreshjan kechümishlirini köz aldigha ekildiken.

Bu uluq insanning heykilige qarap uzun oyliship qaldim. Dr.king insanlarning adaletliki we teqwardarliqi üchün hayatini qorban qildi. Qorban bolidighanlighini bilip turup merdanlarche algha qedem chamdidi. Dr.king özining bu merdane sözlirige ülge boldi.

“Her bir insandek, menmu uzun ümur yashashni arzu qilimen. Uzun ümurning özige chüshluq qimiti bar. Likin men ghazir uningdin ensirmeymen. Men peqet xudaning buyrighi buyiche ish qilimen. Xudayim mini igiz taghqa chiqishqa ijazet berdi. Men igiz taghda turup köz yügürtup chiqtim we xudayim bizge ijazet qilghan shadliq bighini kördum. Men siler bilen birge u yerge yitelmeslikim munkin. Likin bügün kech men silerge shuni itimenki, biz—putun xelq—xuda ijazet qilghan baghu-bostangha choqum yitip barimiz.” ---- Martin Luther King

Eger Martin Luther Kingning mürisige desep örlimigen bolsa, Obama aq sarayda oltiralamti?

Dr.Kingning heykili bilen “Out of a Mountain of Despair, a Stone of Hope” digen hikimetlik sözni xittaydin kelgen Lei Yi Xin digen heykeltirash oyuptiken. 2007 – yili bu heykelni Lei Yi Xin oyidighanlighini elan qilghanda, kishilik hoquq paaliyetchi Harry Wu bu qarargha qarishi chiqiptiken. Harry Wu qarishi chiqishning asasi sewebi, Lei Yi Xin bolsa Mao Ze Dongning heykilni oyghan adem, bu jallatni oyghan adem qandaqmu Martin Luther Kingning helkilini oysun? Tarixta ajayip qiziqarliq ishlar bolidiken. Martin Luther Kingni qet’iy tewrenmey, hayatining axirghiche qolighan shu Mao Ze Dong emesmu? Tarixni Uyghur xelqning chaqchaqchisi Hisamkam yazamdiki dep oylap qalimen.

Dr.Kingning xatire sariyi bolsa bir kitap xanani, Dr.Kingning neqilliri yizilghan ikki tam we 200 dana alucha derexni ichige alidiken. Bu xatire sarayi, Lincoln xatire sarayi bilen Jefferson xatire sarayining del utturdin kisip ötken siziqqa jaylishiptu. Budaq layihelesh arqiliq bu üch amirkiliqning puqralarning erkinlikige kapaletlik qilish üchün elip barghan bir ret rexberlik obrazini teswirleydiken. Alucha direxni Yapunye tinch belgesi dep Amirkigha sogha qilghan iken. Her yili, 4- aprilda alucha derexliri toluq gül chichekleydiken, bu neq Dr. Kingning qestlep öltürülgen küni iken. Alucha direxler aq, hal we ach qizil renglerde ichilghan peslide, shu güllerge qarap we yerler ustige shu güllerning chichekliri bilen silinghan gilemler üstide mangghanda, xelqler Dr.Kinggha bolghan chongqur hisiyatini, muhebbitini we hörmitini bildirdiken. Biz uyghur xelq nashiliridiki “yurtumizning qizil gülliri, shihitlarning tükülgen qanliri” digenni anglighanda neq mushundaq körnüshler köz aldigha kilidighu!

Aldinqi 100 yilda, Uyghurlarmu Ümidsizlik taghlarni yirip, ümidlik tashlarni qizishqa tiriship baqdi, tillarda dastan qilishqa erzidighan qehrimanliq bilen jeng qilip baqdi, likin yitekchi boliwalghanlarning rezil we peskeshlik aldashlirigha uchurap, hemme tirishjanliq pajielik aqiwet bilen ayaqlashti. Bunning tipik misali ikkinchi jümuryetning tughulushi we halaket bolishi. Bu dewri uyghurlarning ümidlik tashqa eng yiqinlashqan dewri bolup yisaplinidu, shuning üchün ikkinchi jümuryet dewri uyghurlar tarixi xatiriside eng pajielik bab bolup yizilghan. Uyghurlar ümidsizlik taghni kisip tashlashqa shunchilik yiqinlashtiki, yene bir neche bazghan urghan bolsa taghni yirip, ümidlik tashni tiklep ching qochaghlighan bolatti. Likin tarixning ejellik peyitide, Axmetjan Qasim bularning qolidiki shina we bazghanlarni tartip elip, taghdin azap-oqubet girdabigha mullaq atquzup tashlidi. Uyghur xelqining ümidini bir mengulluk armangha aylandurup qoydi. Bu dewrini oylighanda her bir uyghurning yürek dolquni mej urudu we yüriki yingne sanjighandek aghridu.

Bu arzuni we arzuning weyran bolghanlighini Zordun Sabir “Ana Yurt”ning axirida musaq teswirligen

“Nuri tik choqqigha yamiship chiqip durbun bilen sherqqe qaridi: cheksiz ormanliq, dolqunluq derya uninggha ana yurti Ili derya boylirini, qash deryasi boyidiki qoyuq ormanliqlarni esletti. Uning xiyali Ili wadisigha köchti: qorsiqi pompayghan Zeytunening chirayliq külkisi, xemitning közliri, Ziyawudun – bir ömür bala otida puchulanghan dadisining qoruq bashqan mezmut chirayi köz aldigha keldi.

‘Gum!’ qilghan dehshetlik awaz bilen teng u sentürlüp yinidiki qarighaygha yölendi. Taghlar pirqirdi, yer bilen asman orun almashturdi, uning herbi kiymi qan bilen boyaldi, urmanlar chörgilidi, yer – zimin qandek qizardi. U ingrashqimu ajizliq qilid.

Uning közige bük derexlik qaptallar körünüwidi, u derhal Ili deryasi boyidiki yizisi – dadisi we yurtdashlirini, manas deryasi boyidiki orman baghda künlirini meshiq, öginish we artis bolup drama oynash bilen xushal ötküzüwatqan inisi Berani, söyümlük ayali, ghulja güzili Zeytunening yishil ormanlardin hayajanlinip itqan lirikliq sözlirini eslidi.

Bu eslimiler uning hayati bilen ching baghlanghan, buningdin kiyin daim tekrarlinidighan güzel xatire betliri, hayat mana shundaq betlerning jughlanmisi.

U pat yiqinda bu xatirilerning igiliri bilen bille bolidu, ular birlikte qaqaqlap külüshüp hayatning lezzitini sürüshidu. Goya menggülük ghemsiz ghaliblardek, meqsetlirige yitishken pida’iylardek, ashiq – meshuqlar murad-meqsetlirige yitishkendek….

U ‘Gum!’ qilghan ikkinchi oq bilen qangqip kötürüldi – de, töwengen, buzghup iqiwatqan qiran deryasigha qarap uchti!

Ili asminidiki bir yoruq yültüz waqitsiz köchti. Qelbi arzu – arman bilen tolghan bir yigit – Nuri Ziyawudun namelum tereptin kelgen ikki pay oq bilen yigirme alte yishida el-yurt, ana tuprqi bilen menggülük widalashti…..”

Zordun Sabir itqan “ namelum tereptin kelgen ikki pay oq” emilyette melum bolup bolghan namelum. Bu oqning bir piyini Zhang Zhi Zghong atti, yene bir piyini Exmetjan Qasim atti.

Insanlarninng hayat yoli tigige yetkili bolmaydighan namelum sirlar bilen tolghan iken. Chirayliq saraygha kirdim dep azap-oqubet girdabigha mullaq itish uyghur tarixida normal ehwal iken. Pütün zihnini ishqa silip, “özemning teqdirge özem ige boldum” dep hisablighanda, hisawet tamaman xata ikenlikini bilmay qalidiken.

Ikkichi jümuryetning halek bolushining netijiside “ümidlik tash” Ghulja Wang Qadir bighidiki Exmetjan Qasim qebresige aylandi. "Out of a Mountain of Despair, a Stone of Hope” digenning ornigha “uch wilayet inqilawi Zhong Gu inqilawining bir qisimi” digen jümle bisildi. Emdi uxtuq, Exmetjan Qasim otuz ming Sherqi Turkistan Armiyesini Zhong Gu azatliq armiyesining egeshküchilirige aylandurup buptiken. Exmetjan Qasim özining arzu - armanlirigha yetti. Hich bolmighanda bir uyghur bolsimu arzu – armanigha yitiptu.

Uyghurlar özining tuyghu-hislirini yoshurushqa könüp ketken. Shuning üchün uyghurlarning bishidin ötken isiq-soghuqlar, chongqur azap-oqubetler, qattiq jebir-zulumlar, numus we nepret qoshulup kelgen zamanlar jimghur-ündimes deryasigha chükup ghayip bolghan. Nepretni ichige yutup we numusni hemra qilish uyghurlargha perze bolup ketken.

Martin Luther Kingning ismini tunje anglighanda men tixi Ghulja sheherlik ikkichi bashlanghuch mektepte oquwatattim. 1968- yili 4-ayning 16-küni Zhong Gu kommunist partiyesing reisi Mao Ze Dong “Amirka qartenliklerning zorawanliqqa qarshi körishini qolash bayanati”ni elan qilghan. Shu dewride, uluq dahiymiz Mao Zhu Xining “Putun dunyadiki ishchi, dihqan, inqilawi ziyalilar we amirka jahangirlikige qarishi turidighan barliq xelq qozghulanglar. Amirkadiki qartenliklerning körishini küchlük qollanglar. Putun dunyadiki xelq tiximi zich ittipaqliship, bizning ortaq dushminimiz amirka jahangirliki we uning egeshküchilirige uzaq muddetlik hem shiddetlik hujum qilinglar” digen chaqirghigha awaz qoshup, ghulja sheherdimu keng-külemde namayish bolghan. Uyghur artisi Axmet ikkimiz oyun qoyup chiqqan. Axmet amirkining prizidintike, men yüzumni qara boyap qartenlikning roligha chiqqan.

Men amirkigha kelgendikin, tarixi kitaplarni oqup baqsam dunyadiki ishchi, dihqan we inqilawi ziyalilar Mao Zhu Xining chaqirghigha hich bir awaz qoshmaptiken. Biz uyghurlar döwletimizni yoqutup qoyghan bolsaqmu, qosighimizgha yeydighan ash, uchimizgha kiyidighan kiyip yoq bolghan bolsimu, keyni-keynidin kelgen herketlerdin gangqirap, chöchüp-qorqup ketken bolsaqmu, amirkidiki qartenlik qirindashlirimizgha xalis yardem qiliptuqken. Eger bizning yerdimimiz bolmighan bolsa, Martin Luther King sarayi tiklenmigen bolatti, Obamamu Amirkining prizidintin bolushi natayin idi. Emdi amirkidiki qartenlik qirindashlirimizning biz uyghurlargha yardem qilidighan waxti kelgendu!? “hajettin chiqiwilip, shepqetchini untimaq” digendek, Obama uyghurlar toghurluq bire ighiz gepmu qilip qoymidighu? Men qayta-qayta ikki qitim Obamani saylighan idimghu! Bush bolsa Rabiye Qadirni qobul qilip, Rabiye Qadirni “atom bobbidinmu quduretlik” dep uyghurlargha ilham bergen! Obamaning xiyaligha “Uyghur” digen uqum zadi kilemdighandu? Bilmidim, mesile Obamadimu yaki mining özemdimu.

Men qartenlik qirindashlirimizning azatliq körishige awaz qoshup namayish qilghinimgha 46 yil boluptu, hazir wetende budaq namayishilermu bolmaydiken. Qartenlik qirindashlirimiz alliqachan erkinlikke iriship bobtu. Uyghurlar hazir “qongamda ishtan yoq, itim majangul” digendek, özliri tozup—sorulup xaniweyran bolghan bolsimu, erliri chikip – ichip turmilerde yitip jürgen bolsimu, qizliri xittayning ölkiliride didek bolup jürgen bolsimu, Erep we Palastinlarning bexti we amanliqigha dua qilip yuridiken.

Bextimizge yarisha, Martin Luther Kingning “Mining bir chüshüm bar” ( I have a dream) digen nutuqidin norghun uyghurlar xewerdar iken. Buninggha qarap, “mining namayishqa chiqqinimning netijisi boluptu” dep özemge özem teseli birimen.

Martin Luther King bolsa Boston uniwirsitidin PH.D alghan bir chong ziyali. Martin Luther King PH.D salahitige iriship chong ziyali bolghandinkin, bilimini ishlitip qantenlikler we barliq amirkiliqlarni terbilesh we oyghitish üchün hayatini qorban qiptu. Dr. King oqup – yitiship axirri putun dunya hömetleydighan bir eqil simwoligha aylandi. Uyghurlarning norghun ziyalirimiz, uyghurlarni oyghutush emes, uyghurlarni qandaq qilip uxlutush bilen aware. Bilmidin, bizning norghun ziyalirimiz, qanchilik yoqurlap oqighansiri, shunchilik aqildin yiraqliship kitip baridu.

Tarixta buqdaq jiq uyghurlar ali mektepni putturup baqmighan, budaq jiq uyghurlar chet’ellerde oqup yitishmigen, budaq jiq uyghurlar PH.D salahitige iriship baqmighan, budaq jiq uyghurlar ilmi tetqiqatta bundaq jiq maqallarni elan qilip baqmighan, shunigha hemra bolup, uyghurlar tarixta budaq xarlinip baqmighan. Uyghurlarning ziyaliri bizning islam dinimizdin budaq yatliship baqmighan. Uyghur ziyalilar tarixta isalm dinidin yiraqlashqanni aqilliqning alametti digen budaq tuyghugha kelmigen. Tixi islam toghurluq maqallarni yizip uyghurlarni qaymiqturushqa intilishichu!

Uyghur xelqi özlirining ziyalirini bekla, bekla, bekla hörmetleydu, özlirining ziyaliridin bekla, bekla, bekla chong ümid kütidu. Shuninc üchün ziyalirimiz yaman süpetlik kingyip kitip barghan bu dewride, quluqi gastek we közi kordek yürishidin bekla, bekla, bekla ghezeplinidu.

Men oylap qalimen, eger uyghur xelqi chong ümid qilghan, chet’ellerde eng alli ilmi unwan (PH.D) alghan ziyalirimiz xuddi Martin Luther Kingdek uyghurlar aldida ay yultuzluq kuk bayraqni köturup, “Mountain of Despair”gha shina qiqip bazghan urghan bolsa, uyghurlar dawasi niqeder ilgir süreti! Uyghurlar özining “Stone of Hope” sining etirapida mizlik puraqlarni chichiwatqan etir gül, shirin gül, rihan gül we alucha güllerning arasida selle qilip jürgen bolatti!

Ziyalilarning dunyagha bolghan tenqidi tetqiq qilishi, pikir yürgizishi we jemiyetning rialliqigha eks itishi; qiyin we jiddi mesilerge ölchemlik jawaplarni teklip kilishi; amiwi meydanlarda nutuqlarni sözlishi we maqalarni yizishi xelqlerge chongqur tesir körsitidu. Ziyalilarning köz qarashliri keng amaning köz qarashlirini inkas qilammisimu, keng amagha yenila chongqur tesir kösiteleydu, chunki keng amaning közqarashliri adette kitap, radio, tiliwizor, gizit-zurnal we torbet qatarliq metbuat- axbaratlar arqiliq shekillinidu. Bir milletning ziyalirining köz qarashliri axirqi yisapta keng amaning köz qarishigha aylinidu. Norghun ziyalirimizning uyghur dawasidin özini apqichishi we özini bazargha silish üchün passipliq qilip uyghur dawasini aqsatmaqchi bolghanlighi uyghur dawasigha chong tesir kösitiwatidu. Bu ziyalilarning yazmilirining tesiride uyghur yashlirini uyghur paaliyetlerge qatnishishqa herketlendüridighan küch töwenlep kitip baridu, hetta bezi sheherlerde namayish tamamen toxdidi, mana bu bizning norghun ziyalirimizning uyghur dawasigha yetküzgen biweste yaki wastilik netijisi. Zhong Gu hökimiti norghun meblesh silip tosalmighan uyghur paaliyetlirini, uyghurlar ümid baghlighan ziyalilar ünumlik tosawatidu, hetta norghun yerlerde weyran qilip tashllidi. Bunimu chüshünushke bolidu, qismen ziyalilarning yisawida, uyghur dawasidin qanchilik kop uyghurlar yiraqlashsa, bu ziyalilarni medhiyeleydighan mestaniler shunchilik köpiyidiken. Bu yil Nobil mukapitige irishken Dr. Aziz Senjarning wina tomurida 20 pirsent uyghur qini iqiwatqan bolsimu, “Free East Turkistan”dep xet yizilghan maykini kiyip resimge chüshüptu, eger bire uyghur Nobil mukapitini alsa, mushundaq resimge chushelemdu? Norghun ziyalilarimiz, Rabiye Qadir yaki Dolkun Isa bilen resimge chüshüshtin özini tamamen apqichidu.

Ziyalilar bil milletning giniratori. Uyghurlarning giniratoriliri asasi jahettin “made in china”. Torbetlerge kirip bu ziyalilarning yazghan yazmilirini oqup chiqsa, uyghurlarning hali toghurluq hich qandaq yazmini tapqili bolmaydu, xittay hökimitige bolghan hich qandaq narazliq yoq, asasi jahettin özini damlitish bilen tolup ketken we “ching qelbi-pak niyet bilen uyghur teqdirge köngül bölgüchi” digen tajini bishigha sanjiwalghan. Bu ziyalilar bir chettin xittay hökimitidin qorqup, weten dawasi toghurluq bolghan barliq paaliyetlerdin özini qachirdu; yene bir tereptin milletning teqdir üchün hayatini atap köresh qiliwatqan qiyapette keng xelqni qaymiqduridu.

“El – yurtning rayini bilmigen alim,
Nakeslik babida zalimdin yaman.
Chünki u nopuzluq erbab boluwilip,
Erganlar renggini qilidu saman”---Ablikim Turki.

Martin Luther King, Gandhi we Mandelalardek uluq xelq yitekchilirining bir alahide xususiyeti xelq bilen biliq – sudek nahati zich munasiwet qilalaydiken. Uyghurlarning her derjidiki rehberliri gerche uyghurlar üchün putun hayatini atiwetken bolsimu, Uyghurlar üchün herqandaq müshkül we japaliq yollarda qet’iy tewrenmey xizmet qilip kiliwatqan bolsimu, özliri uyghurlar bilen qoyaq arlishishni we alaqe qilishni anche yaqturup ketmeydu. Bu rexberler uyghurlar bilen magneting tartishidighan qutuplirige emes, tipishidinghan qutuplirige ayliniwalghan, hem shu halette turushni xalaydu. Bularning Facebookkigha kirip qarap baqsanglarmu, asasi jehettin, bu rehberlerning özliri bir yerde jürgen, bir yerde oltarghan, bir yerde tamaq yigen we bir yerde bir birsige qarap külüshken resimler bilen tolqhan. Bular “xelq, peqetla xelq, tarixning heqiqi yaratquchisi” digen yikimetlik sözlerge perwa qilmaydiken. Misale, men bir ishni sorap DUQning Washing DCda turushluq bir ijra’iye comiteti ezasigha, ikki ay ichide 34 qitim tilfun achtim, 4 qitim awazliq uchurgha söz qaldurdum, 4 qitim facebook we tilifon arqiliq tekistliq uchur qaldurdum, likin tilfunni almidi we jawapmu kelmidi. DUQ ijra’iye comiteti ezalirigha xet yazsam, Rabiye Qadir bilen Dolkun Isa ikkisidin bashqisi jimjidliq bilen ret qildi. “Qoshqa ****ghi orgha chushti, lamjim”

Zhong Gu kommunist partiyesining ghelibe qazinishi we Go Min Dangning meghlup bolushi, tigi tektini sürüshturse bir jümle wesiyet namedin kilip chiqqan. Sun Zhong Sendin ölgende “ 40 yiliq tejribemni yighsam: xelqni qozgha” digen wesiyet qaptiken. Jiang Jie Shi bu wesiyetni chirayliq ramkigha elip ishxanisigha iship qoyuptu, liken menasigha chüshenmeptu. Mao Ze Dong bu jümlening küch-quwettige chongqur chüshunup, kommunist partiyesing herderjilik kadirlirigha “biz biliq, xelq bolsa su, sudin ayrilip biliq yashiyalmaydu. Bizning herderjilik kadirlirim xelq bien ishqoyun-tashqoyun bolushi kirek” dep telim-tebiye birip, shu xelqning küchi bilen hakimyetni qolgha alghan.

Gandhi kastum-burulkilarni tashlap, hidiliklerning kiyimlirini kiyip, yalangghidaq Hindistaning her bir santimitir yerge tapan izini qoyup xelqning ishenchisi we qollishigha irishken. Martin Luther King özining xelqini kökke kötürüup, shu xelqtin kuch-quduret alghan. Uyghur yitekchiliri xelq konglining mayilliqini özining desmisi qilishni xalimaydiken, döwletni xelq yaratidighinigha ishenmeydiken. Uyghur yitekchiliri uyghurlar ichidin kilidiken, likin uyghurlar ichige barammaydiken. Uyghur dawasi üchün qiliwatqan uluq ishlirini peqet bir kesipi ishqa aylanduriwaptu we özinimu bir kesipi xadimgha ayliniwaptu(yene bir tereptin, kesipleshken yaqi uyghurlarning dawasi muntizip halda ilqirlewetidighu?!). Uyghur yitekchilirining chaqiriq awazi keng uyghur xelqning quliqigha yetmeslikningmu bir asasi sewebi mana mushu.

Dr.Kingning uluqlighi uning Amirkidiki kishilik hoquq herkitige yitekchilik qilghini bilenla cheklengen emes, belki uning tinch yosundiki köreshni shekillerdurgen, seperwer qilghan we muweppeqiyet qazanghanliqidin ibaret. Bu xil tinchliq köresh dunyadiki her döwletlerde dewr xarektirlik ehmiyitige ige. Zorawanliq putunley qaplap ketken dewride, Martin Luther King, Gandhi, Mandela qatarliq siyasi yitekchiler, özining eqilni ishlitip, xelqlerge chiqimi töwen, jemiyetke ziyanliqi az bolidighan yingi bir xil siyasi köreshning
shekilini körsetti.

Martin Luther King, Gandhi, Mandela qatarliq siyasi yitekchiler ilhamlandughan “tinch yosundiki köresh” pelsepesi, Zhong Gu hökimitining “hakimyet miltiqtin chiqidu” digen pelsepesi aldida yer bilen yeksen bolup ketti. Ilham Tohtidek uyghur tinch jengchilirila emes, xittaylarning barliq paaliyetchilirimu miltiq aldida wetweriki chiqip ketti.

1927 – yili Go Min Dang reisi bolghan Wang Jin Wei, Zhong Gu kommunist partiyesige, “biz bu hakimyetni 10 nechche milyon ademning bishini birip tigiship alghan, kim bizdin hakimyetni almaqchi bolidiken, 10 nechche milyon ademning bishini ekelsun” digende, Mao Ze Dong “bolidu ,teliping orunluq” dep, 30 – milyon ademning bishini birip hakimyetni qolgha aptiken. Uyghurlar musteqil bolimen dise, 30 – milyon ademning bishini nedin tapa?

Amirkining bir dangliq mektipini punturgen bir uyghur, deslepte uyghur paaliyetlirige aktip qatnishatti. Likin uzun ötmey uyghurlar toplashqan yerlerdin tamaman yoqap ketti. Men sewebini izdinip baqtim. U shundaq xulasigha keptu: “uyghurlarning musteqil bolishi tamamen mumkin emes. Men budaq imkaniyeti yoq ishlargha arlashmaymen”.

Bu uyghur yalghuz misalmu, yaki chong iqimmu? Xittaylarda “ademning idiyisi özgerse makanimu özgirdu” digen maqla-temsil bar. Uyghur idiyesi qandaq yölinishke qarap özgirwatidu? Uyghur ziyaliri uyghurlarning dawasidin chigra ayrish arqiliq xittay hökimitining bishini silap qoyushigha we amiraqliq mihrige irishishi tamamen mumkin. Bu xil toqmaqning zerbisige qarap özining mingish yülinishini we qedimining ölchemini belgilesh bizning norghun ziyalirimizning jahandarchiliq pelsepesige aylandi. Bunigha men tamamen toghra chüshünimen, chüki zorawanliq siyasi bisim aldida ademlerning murekep pisxologiyeside we yürüsh-türüshide chong igilish we tolghunushlar peyda bolidu, xushametchilik qilip jan biqish normal exwalgha aylinidu.

Muhemmetjan Rashidin “Düshminim” digen shirida tigh üchini teshqi amillargha emes, özimizning ichidiki passipliq kötishlerge, küchüklenmek qiyapetlerge, ümid üzüp dunyadin bizar bolghanlargha, peskeshlerge we dost bilen düshmenni perq etmeslerge qaratghan. Ikki koplitni silerge sundum:

“Mini düshmensiz dimenglar, jan baqarlar düshminim,
Elde apet qutrisa, uxlap yatarlar düshminim.
Heq-adalet qaqshighan sorungha basmaydu qedem,
Elni qaqshatqanghimu qoshaq qatarlar düshminim.

Barchige ‘maqul’ ighizlar, qut bilur qul rohini,
Özgiler oylimas rohiy chakarlar düshminim.
Buylirida bar jahaletning essirlik kirliri,
Kona dunya zoqida xorek tatarlar düshminim” --- Muhemmetjan Rashidin

Martin Luther Kingning sariyagha kirip köp xiyallarni sördum we chongqur hesretlerni chektim. Hesretim hazirqi ehwalgha shükür qilish bilen aram tapti, xiyallarimninng hich bir ayighigha chiqammidim. Oyge qaytip kelduq, dostlar bilen birge bolup duttargha egiship naxsh toliduq:

“Tengri Taghliri deydu, Sadirning yatar makanidur,
Nime qilsang qil Shen Guan, sining sora zamaningdur.

Besh balamning ichide biri .. nami oqoydu
Mini mushturqi chapsa tinimni qagha choqoydu”
…………..

Martin Luther King sarirydiki ikki tamgha yizilghan neqillirini terjim kimlip silerge sundum. Martin Luther King bolsa bir uluq adem. Uning sözlirini terjim qilghanda alhide küngul birish toghra kilidu. Shuning üchün bu sözlerni terjim qilghanda, Englishche we Uyghurche melumati mukemmel bolghan Amirkidiki mutxesisler we Londonda turushluq Aziz Isadin tehrirlik yardem soridum. Bular keng quchaq ichip we qilche ighir almay manga chong yardem qildi. Bularning qilgha yardimigha “Rexmet” digen sözning qanchilik ajiz ikenlikini his qildim. Shundaq bolsimu, bulargha men ching qelbidin teshekkür bildurmen.

-----------------========================================

"Out of the mountain of despair, a stone of hope."

Ümidsizlik girdawidin, ümid qiyaliri.( Ümidsizlikning taghliridin ümidning unchillirini izdesh)
----======

"I was a drum major for justice, peace and righteousness."

Men adalet, tinchliq we hedqaniyet küychisi idim.
----=============

"We shall overcome because the arc of the moral universe is long, but it bends toward justice."

Biz choqum ghelibe qilishiniz kerek chünki exlaqining mizani cheksiz, u hamini adalet üchün igilidu.
----===========

"Darkness cannot drive out darkness, only light can do that. Hate cannot drive out hate, only love can do that."

Qarangghu-zulmetni Qarangghu-zulmet bilen yimirip tashlash mumkin emes. peqet yoruqluqla uni yoqutalaydu. Adawetni adawet bilen yoqatqini bolmaydu, peqet muhebbetla uni yoqutalaydu.
-----===========

"If we are to have peace on earth, our loyalties must become ecumenical rather than sectional. Our loyalties must transcend our race, our tribe, our class, and our nation; and this means we must develop a world perspective."

Eger biz yer-yüzide tinchliq berpa qilmaqchi ikenmiz, bizning sadaqetimiz ayrim-guruhlargha emes, barche umumge mensup bolishi kirek. Bizning sadaqetimiz irqmizge, qewum-qeblimizge, sinip-qatlamlirimizge, millet-döwlitimizge bolghan sadaqetlik bilen cheklenmesligi kirek. Shuningdek bu shuni bildurduki, biz dunyawiy nezer-dairimizni jari qildurushimiz lazim.
------------====================

"We must come to see that the end we seek is a society at peace with itself, a society that can live with its conscience."

Biz axirqi hisapta özimizing, öz wijdani bilen özi chiqishalaydighan, tenchliqni özidin berpa qilalaydighan bir jemiyetni izdewatqinimizni tonup yitishimiz kirek”
-----------========================

"True peace is not merely the absence of tension; it is the presence of justice."

Heqiqi menidiki tenchliq, aramsizliqning yoqlighi emes, u adiliqning namayen bolushidur”
----==================

"Every nation must now develop an overriding loyalty to mankind as a whole in order to preserve the best in their individual societies."

Herbir millet-döwletler özige xas mediniyetining jewherlirini saqlap qilish üchün, insaniyetke bolghan muqedes sadiqliqini bir putun gewde supitide barliqqa kelturushi kirek.
------================

"I believe that unarmed truth and unconditional love will have the final word in reality. This is why right, temporarily defeated, is stronger than evil triumphant."

Men ishinimenki himayichisiz heqiqet we shertsiz muhabbet haman bir küni rial dunyada özining ornini tapidu. Gerche heqqaniyet waqitliq meghlup bolsimu emma u yenila rezil ghalibiyettin küchlükdur.
--------================

"Make a career of humanity. Commit yourself to the noble struggle for equal rights. You will make a better person of yourself, a greater nation of your country, and a finer world to live in."

Insanliq mehri muhabbetni özuning hayat mizani qil, shereplik barawer hoqoq körshi üchn özungni pida qil, shundaq qilalisang sen özung'ni yashi bir adem qilip yitildureleysen, u chaghda sen tebi'yki öz dölitingni qudret tapquzalaysen, dunyani ademler yaxshi yashiyalaydighan makan'gha aylanduralaysen.
--------===============

"I have the audacity to believe that peoples everywhere can have three meals a day for their bodies, education and culture for their minds, and dignity, equality, and freedom for their spirits."

Mining shundaq jasaritim barki, men hemme jaydiki kishiler özining yiqin ademliri üchün her küni üch waqliq yimek-ichmeke ige bolalaydighanlighigha, oy-pikirlirini telim-terbiye we mediniyet bilen yitildurelishige, hemme adem izzet-hörmetke ige we teng-barewer bolalaydighanlighigha, we rohi dunyasi erkin bolaldighanlighigha ishinimen.

------------=====================

"The ultimate measure of a man is not where he stands in moments of convenience and comfort, but where he stands at times of challenge and controversy."

Bir ademning mukemmellikke yetishini uning rahet - paraghetlik waqitlarda qandaq meydanda bolushi bilen emes belki müshkül we riqabetke qandaq tedbir körüshi bilen ölcheymiz.
---=======================

"Injustice anywhere is a threat to justice everywhere. We are caught in an inescapable network of mutuality, tied in a single garment of destiny. Whatever affects one directly, affects all indirectly."

Adaletsizlik qadaq jayda mewjut bolushidin qet’iy nezer, u hemme yerdiki adaletlikke tehdit qilidu. Biz Qutulghini bolmaydighan ortaqliq torgha chüshüp qalduq, teqdirning birdin bir pürkenchesige qaplinip qalduq. Birsimizge biwaste tesir körsetken herqandaq nerse, hemimizge wastiliq halda tesir körsitidu.
-----------====================


"We are determined here in Montgomery to work and fight until justice runs 'down like water, and righteousness like a mighty stream.'"

Biz Montgomeryge yighilip suni qarar qilduqki, adaletlik xudi ghayet heywetlik sudek aqqiche we teqwardarliq dolqun örkeshlep turidighan deryagha aylanghiche köresh we jeng qilimiz

Martin Luther King we Uyghurlar.
https://www.facebook.com/notes/mavlan-yasin/martin-luther-king-we-uyghurlar/910530152327757

-----------==========================
Katyusha we Uyghurlar
https://www.facebook.com/notes/mavlan-yasin/katyusha-we-uyghurlar/841089919271781?pnref=lhc

Cyber Urush(CyberWarfare) we Uyghurlar
https://www.facebook.com/notes/765671443480296/

Du Chu weUyghurlar
https://www.facebook.com/notes/mavlan-yasin/du-chuni-esleymen/751157328265041

Unregistered
02-12-15, 04:54
" Mavlanka yaxshi yezipsiz. Arkin Sidiq qatarliq birqanche wizdansiz kotler bar ozini maxtap wetendiki xeliqni aldap yuridighan. Bu kotler Uyghur bar yerde hitayni, hitay bar yerde uyghurni tillaydiken". Awtori: qyt


ھورمەتلىك ئىسىمسىز ئەپەندىم ياكى ئەپەندىخانىم، بۇ كىچىككىنە يازمىڭىزدا بەش(5) يوغان خاتالىق بارئىكەن.-ئۇلارنىڭ ئۇچىنى بۇگۇن تەنقىت قىلىمەن، ھازىر بىر ئىشىم چىقىپ قالدى ، قالغان ئىككىسىنى كىيىنرەك...دىيىشەرمىز. ياكى پالۋان بولاي دىسىڭىز، ئىككى مۇشتنى ئوزىڭىزگە ئىتىپ بىقىڭ :
____

مەرت ئەركەك ماختىلىشنى ياخشى كورمەيدۇ ۋە ماختىمايدۇ! پالۋان مۇشت يەپ يۇرۇپ چىمپىيون بولىدۇ. "مەرتنى مەيداندا سىنا"دەپ كونىلارنىڭ سوزى بار. باشقىلارنى ئىسىمسىز ھاقارەت ،توھمەت قىلىدىغان نامەرت خۇمسىلىقنى ئەمەس، ئاشكارە مۇشلاشقاننى ياخشى كورىمەن. شۇڭا مەن يالاقچىلىقتىن خالى مۇستەقىل تەنقىتچى بولۇشقا تىرىشىپ كەلدىم.
____
خاتالىق

بىرىنجى - "ماۋلانكا " - بۇ ئۇيغۇرچە سوز ئەمەس، بىر ئايالنىڭ ئىسمى. غۇلجا تەرەپتە ئاياللىرىنىڭ ئىسمى موشۇنداق ئاتىلىدۇ. مەسىلەن: مالىكا، ناۋاتكا، ھەسەلكا، پاۋلانكا، ئىۋانكا... دىگەنلەرگە ئوخشاش. ماۋلاننى مەن ئەركەك دەپ ھۇرمەتلەيمەن. سىز ھاقارەتلەۋاتامسىز قانداق؟ ماۋلاندىكى "ماۋ" خىتايچە سوز بولۇپ موشۇك دىگەن بولىدۇ..
لان" مۇ خىتايچە سوز "لاڭ"دىن كەلگەن - بورى دىگەن بولىدۇ. يەنى بۇ ماۋلاننىڭ ئوزىنى "پۇت بەدەن" دىگىنىگە ئوخشاش- بورى موشۇك ماۋلان دىگەن بولىدۇ.ئەگەر ماۋلاننى ئاكا دىمەكچى بولسىڭىز، ئۇھالدا : "ماۋلان ئاكا"دەپ يىزىشىڭىز كىرەك.

بىراق ئازاتلىقى ئۇچۇن كورەش قىلغان ھەر-قانداق بىر مىللەت، سىياسى سورۇنلاردا مۇنازىرە مەيدانىدا دوسنى، دۇشمەننى، ئۆزنى ياكى ساتقۇننى : چوڭ دادام، مەنىۋى ئانام، چىرايلىق ئاچام، باي غوجام، قەينى ئاكام، رەئىس تاغام ... قاتارلىق ئۇرۇق-تۇققانچىلىق ئاتالغۇلىرى بىلەن ئاتىمايدۇ. بۇ ئىش "ئىسا بەگچىلەر"دە ئومۇملاشقان بولۇپ "دۇق" خىتاي خوتۇندىن بولغان ئەركىن ئىسا، قۇربان ۋەلى... لەر بىلەن بىر تۇققان، قۇدا-باجا خىيانەت، قويمۇچى ساتقۇنلارغا تولۇپ كەتتى.

ئىككىنجى- ئەركىن سىدىق خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا تىكلەپ بەرگەن ئولگىسى. "ئالىم"لىق نىقاۋى بىلەن ساتقۇن سابەگچىلەر"بىلەن ئاشكەرە ۋە يوشۇرۇن ھالدا يىقىن ھەرىكەت قىلىپ كەلدى. ئەركىن سىدىقنى ۋە ۋىچدانسىزلارنى ئاقلاش ئۇچۇن ئۇلارنى " كوت" دەپ ھاقارەتلەش يىتەرلى. سىز ئەركىن سىدىقنى تەنقىتلەيمەن دەپ ئاقلاۋاتىسىز.

ئۇچۇنجى- ماۋلان يازغان ھورۇن خوتۇننىڭ پايتىمىسىدەك ئۇزۇن ۋە سىسىق ماقالىنى يۇقۇردىن بىرگە سورەپ يۇرگەنلىكىڭىز ئوقۇرمەنلەرنىڭ قىممەتلىك ۋاختىنى ئىسراپ قىلىشتۇر. يازغانلىرىڭىزنى ئوقۇشلا كۇپايە. چەتئەلدە كىمنىڭ ماۋلان يازغانلارنى ئوقۇيدىغان ۋاقتى بار. ئالدى بىلەن ئۇنى ئوچۇرىۋىتىپ يەنە ئىككى قۇر خەت يازغان بولسىڭىز، مەنمۇ يەنە، بەش(5) خاتالىقىڭىزنى كورسۇتۇپ قويماسمىدىم؟

تەنقىت ئاڭلاپ، مۇشت يەپ پالۋان بولۇڭ. ياخشى يىزىپسىز ئاكا دەپ ماختاپ، يالاقىلىق قىلماڭ.ئوزىڭىز ياخشى يازىدىغان بولۇڭ، ناچار سوز قىلماڭ. ھاقارەت ۋە توھمەت قىلغان نامەرت ساتقۇنلارغا ھەرگىز يۇز-خاتىرە قىلماستىن ئۇلارنى يەر بىلەن يەكسان قىلىۋىتىڭ. شۇ چاغدىلا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەدىنىيەتلىك ئەخلاق-پەزىلىتىنى قوغداشقا بولىدۇ!


Mert Adem Maxtilishni yaxshi kormeydu we maxtimaydu! palwan musht yep yurup chimpiyon bolidu. "Mertni meydanda sina"dep konilarning sozi bar. Bashqilarni isimsiz haqaret ,tohmet qilidighan namert xumsiliqni emes, ashkare mushlashqanni yaxshi korimen. Shunga men yalaqchiliqtin xali musteqil tenqitchi bolushqa tiriship keldim.
____

Hormetlik isimsiz ependim yaki ependixanim, bu kichikkine yazmingizda besh(5) yoghan xataliq bar'iken.-Ularning uchini bugun tenqit qilimen, hazir bir ishim chiqip qaldi , qalghan ikkisini kiyinrek...Diyishermiz. Yaki palwan bolay disingiz, ikki mushtni ozingizge itip biqing :

Birinji - "mawlanka " - bu uyghurche soz emes, bir ayalning ismi. Ghulja terepte ros ayallirining ismi moshundaq atilidu. Mawlanni men erkek dep hurmetleymen. Siz haqaretlewatamsiz qandaq? Eger mawlanni aka dimekchi bolsingiz, uhalda : "mawlan aka"dep yizishingiz kirek.

Biraq azatliqi uchun koresh qilghan her-qandaq bir millet, siyasi sorunlarda munazire meydanida dosni, dushmenni, özni yaki satqunni : chong dadam, meniwi anam, chirayliq acham, bay ghojam, qeyni akam, reis tagham ... Qatarliq uruq-tuqqanchiliq atalghuliri bilen atimaydu. Bu ish "isa begchiler"de omumlashqan bolup "duq" xitay xotundin bolghan erkin isa, qurban weli... Ler bilen bir tuqqan, quda-baja xiyanet, qoymuchi satqunlargha tolup ketti.

Ikkinji- erkin sidiq xitayning uyghurlargha tiklep bergen olgisi. "Alim"liq niqawi bilen satqun sabegchiler"bilen ashkere we yoshurun halda yiqin heriket qilip keldi. Erkin sidiqni we wichdansizlarni aqlash uchun ularni " kot" dep haqaretlesh yiterli. Siz erkin sidiqni tenqitleymen dep aqlawatisiz.

Uchunji- mawlan yazghan horun xotunning paytimisidek uzun we sisiq maqalini yuqurdin birge sorep yurgenlikingiz oqurmenlerning qimmetlik waxtini israp qilishtur. Yazghanliringizni oqushla kupaye. Chet'elde kimning mawlan yazghanlarni oquydighan waqti bar. Aldi bilen uni ochuriwitip yene ikki qur xet yazghan bolsingiz, menmu yene, besh(5) xataliqingizni korsutup qoymasmidim?

Tenqit anglap, musht yep palwan bolung. Yaxshi yizipsiz aka dep maxtap, yalaqiliq qilmang.Ozingiz yaxshi yazidighan bolung, nachar soz qilmang. Haqaret we tohmet qilghan namert satqunlargha hergiz yuz-xatire qilmastin ularni yer bilen yeksan qiliwiting. Shu chaghdila uyghur millitining mediniyetlik exlaq-pezilitini qoghdashqa bolidu!

Unregistered
03-12-15, 04:24
Mawlan towendiki jumliringiz bek yaridi.

Ziyalilar bil milletning giniratori. Uyghurlarning giniratoriliri asasi jahettin “made in china”. Torbetlerge kirip bu ziyalilarning yazghan yazmilirini oqup chiqsa, uyghurlarning hali toghurluq hich qandaq yazmini tapqili bolmaydu, xittay hökimitige bolghan hich qandaq narazliq yoq, asasi jahettin özini damlitish bilen tolup ketken we “ching qelbi-pak niyet bilen uyghur teqdirge köngül bölgüchi” digen tajini bishigha sanjiwalghan. Bu ziyalilar bir chettin xittay hökimitidin qorqup, weten dawasi toghurluq bolghan barliq paaliyetlerdin özini qachirdu; yene bir tereptin milletning teqdir üchün hayatini atap köresh qiliwatqan qiyapette keng xelqni qaymiqduridu.

“El – yurtning rayini bilmigen alim,
Nakeslik babida zalimdin yaman.
Chünki u nopuzluq erbab boluwilip,
Erganlar renggini qilidu saman”---Ablikim Turki.