IHTIYARI MUHBIR
31-08-06, 05:06
ANANGNI SIKIMEN DIGENLIK BOLUDU
Urumqi Ghulja tax yolining jenop terepide ,qong yoldin tort kilometir iqkiridiki bu 50-60 ailelik kiqikkine yezida bir aile hitay , bir aile Kazak , bir aile tunggandin baxka tamamen Uyghur idi , ayrilghili 25 yildek bolghan bu yurtka balalirimni bille elip berip ziyaret kilmay kaytixka hergizmu konglum unimaytti,qunki bu yezida yekin tughkanlirim bar idi, el-aghinilirim bar idi, yurtluklirim bar idi , mening balalighim manna bu yezida otken idi ,balalirimni bu tughkanlirimgha korsitix ,bu tughkanlirimni balalirimgha korsitix , mademki yurtumgha kelgen ikenmen mening boynumgha periz hem keriz idi , qunki men heremdin kelgen idim,bu yurt heremdin kelgen bir aile yurtlughuni kutiwalatti , bu xerep bu etrapta baxka yezidikilerge nisip bolmaytti, qunki bu yurtlardin heremge berip yerlixip kalghan Uyghur birla men idim ,
Bu yezidiki ehli-jamaet meni ziyaretke keletti,bu ziyaretke kelgen baxta urugh-tughkan tonux bilixlerge sogha-salam berix ozumning hem xeripim , bularning hem hekki idi, mana muxu hiyallar bilen men heremdin yolgha qikix aldida 55 jup altun halka on dane altun tilla hediyelik alghan idim,qunki mening aldimda ziyaret kilidighan kazakistan we uyghuristandin ibaret ikki yurt turatti , bu ikki yurttila mening yekin urugh-tughkan ,el-aghinalirim bar idi , undak iken mening bu alghanlirim az idi ,xuning uqun men istanbulda kapali qarxida yene 20 jup altun halka hediyelik alghan idim , bu peket meningla alghan sogha-salamlirim idi, hatunum we anamning buninggha dahil emes idi ,.men bu seperimde 48 ming amerika dollari pul bilen yolgha qikkan idim ,buning sebebini men YURTKA SAYAHET namlik mexhur makalemde yezip otup ketken idim,
Mana muxundak guldur-karas hiyallar iqide bu kiqikkine yezigha kirdim,hekiketen hayajanlanghan idim, kimler bilen kandak koruxsem bolidikin ,? Kaysi aghinalirim meni yoklap kirer ikin,? heliki kizlarni koreleymenmu,? Qirayliri kandaktu,? Meni yoklap kirse nime dermen ,? Meni yoklap kirse erleri koyarmu,? Ulargha kaysi hediyelerni bersem bolar,? .
Yezigha kirdim , amma Aldimda 25 yil ewwelki heliki mehri issik, oyliri yengi bay yeza emes, konirap ketken harabe tamliri,weyrane bir yeza qikti ,bumu yetmigendek katar ketken oylerning arka tamlirigha on santimetir kenglikteki qotkilar bilen kizil sirda yezilghan bir metir kenglikte uyghur-erep yezighida : " XINJANGGHA ASASI HEWIP,KANUNSIZ DINI HEREKETLERDIN KELIDU, XINJANGGHA ASASI HEWIP, MILLI BOLGUNQILERDIN KELIDU, XIN JANGNING MUKIMLIGHINI SAKLAX, MILLI BOLGUNQILERGE KATTIK ZERBE BERIX KEREK, " dep yezilghan hetler korundi,
Yurigim ghujjide eqixti, kedemimning bismillasi muxumu idi,? yurtumning merhabasi muxumu idi,? Mademki yurtumgha kelgen ikenmen sebir kilixim kerek idi, qunki aldimda yurtluklirimning merhabasi bar idi,didar koruxuxning hoxlighi bar idi,bu hoxluk manggha waktinqe hemme nersini untulduratti, mana muxu hiyallar bilen taghamning oyige kelduk, biz ikki kiqik maxinida ongha yekin kixi bolup bu yezigha kelgen iduk,
Oyge kirduk, xu 25 yil ewwelki oy eynisi idi,amma konirap harabe bolup ketken idi,bir mehel olturup ,hal-ehwal soraxkandin keyin etrapka karidim, taghamning oyidiki urugh-tughkanlirimdin baxka hiq kim yok idi , u kuni keq kirdi konduk, huddi biz tengri taghlirining iqide bir oyde bezmige qikkandek etrapimizda ozimizdin baxka hiq kim korunmeytti,iqimde heyran boldumyu bilindirmidim,qunki mening pilanimda beripla izzet-ikram we guldur-karas iqide sogha-salam tarkatmaqi, ozumni korsetmekqi, urugh-tughkan el-aghinalirimni hox kilmakqi seghinghan kiz-qokanlargha ozumni bir korsetmekqi idim,qunki yaximiz kiriktin axkan bilen konglimiz axu 25 yil ewwelki kongul idi, gerqe bu terepide tukurse u terepige yetidighan kiqikkine yeza bolsimu el jamaet belki heremdin yurtluklirining aileqe kelgenliklirini bilmigen bolsa kerek,erte qokum bilidu we men hiq bolmighanda Mewlan Yasin ghuljida korgen izzet-ikramni bu kiqikkine yurtumda yurtluklirimdin we urugh-tughkanlirimdin korimen we bu mening eng tebi,i hekkim idi .
Hoylida olturattuk ,bilindirmey yan hoyligha karidim arisi on metir kelidighan bu yan hoylida insi-jin korunmeytti,1971-yili yaz ayliri idi,qong anamning mana muxu hoylisida oqaktiki pahalni pulep tutaxturalmay usti-bexim kul iqide ,kozlirim yax tursam yan hoylidin qikip yenimgha kelip usti-baximgha karap meni zanglik kilip kulgen kiz belki meni koruxke aldirawatidighandu,? Qirayliri kerip kettimikin,? Meni yoklap kelse ozumni bir korsitip koymisam,bir jup altun halka hediye kilsam etrap nime der,? Amma men kelgili yerim kundin axti mana hupten boldi endi yatimiz, bu kiz mehman keliptuni bahane kilip bolsimu kirip koymidi,? Boluptu belki erte kirse kerek,amma nime uqun baxkilar hem kirmidi,? Bular meni seghinmighanmidu,? Urugh-tughkanlirimqu,? Ularmu kirmidighu,? Yaki bu yurttikiler yazlik tetilde baxka yurtlargha sayahetlerge qikip ketkenmidu,?qunki bizning erebistandimu yazning issik kunliride her kim aileqe turkiye we baxka yurtlargha sayahetke qikixip ketidughu, mekke boxap kalidughu,amma buning sebebige xunqe kizziksammu, sorimidim qunki " attin quxsemmu, igerdin quxmesligim " kerek idi, erte tang atsa qokum bugunkidin baxkiqe bolar idi, amma lekin men erte keqte bu yezidin qikip ketimen hazirdin baxlap yene 24 saet waktim bar,boptu, erte kunduz putun yezidiki urugh-tughkan ,tonux buraderler kelse koruxup mungdixip elixka yetidu, hemmisini video cameragha tartiwalimen,ularmu ozliri bolmisa resimliri bolsimu heremge ketixke razi, kimge nime bersem uyghun bolar ikin,? amma bugun tughkanlirim bolsimu kelgen bolsa hediyelirimni beriwalghan bolsam, u kuni uhlap kalduk .
Ertesi yene eyni urugh-tughkanlar bille bolduk,ghizalanduk pixin boldi ,hiq kim yok,ne urugh-tughkan ,ne ehli yurt,pixinni okup urugh-tughkanlarning oyige petige barmakqi bolduk ,qunki hiq bir urugh-tughkanlirimning oyige petige barmay kaytip ketsek set turatti,biz taghamning oyidikiler we bille kelgenler bolup er-eyel 15 qe kixi yezining bu baxidin u baxidiki tughkanlarning oyige pete kilix uqun tar yeza yollirida yayak mangduk,xundak koqigha qikiximizgha yene heliki tamlardiki kizil hetler korundi,men yenimdikilerdin soridim,: bu nime digenlik bolidu,? Ular mening nime dimekqi bolghanlighimni angkiralmighandek, bir manggha bir tamdiki u hetlerge karap kaldi we iqidin birsi duduklap turup okudi,men arkamizdiki eyellerge anglatmay turup etrapimdiki er kixilerge xundak didim," HEY UYGHUR HEDDING BILEN BOL ANAGNI SIKIMEN " digenlik bolidu,
Andin bir az mangghandin keyin birsi exek harwisi bilen biz terepke karap keldi,uzaktinla derhal tonudum,25 yildimu qiray-xekli anqe ozgermeptu, keni men bilen kandak korixidikin,?qunki men tonogundin beri kim bilen kandak koruxux toghrisida obdan oyliniwalghan idim. bu aghinam baxini senggiletken peti hiq kotermey yenimizdin otup ketti,harwa yenimizdin otup bir az mangghandin keyin men burulup arkamgha karidim ,meksidim bu aghinamni ahirki ketim bir koriwalay idi,kizzik umu arkisigha burulup manggha karawetiptu,endi men bilgen idim ,ular ozliri koruxmise men ular bilen koruxmeyttim,qunki bu milli bolgunqilerni ayixim kerek idi, bolmisa hitay anasini siker idi,tamdiki kizil hetler bulargha agahlandurux idi, mana bu korunux teswir emes, del muxu yer video cameragha eynen qikip kalghan iken, mende saklanighlik,insan karighisi kelmeydighan jul-jul usti-baxi bilen exek harwisida yenimdin otup ketti,.andin bir tughkanimizning oyige petige barduk, kuramigha yetken ikki oghli anasi bilen iken, oyliri weyrane kixlik komur alidighan ehwali yok iken . 500 yuan berdim, qiktim yene birsige bardim taghdek-taghdek uq oghli er-hatun 5 kixi guldur-karas ,siren-qokanlar bilen bizni kutiwaldi we derhal unimighinimgha unimay bir koy soydi,bir altun halka we ikki yuz yuan hediye kildim,urugh-tughkanlar hoxluk iqide namaz digergiqe bu tughkanimizning oyide ghizalanduk, hekiketen tonogun arzu kilghan izzet-hormetimni kildi, men ularning nezeride bunqilik izzet-hormetke layik idim,undak bolsa nimixke uq yuz metir aralikka 24 saet iqide kelmidi,? Aldigha men bardim,? U yerdun kaytip baxka yene ikki urugh-tughkanlarning oyige pete okup atighanlarimizni bergendin keyin bu yurttin ayrilix uqun ewwelki taghamning oyige kaytip kelduk,we namazxamning waktida ikki taxi bilen urumqige karap yolgha qiktuk,bu kiqikkine yezida ikki kunduz,30 neqqe saet turuptimen ozum yoklap berip pete okup kelgen tughkanlirimdin baxka ne urugh-tughkan,ne baxka bir kixi hiq kimni kormidim,we hiq kim meni ne yoklap. Ne kizzikip keldi,men taghamdin soridim,: " ejeba hiq kim kelmidi,? ". tughkanlarning iqidin birsi huddi ozliri eyipkardek xundak didi ,: " yekinda bu yezidiki mesjidde bir dane tapanqa tepildi,hekler xuning uqun korkidu" sebebi mana muxu idi,
Mana muxu ehwallarni oylap biihtiyar yighlap saldim,baxkilar korse set bolmisun uqun ikki kolum bilen kozumni kattik yepiwaldim,bu koruniximni angkiralmighan tughkanlirim heyran bolup soraxti ,qunki ularqe bolsa yigha mening emes,ularning hekki idi,men behitlik insan idim yigha manggha yaraxmaytti,hanimim mendin erepqe sebebini bilgendin keyin ulargha uhturiwedi hemmisi huddi meni yighliwalsun digendek xuk boldi,men az digende on bex minot yighlidim, we etraptiki her kimning konglini ghex kildim. halbuki yigha bilgen kixining hekki idi, bilmigen kixi yighlimaytti,ular yighlimighan idi,korunuxte hayati normal korunetti,halbuki bu hayat normal hayat emes idi, tebii hayat emes idi, sun,ni oyun-kulke, sun,ni hayat idi, huddi Mewlan yasin ependi eytkandek boghuzlinix aldida turghan koyghila ohxax hayat idi, anisi boghuzlinix aldida turghan kozining bilmigenligidin sekrep oynixighila ohxighan bir ix idi,
20-08-1999 kuni tai he bin guandiki sorakta hitaylar mendin " yurtta kandak ozgirixler boluptu, sen kandak tesirat alding " didi men hitaylargha xundak jawap berdim.: " Men burun kiqigimde bir kitap okughan u kitapta xiwitsariyelik bir muhbir stalindin soraptiken,siler bu uluk inkilapning baxigha lenindek bir omur ya turmide, ya sibiriyede surgende, ya yawrupada surgunde yurup russiyeni tuzuk bilmigen bir kixini koydinglar Lenin hekiketen bu orundukka layikmiti,? Stalin deptu,:" sen bilisen siwitsariyede koqa-koqalarda kahwehaneler bar, beziler bir omur mana xu kahwehaneler bilen oyining arisidila yaxaydu, bir omur xiwitsariyede yaxighan bilen oyi bilen kahwehanidin baxka yerni bilmeydu, amma Lenin qet elde yurgen bilen saet-saeti bilen ,minot-minoti bilen russiyening siyasi,iktisadi ehwalini bilip turatti we kaytip kelgendin keyin inkilabimizning baxigha en layik kixi Lenin boldi .
Mana xuninggha ohxax men eger 1962-yili yurtumdin qikip ketip 1982- yili yurtumgha kaytip kelgen bolsam idim siler mendin bu soalni sorisanglar bolar idi,men bu yurtumdin ayrilghan 20 yil iqide kelgen ketkenler ,gezit-jornallar,video kasetler we televizyonlar wasitasi bilen yurtumni minot-minoti bilen bilip turdum,yurtumning keyeride bir kesekning ustige ikkinji bir kesek koydunglar hemmidin hewirim bar didim,we xundak didim,hazir yurtumda qong henzuqilik bek kuqluk iken,her bir henzu ozini hokumet qaghlap, her bir Uyghurni bolgunqi qaghlaydiken, hazir urumqide hiq bir taxi uyghurlarni maxinisigha almaydiken didim.heliki hitaylar bir qiqangxidi,
Eyni weke mekkide hem boldi,16-05-2005 kuni mekkide kizil hitay ziyaret omigini baxlap kelgen hapiz digen hain olturghanlargha xundak didi,:" jongguo hokumetimiz Uyghurlargha jik etibar beriglik,hettaki iqkiri olkilerdiki uyghurlarghimu etibar beriglik,bir ketim hetta yawrupadin tekxuruxke kelgen insan hekliri [ kixilik hokok ] texkilatining bir ezasi mendin siler kanunlirimizda her kim ohxax deysiler, bir tereptin Uyghurlargha etibar beridu deysiler, uyghurlargha etibar bergenlik jong guo kanunlirining Uyghurlarni henzulardin ustun tutkanlighi bolmamdu,? Bu kandaksige her kim kanunda ohxax bolghanlik bolidu,? Didi dep mahtanip kulip ketti, men bu sorundiki baxka ehmekler hata quxinip kalmisun uqun,aghzidiki gepni tartip elip yukaridiki men hitaylargha eytkan gepimni didim we izahlap turup ;" yalghan deydu , bu zatning hitay iqidiki uyghurlar digini,buningdin 1250 yil burun bizler hazirki mongghulistandin yurtimiz xerki turkistangha koqkende biz bilen bille gheripke koqup musulman bolmay, ozliri xerikke koqup hitay iqige ketken hazir budist kapir uyghurlardur,didim, jan-pani qikip kertti [ bu yerde jan-imani digen ibareni ixletmeymen, qunki ularda iman yok, jan-pan bar.] halbuki perwayim pelek idi, her kandak xert-xarait astida milli menpeetlirimni koghdax mening eng mukeddes hekkim idi .
I. M : MEKKE
Urumqi Ghulja tax yolining jenop terepide ,qong yoldin tort kilometir iqkiridiki bu 50-60 ailelik kiqikkine yezida bir aile hitay , bir aile Kazak , bir aile tunggandin baxka tamamen Uyghur idi , ayrilghili 25 yildek bolghan bu yurtka balalirimni bille elip berip ziyaret kilmay kaytixka hergizmu konglum unimaytti,qunki bu yezida yekin tughkanlirim bar idi, el-aghinilirim bar idi, yurtluklirim bar idi , mening balalighim manna bu yezida otken idi ,balalirimni bu tughkanlirimgha korsitix ,bu tughkanlirimni balalirimgha korsitix , mademki yurtumgha kelgen ikenmen mening boynumgha periz hem keriz idi , qunki men heremdin kelgen idim,bu yurt heremdin kelgen bir aile yurtlughuni kutiwalatti , bu xerep bu etrapta baxka yezidikilerge nisip bolmaytti, qunki bu yurtlardin heremge berip yerlixip kalghan Uyghur birla men idim ,
Bu yezidiki ehli-jamaet meni ziyaretke keletti,bu ziyaretke kelgen baxta urugh-tughkan tonux bilixlerge sogha-salam berix ozumning hem xeripim , bularning hem hekki idi, mana muxu hiyallar bilen men heremdin yolgha qikix aldida 55 jup altun halka on dane altun tilla hediyelik alghan idim,qunki mening aldimda ziyaret kilidighan kazakistan we uyghuristandin ibaret ikki yurt turatti , bu ikki yurttila mening yekin urugh-tughkan ,el-aghinalirim bar idi , undak iken mening bu alghanlirim az idi ,xuning uqun men istanbulda kapali qarxida yene 20 jup altun halka hediyelik alghan idim , bu peket meningla alghan sogha-salamlirim idi, hatunum we anamning buninggha dahil emes idi ,.men bu seperimde 48 ming amerika dollari pul bilen yolgha qikkan idim ,buning sebebini men YURTKA SAYAHET namlik mexhur makalemde yezip otup ketken idim,
Mana muxundak guldur-karas hiyallar iqide bu kiqikkine yezigha kirdim,hekiketen hayajanlanghan idim, kimler bilen kandak koruxsem bolidikin ,? Kaysi aghinalirim meni yoklap kirer ikin,? heliki kizlarni koreleymenmu,? Qirayliri kandaktu,? Meni yoklap kirse nime dermen ,? Meni yoklap kirse erleri koyarmu,? Ulargha kaysi hediyelerni bersem bolar,? .
Yezigha kirdim , amma Aldimda 25 yil ewwelki heliki mehri issik, oyliri yengi bay yeza emes, konirap ketken harabe tamliri,weyrane bir yeza qikti ,bumu yetmigendek katar ketken oylerning arka tamlirigha on santimetir kenglikteki qotkilar bilen kizil sirda yezilghan bir metir kenglikte uyghur-erep yezighida : " XINJANGGHA ASASI HEWIP,KANUNSIZ DINI HEREKETLERDIN KELIDU, XINJANGGHA ASASI HEWIP, MILLI BOLGUNQILERDIN KELIDU, XIN JANGNING MUKIMLIGHINI SAKLAX, MILLI BOLGUNQILERGE KATTIK ZERBE BERIX KEREK, " dep yezilghan hetler korundi,
Yurigim ghujjide eqixti, kedemimning bismillasi muxumu idi,? yurtumning merhabasi muxumu idi,? Mademki yurtumgha kelgen ikenmen sebir kilixim kerek idi, qunki aldimda yurtluklirimning merhabasi bar idi,didar koruxuxning hoxlighi bar idi,bu hoxluk manggha waktinqe hemme nersini untulduratti, mana muxu hiyallar bilen taghamning oyige kelduk, biz ikki kiqik maxinida ongha yekin kixi bolup bu yezigha kelgen iduk,
Oyge kirduk, xu 25 yil ewwelki oy eynisi idi,amma konirap harabe bolup ketken idi,bir mehel olturup ,hal-ehwal soraxkandin keyin etrapka karidim, taghamning oyidiki urugh-tughkanlirimdin baxka hiq kim yok idi , u kuni keq kirdi konduk, huddi biz tengri taghlirining iqide bir oyde bezmige qikkandek etrapimizda ozimizdin baxka hiq kim korunmeytti,iqimde heyran boldumyu bilindirmidim,qunki mening pilanimda beripla izzet-ikram we guldur-karas iqide sogha-salam tarkatmaqi, ozumni korsetmekqi, urugh-tughkan el-aghinalirimni hox kilmakqi seghinghan kiz-qokanlargha ozumni bir korsetmekqi idim,qunki yaximiz kiriktin axkan bilen konglimiz axu 25 yil ewwelki kongul idi, gerqe bu terepide tukurse u terepige yetidighan kiqikkine yeza bolsimu el jamaet belki heremdin yurtluklirining aileqe kelgenliklirini bilmigen bolsa kerek,erte qokum bilidu we men hiq bolmighanda Mewlan Yasin ghuljida korgen izzet-ikramni bu kiqikkine yurtumda yurtluklirimdin we urugh-tughkanlirimdin korimen we bu mening eng tebi,i hekkim idi .
Hoylida olturattuk ,bilindirmey yan hoyligha karidim arisi on metir kelidighan bu yan hoylida insi-jin korunmeytti,1971-yili yaz ayliri idi,qong anamning mana muxu hoylisida oqaktiki pahalni pulep tutaxturalmay usti-bexim kul iqide ,kozlirim yax tursam yan hoylidin qikip yenimgha kelip usti-baximgha karap meni zanglik kilip kulgen kiz belki meni koruxke aldirawatidighandu,? Qirayliri kerip kettimikin,? Meni yoklap kelse ozumni bir korsitip koymisam,bir jup altun halka hediye kilsam etrap nime der,? Amma men kelgili yerim kundin axti mana hupten boldi endi yatimiz, bu kiz mehman keliptuni bahane kilip bolsimu kirip koymidi,? Boluptu belki erte kirse kerek,amma nime uqun baxkilar hem kirmidi,? Bular meni seghinmighanmidu,? Urugh-tughkanlirimqu,? Ularmu kirmidighu,? Yaki bu yurttikiler yazlik tetilde baxka yurtlargha sayahetlerge qikip ketkenmidu,?qunki bizning erebistandimu yazning issik kunliride her kim aileqe turkiye we baxka yurtlargha sayahetke qikixip ketidughu, mekke boxap kalidughu,amma buning sebebige xunqe kizziksammu, sorimidim qunki " attin quxsemmu, igerdin quxmesligim " kerek idi, erte tang atsa qokum bugunkidin baxkiqe bolar idi, amma lekin men erte keqte bu yezidin qikip ketimen hazirdin baxlap yene 24 saet waktim bar,boptu, erte kunduz putun yezidiki urugh-tughkan ,tonux buraderler kelse koruxup mungdixip elixka yetidu, hemmisini video cameragha tartiwalimen,ularmu ozliri bolmisa resimliri bolsimu heremge ketixke razi, kimge nime bersem uyghun bolar ikin,? amma bugun tughkanlirim bolsimu kelgen bolsa hediyelirimni beriwalghan bolsam, u kuni uhlap kalduk .
Ertesi yene eyni urugh-tughkanlar bille bolduk,ghizalanduk pixin boldi ,hiq kim yok,ne urugh-tughkan ,ne ehli yurt,pixinni okup urugh-tughkanlarning oyige petige barmakqi bolduk ,qunki hiq bir urugh-tughkanlirimning oyige petige barmay kaytip ketsek set turatti,biz taghamning oyidikiler we bille kelgenler bolup er-eyel 15 qe kixi yezining bu baxidin u baxidiki tughkanlarning oyige pete kilix uqun tar yeza yollirida yayak mangduk,xundak koqigha qikiximizgha yene heliki tamlardiki kizil hetler korundi,men yenimdikilerdin soridim,: bu nime digenlik bolidu,? Ular mening nime dimekqi bolghanlighimni angkiralmighandek, bir manggha bir tamdiki u hetlerge karap kaldi we iqidin birsi duduklap turup okudi,men arkamizdiki eyellerge anglatmay turup etrapimdiki er kixilerge xundak didim," HEY UYGHUR HEDDING BILEN BOL ANAGNI SIKIMEN " digenlik bolidu,
Andin bir az mangghandin keyin birsi exek harwisi bilen biz terepke karap keldi,uzaktinla derhal tonudum,25 yildimu qiray-xekli anqe ozgermeptu, keni men bilen kandak korixidikin,?qunki men tonogundin beri kim bilen kandak koruxux toghrisida obdan oyliniwalghan idim. bu aghinam baxini senggiletken peti hiq kotermey yenimizdin otup ketti,harwa yenimizdin otup bir az mangghandin keyin men burulup arkamgha karidim ,meksidim bu aghinamni ahirki ketim bir koriwalay idi,kizzik umu arkisigha burulup manggha karawetiptu,endi men bilgen idim ,ular ozliri koruxmise men ular bilen koruxmeyttim,qunki bu milli bolgunqilerni ayixim kerek idi, bolmisa hitay anasini siker idi,tamdiki kizil hetler bulargha agahlandurux idi, mana bu korunux teswir emes, del muxu yer video cameragha eynen qikip kalghan iken, mende saklanighlik,insan karighisi kelmeydighan jul-jul usti-baxi bilen exek harwisida yenimdin otup ketti,.andin bir tughkanimizning oyige petige barduk, kuramigha yetken ikki oghli anasi bilen iken, oyliri weyrane kixlik komur alidighan ehwali yok iken . 500 yuan berdim, qiktim yene birsige bardim taghdek-taghdek uq oghli er-hatun 5 kixi guldur-karas ,siren-qokanlar bilen bizni kutiwaldi we derhal unimighinimgha unimay bir koy soydi,bir altun halka we ikki yuz yuan hediye kildim,urugh-tughkanlar hoxluk iqide namaz digergiqe bu tughkanimizning oyide ghizalanduk, hekiketen tonogun arzu kilghan izzet-hormetimni kildi, men ularning nezeride bunqilik izzet-hormetke layik idim,undak bolsa nimixke uq yuz metir aralikka 24 saet iqide kelmidi,? Aldigha men bardim,? U yerdun kaytip baxka yene ikki urugh-tughkanlarning oyige pete okup atighanlarimizni bergendin keyin bu yurttin ayrilix uqun ewwelki taghamning oyige kaytip kelduk,we namazxamning waktida ikki taxi bilen urumqige karap yolgha qiktuk,bu kiqikkine yezida ikki kunduz,30 neqqe saet turuptimen ozum yoklap berip pete okup kelgen tughkanlirimdin baxka ne urugh-tughkan,ne baxka bir kixi hiq kimni kormidim,we hiq kim meni ne yoklap. Ne kizzikip keldi,men taghamdin soridim,: " ejeba hiq kim kelmidi,? ". tughkanlarning iqidin birsi huddi ozliri eyipkardek xundak didi ,: " yekinda bu yezidiki mesjidde bir dane tapanqa tepildi,hekler xuning uqun korkidu" sebebi mana muxu idi,
Mana muxu ehwallarni oylap biihtiyar yighlap saldim,baxkilar korse set bolmisun uqun ikki kolum bilen kozumni kattik yepiwaldim,bu koruniximni angkiralmighan tughkanlirim heyran bolup soraxti ,qunki ularqe bolsa yigha mening emes,ularning hekki idi,men behitlik insan idim yigha manggha yaraxmaytti,hanimim mendin erepqe sebebini bilgendin keyin ulargha uhturiwedi hemmisi huddi meni yighliwalsun digendek xuk boldi,men az digende on bex minot yighlidim, we etraptiki her kimning konglini ghex kildim. halbuki yigha bilgen kixining hekki idi, bilmigen kixi yighlimaytti,ular yighlimighan idi,korunuxte hayati normal korunetti,halbuki bu hayat normal hayat emes idi, tebii hayat emes idi, sun,ni oyun-kulke, sun,ni hayat idi, huddi Mewlan yasin ependi eytkandek boghuzlinix aldida turghan koyghila ohxax hayat idi, anisi boghuzlinix aldida turghan kozining bilmigenligidin sekrep oynixighila ohxighan bir ix idi,
20-08-1999 kuni tai he bin guandiki sorakta hitaylar mendin " yurtta kandak ozgirixler boluptu, sen kandak tesirat alding " didi men hitaylargha xundak jawap berdim.: " Men burun kiqigimde bir kitap okughan u kitapta xiwitsariyelik bir muhbir stalindin soraptiken,siler bu uluk inkilapning baxigha lenindek bir omur ya turmide, ya sibiriyede surgende, ya yawrupada surgunde yurup russiyeni tuzuk bilmigen bir kixini koydinglar Lenin hekiketen bu orundukka layikmiti,? Stalin deptu,:" sen bilisen siwitsariyede koqa-koqalarda kahwehaneler bar, beziler bir omur mana xu kahwehaneler bilen oyining arisidila yaxaydu, bir omur xiwitsariyede yaxighan bilen oyi bilen kahwehanidin baxka yerni bilmeydu, amma Lenin qet elde yurgen bilen saet-saeti bilen ,minot-minoti bilen russiyening siyasi,iktisadi ehwalini bilip turatti we kaytip kelgendin keyin inkilabimizning baxigha en layik kixi Lenin boldi .
Mana xuninggha ohxax men eger 1962-yili yurtumdin qikip ketip 1982- yili yurtumgha kaytip kelgen bolsam idim siler mendin bu soalni sorisanglar bolar idi,men bu yurtumdin ayrilghan 20 yil iqide kelgen ketkenler ,gezit-jornallar,video kasetler we televizyonlar wasitasi bilen yurtumni minot-minoti bilen bilip turdum,yurtumning keyeride bir kesekning ustige ikkinji bir kesek koydunglar hemmidin hewirim bar didim,we xundak didim,hazir yurtumda qong henzuqilik bek kuqluk iken,her bir henzu ozini hokumet qaghlap, her bir Uyghurni bolgunqi qaghlaydiken, hazir urumqide hiq bir taxi uyghurlarni maxinisigha almaydiken didim.heliki hitaylar bir qiqangxidi,
Eyni weke mekkide hem boldi,16-05-2005 kuni mekkide kizil hitay ziyaret omigini baxlap kelgen hapiz digen hain olturghanlargha xundak didi,:" jongguo hokumetimiz Uyghurlargha jik etibar beriglik,hettaki iqkiri olkilerdiki uyghurlarghimu etibar beriglik,bir ketim hetta yawrupadin tekxuruxke kelgen insan hekliri [ kixilik hokok ] texkilatining bir ezasi mendin siler kanunlirimizda her kim ohxax deysiler, bir tereptin Uyghurlargha etibar beridu deysiler, uyghurlargha etibar bergenlik jong guo kanunlirining Uyghurlarni henzulardin ustun tutkanlighi bolmamdu,? Bu kandaksige her kim kanunda ohxax bolghanlik bolidu,? Didi dep mahtanip kulip ketti, men bu sorundiki baxka ehmekler hata quxinip kalmisun uqun,aghzidiki gepni tartip elip yukaridiki men hitaylargha eytkan gepimni didim we izahlap turup ;" yalghan deydu , bu zatning hitay iqidiki uyghurlar digini,buningdin 1250 yil burun bizler hazirki mongghulistandin yurtimiz xerki turkistangha koqkende biz bilen bille gheripke koqup musulman bolmay, ozliri xerikke koqup hitay iqige ketken hazir budist kapir uyghurlardur,didim, jan-pani qikip kertti [ bu yerde jan-imani digen ibareni ixletmeymen, qunki ularda iman yok, jan-pan bar.] halbuki perwayim pelek idi, her kandak xert-xarait astida milli menpeetlirimni koghdax mening eng mukeddes hekkim idi .
I. M : MEKKE