PDA

View Full Version : Kommunis Xitayning sherqi Türkistanni ishxal qilishi.



Unregistered
10-11-15, 13:45
Kommunis Xitayning sherqi Türkistanni ishxal qilishi.

(Muhemmed Emin Bughra)

1949-yili 8-ayning 10-küni Kommunis Xitayning Russiyening Ürumchide turushluq Rus Konsuli Aléksandir Sewilof watisi bilen sherqi Türkistan herbi qomandani Tawsiyu bilen Ölke reisi Bushan´gha mémorandum bergenlikidin xewer taptum. Kommunis Xitay mezkur mémorandom arqiliq sherqi Türkistandiki barliq Gomindang eskerliri we xadimlarning teslim bolushlirini telep qilghanti. Tunji bolup, bash qomandan qol astidiki ofésirlarni teslim bolushqa chaqirdi. Köpinchisi buninggha awaz qoshti. Biraq Géniral Machinshang bilen Géniral Yéching teslim bolghili unmidi. Eskerlirini bash qomandangha tapshurup, sherqi Türkistandin ayrilip, Teywenge kétishni qarar qildi.

Herbi dairler Kommunis Xitaylargha teslim bolushqa qoshuldi. Hökumet xadimliridin Eysa Yusup Aliptékin, men we Azghine milletchi yash teslim bolushni qet`iy ret qilduq. Burhan bolsa intayin xoshal idi.

Ili, tarbaghatay we Altay wilayetlerdiki Rusperes hökumet xadimlirining zadi nime ish qiliwatqanliqidin xewerimiz bolmisimu, ular Xitay Kommunislirigha teslim bolushning ornigha Sovét itipaqigha qoshulup kétishni ewzel biletti.
9-ayning 15-küni bir dostum manga munu xewerni yetkuzdi: Ili we Altay rexperliridin Exmetjan, Is`haqbek, Abdukirem *****of we Delilqanni bir Rus Ayrupilani Ürumchidin Alamatagha élip mangghan. Emma uningdin kéyinki ishlar namelum idi.
Men deslepte bu xewerge pisset qilmamtikenmen, kéyinche bu heqte érishken melumatlirimiz bu xewerning toghruluqini ispatlidi. Ili rexperliri Kommunis bolghini (emeliyetighu ular Kommunis emesti) bilen , Xitaygha qet´iy qarshi idi. Ruslar ulargha Kommunis Xitaylargha teslim bulushqa yolyuruq bergende, ular qet´iy ret qilghan. Shuning bilen Ruslar 1949-yili 8-ayning 15-küni ularni Almatagha ilip kilish üchün Ayrupilan ewetken. Ular Rus ewetken Ayrupilan yolgha chiqqan. Emme ulardin héchqandaq xewer ilinmighan. Arliqtin aylar ötup, Xitay Kommunisliri sherqi Türkistanni bashtin-aghiri Hakimyet astigha alghandin kéyin Mosjuwa bilen Biyjing mundaq bayanat ilan qildi:
„Ili, Altay rexperliridin Exmetjan Qasimi, Ishaqbek, Abdukirem *****of we Delilqan qatarliq shexisler Mau Zedongni tebriklersh üchün Ayrupilan bilen Béyjinggha seper qiliwatqanda, 8-ayning 17-küni bexitke qarshi qazagha üchrap qurban boldi“

Bu bayanat birilip bir nechche kün ötmeyla köyup ketken töt jestni Iligha élip kilip yerlikke qoydi.

Ürumchidiki bash Qomandan, Burxan we Kommunis Xitaylargha teslim bolushqa razi bolghanlar, teslim bayanatni burunraq élan qilish üchün, biz we teslim bolushqa qarshi chiqqanlarni Ürumchidin qoghlap chiqirishqa aldirap kétishti.

Ular biz we Öktichi Génirallar Ürumchide turushni dawamlashturgha teghdirde, siyasi hakimyet almishishning harpisida bizning qalaymiqanchiliq chiqirishimizdin qattiq endishe qilatti. Biz 9-ayning 20-künide Ürumchidin Alte sheherge qarap yolgha chiqtuq. Génirallar 9-ayning 25-küni yolgha chiqti. 9-ayning 26-küni bash Qomandan Tawsiyu bilen älke reisi Burhan teslim bayanatti ilan qildi. Biz nechche kündin kéyin bu kishiler Sujugha bérip Kommunis Xitayning ghebi shimal rayoni qomandani Péng Déhueyni yoqlap, itaet qilishti. Buninggha egiship Kommunis Xitaylar sherqi Türkistan ziminigha kirip ishghaliyetni bashliwetti.

(Bu Maqale yéqinda neshirdin chiqqan „Muhemmed Emin Bighra Eserliri“ digen kitaptin ilindi.)