PDA

View Full Version : Orxun uyghur xanliqining herbiy teshkili tüzümi



uaa_admin
29-08-06, 08:29
Orxun uyghur xanliqining herbiy teshkili tüzümi

Orxun uyghur xanliqi uyghur tarixida nahayiti muhim orun tutidighan xanliq bolup, bu derwrde uyghurlar tedriji halda tarqaq halda k&#246;chmen charwichiliq bilen shughullinishtin, birlikke k&#233;lip sheherlishishke bashlighan hem << t&#233;l&#233; qebililirining bayraqdari bolup, yaylaq dunyasidin ibaret bu sehnide &#246;zining karamitini namayen qilghan >>① idi. Bu dewrde uyghurlar yalghuz yaylaq dunyasida dewr s&#252;r&#252;pla qalmay, yene yipek yolining xojayinliq rolini oynap, gherp - sherq sodisining g&#252;llinishige &#246;zining t&#233;gishlik hessisini qoshti. Yipek yolini qoghdash we yipek yolining rawanliqigha kapaletlik qilishta uyghur atliq qoshunliri muhim rol oynidi. Tang sulalisining t&#252;rklerni yoqitishi we &#246;ngl&#252;k - s&#246;yg&#252;n topilingini tinjitishta zor xizmet k&#246;rsetkenlermu del mana shu uyghur qoshunliri idi.

1- orxun uyghur xanliqida qoshunning qorallinishi

herqandaq qoshunning jengde ghelibe qilishi yaki meghlup bolushi, jenggiwarliqining yuquri yaki t&#246;wen bolushi, shu qoshunning qorallinishi bilen munasiwetlik bolup, uyghur qoshunliri eyni chaghda xil qorallan'ghan qoshun hisaplinatti. Uyghur qoshunlirining qoralliri asasliqi at, oqya, qilich, neyze, qalqan, dobulgha, sawut, salma qatarliqlar bolup, bularning ichide eng asasliq rol oynighini at bilen oqya idi.

At ottura asiyadiki yaylaq milletlirining insaniyet medeniyitige qoshqan zor t&#246;hpisi bolup hisaplinidu. Ular atning jengde oynaydighan rolini toluq his qilghachqa, atni dunya boyiche hemmidin burun k&#246;nd&#252;rgen we at b&#233;qishqa ehmiyet bergen we jengde asasliqi atliq qoshun ishletken. Atliq eskerler jenggiwarliqi intayin &#252;st&#252;n bolghan eskiriy t&#252;rge kirgechke &#233;limizning qedimki dewrlerdiki eserliride << at eskerning desmayisi, d&#246;letning t&#252;wr&#252;ki ........ Qoshun tartqanlar shuninggha tayinip ghelibe qilidu>>② . << bir atliq esker sekkiz eskerge t&#233;tiydu >>③ dep xatirilinip atliq eskerlerning rohigha y&#252;ksek baha b&#233;rilgen. Shunga uyghurlar atni nahayiti k&#246;plep baqqan we urushlarda keng - k&#246;lemde ishletken. Ch&#252;nki urush mezgilide at nahayiti k&#246;p chiqim bolatti, < k&#246;lt&#233;kin mengg&#252; t&#233;shi >gha asaslan'ghanda k&#246;lt&#233;kin chacha sen'g&#252;n bilen &#233;lip b&#233;rilghan bir q&#233;timliq urushta &#252;ch q&#233;tim at almashturghan (<< k&#246;lt&#233;kin mengg&#252; t&#233;shi >> sherqiy y&#252;zi 33- qur). Ular urush mezgilide << herqaysisi birdin atqa min'gendin sirt yene bir atni y&#233;tiliwalatti >>, bezide << bir esker t&#246;t atni y&#233;tiliwalatti >>④ . Bular bu atlarni yalghuz urushta yuquri s&#252;r'etke &#233;rishish &#252;ch&#252;nla emes, belki yene &#246;zining arqa sep teminat ishliri &#252;ch&#252;nmu &#233;liwalatti. Ch&#252;nki ular << ozuqluqqa &#233;htiyajliq bolup qalsa, &#246;zlirining &#233;tidin birni &#246;lt&#252;r&#252;p yep achliqini basatti. Ussap qalsa baytilini s&#233;ghip ussuzliqini qanduratti >>⑤ . Shunga at uyghur qoshunlirining he q&#233;timliq jenglerde ghelibe ghazinishidiki asliq amil idi.

Orxun uyghur xanliqidiki jengchilerning bashqa qoralliri we qorallinishi heqqide tarixiy menbelerde biwaste xatire bolmisimu, emma biz bezi wastilik xatiriler we arx&#233;ologiyelik q&#233;zilmilardin melum uchurlargha ige bolalaymiz we bu matiryallar arqiliq ularning qorallinish ehwalini melum derijide yorutup b&#233;releymiz. Qedimki charwichi milletler urushqa asasen oqya, qilich, neyze, qalqan qatarliq qorallarni &#233;lip chiqatti. Mesilen << oghuzname >> de: << k&#252;nlerning biride u owgha chiqti, neyze &#233;lip, oqya &#233;lip, yene qilich &#233;lip, qalqan &#233;lip atlandi>>⑥ digen xatiriler uchraydu. Buninggha asaslan'ghanda, uyghur qoshunlirining jengge toluq qorallinip chiqip baturluq bilen urushidighanliqini k&#246;r&#252;w&#233;lishqa bolidu.

Tarixi matiryallargha asaslan'ghanda, oqya uyghur qoshunlirining asasliq qorali idi. Qedimqi dewrlerde jengde chong qoshunlar uchrashqanda aldi bilen yiraqtin bir - birige oqya arqiliq hujum qilip, tosup quchaqlashma jeng qilghanda andin neyze we qilich ishlitetti. Uyghurlar oqyani adette jengde ishlitipla qalmay, belki owchiliqtimu ishlitetti. Owchiliq ularning turmushining muhim menbesi bolghachqa, ular oqya &#233;tishqa kichikidinla piship k&#233;tetti. Shunga ular adette << oqya bilen bir ademni nishanlap oq &#252;zgende, oq qatar turghan ikki ademni t&#233;ship &#246;t&#252;p k&#233;tetti>>⑦ . Oqya poroqluq miltiq zembirek keshp qilinishtin ilgiri, k&#252;chl&#252;k zerbe b&#233;rish qorali we qirghuchi qoral bolghachqa, uyghurlar oqyagha nahayiti ehmiyet bergen bolup, xilmu - xil oq we yalarni yasighan idi. Ya chong - kichikliki we nishan ariliqining yiraq - y&#233;qinliqigha qarap ikige b&#246;l&#252;netti. Oqmu awazliq oq, yenggil oq we meshq oqi dep birqanchige ayrilatti.

Awazliq oq ___ destisining quyruq teripidin kawak, uch teripidin t&#246;sh&#252;k &#233;chish arqiliq yasilatti, andin uninggha bashaq orunlashturilatti. Shuning bilen bu oq mangghanda wingildap awaz chiqiratti. Bu oq eng deslepte hunlar dewride ishlitilgen bolup, << tarixname >>diki melumatlargha asaslan'ghanda batur tengriqut teripidin keshp qilin'ghan idi.
Yenggil oq ___ eng k&#246;p we eng keng ishlitilidighan oq bolup, herbiy ishlar we ow owlash ishlirida keng ishlitilgen. Bu xil oqning bashiqi mis yaki t&#246;m&#252;rdin yasilidighan bolup, nishan ariliqi birqeder yiraq idi. Tetqiqatlargha asaslan'ghanda << kamandazlar 50 - 60 m&#233;tir daire ichidiki nishan'gha toghra tekk&#252;zeleydighan, &#252;n&#252;ml&#252;k &#233;tish musapisi 160- 175 m&#233;tirghiche bolghan >>⑧ oq mushu xildiki oq bolushi m&#252;mkin.

Meshq oqi t&#246;m&#252;r bashaqning ornigha yumilaq yaghach bashaq b&#233;kitilip yasilatti⑨ . Bu asasliqi balilar we &#246;sm&#252;rlerning oqya &#233;tishni meshq qilishida ishlitiletti.

Qilich bilen neyzimu qedimki zamanlarda d&#252;shmenlerge zerbe b&#233;rish we qirishtiki asasliq qoral bolush s&#252;piti bilen keng t&#252;rde ishlitilgen. Ch&#252;nki neyze bilen qilichning y&#233;qin ariliqtiki quchaqlashma jenglerde d&#252;shmenlerge zerbe b&#233;rishtiki roli oqyadin k&#252;chl&#252;k idi. Shunga << hunlar yiraqqa oqya, y&#233;qin'gha qilich - neyze >>⑩ ishletken'ge oxshash uyghurlarmu yiraqqa oqya, y&#233;qin'gha qilich - neyze ishlitetti. Buni k&#246;lt&#233;kinning << bir erni oq bilen &#246;lt&#252;rgenliki, ikki erge neyze sanchighanliqi >>, << alte erge neyze sanchighanliqi we qoshun urush qiliwatqanda yettinchi erni qilichlighanliqi >> toluq ispatlap b&#233;ridu.

Salma ____ adettiki waqitlarda charwichilarning pitirap ketken at, qoy, kalilarni tutushta ishlitidighan charwichiliq qorali bolupla qalmay, charwichi milletlerning jenglerde ishlitidighan asasliq qorallirining birsi idi. Tarixi matiryallarda charwichilar milletler ichide tungqi bolup kz d&#246;litini qurghan hunlar we kuchaning gherbige jaylashqan shimaliy hunlarning ewladi bolghan kueyxularning urush waqitlirida at chapturup k&#233;tiw&#233;tip ademge salma tashlaydighanliqi we k&#246;pinche hallarda del ch&#252;sh&#252;ridighanliqi⑾ qeyt qilin'ghan. Shundaq qiyas qilalaymizki, hunlarning urush qilish usulining warisi, y&#252;ksek derijide g&#252;llen'gen charwichiliqning igisi bolghan uyghurlarningmu salmini ishlepchiqirish we herbiy ishlarda ishletkenliki &#233;niq. Ular salmini jenglerde qoralsizlinip qalghanda d&#252;shmen'ge taqabil turush yaki d&#252;shmenni tirik tutup d&#252;shmen ehwalini igellesh &#252;ch&#252;n ishletken. Yene k&#233;lip salma paxta yip, yung yip we t&#233;re tasmilardin yasiw&#233;lishqa bolidighan nahayiti addi qoral idi.

<< uning sawut yelmesige y&#252;zdin artuq oq tegdi >>⑿ , << m&#233;ning ...... Sawut dobulgha kiygen 500 din artuq qoralliq atliq qoshunum we piyade eskerlirim >>⒀ digen melumatlargha asaslan'ghanda, uyghurlar jenglerde oqya, qilich, neyze qatarliq hujum qilghuchi qorallar bilenla qorallinipla qalmastin, yene dobulgha sawut qatarliq qorallar bilenmu &#246;zini qoghdashni bilgen.

Uyghur atliq eskerliri jengge ch&#252;shkende tugh ishletken bolup, ularning tughliri aq renglik idi. Ular yene burgha, sunay we jeng dumbiqi bilen eskerlerning gheyritini ashuratti⒁ . Buningdin sirt, yene sal we tulumlardin paydilinip deryadin &#246;t&#252;shni bilgen bolup, buni bayanchur xaqanning << &#233;rtish deryasining arqa bashi (digen y&#233;ri)ni muz qaplap ketkenliki &#252;ch&#252;n, arqa bashining t&#246;wen y&#233;nidin sal s&#233;lip &#246;tt&#252;m>>⒂ digen s&#246;zliri ispatlaydu. Yuquriqilardin k&#246;r&#252;w&#233;lishqa boliduki, orxun uyghur xanliqi dewride uyghur qoshunliri nahayiti xil qorallar bilen qorallan'ghan.

Izahlar

① ab&#233; takio << gherbiy uyghuriye heqqide tetqiqat >> shinjang xeliq neshriyati 1986- yili xenzuche neshri 8- bet
② ③ ⒁⑦ yang sh&#233;ngmin << qedimqi uyghurlar >> jilin maarip neshriyati 1991- yili xenzuche neshri 133- 135- betlerde &#233;lin'ghan neqil
④ << y&#233;ngi tangname. Uyghurlar heqqide qisse >> 6135- bet
⑤ << qazaqistan penler akad&#233;miyisi tarix - arx&#233;ologiye tetqiqat ornining maqalilar toplimi >> 1956- yili almuta rusche neshri 231- bet
⑥ << oghuzname >> milletler neshriyati, uyghurche 22- qur
⑧ mor&#233;nnen << hunlarning herbiy teshkili t&#252;z&#252;mi >> shinjang unw&#233;rsititi ilmiy jornili uyghurche 1988- yilliq 2- san
⑨ mehmut qeshqeri << t&#252;rki tillar diwani >> shinjang xelq neshriyati 1981- yili uyghurche neshri 1- tom 517- 556- betler
⑩ simachyen << tarixi xatiriler. Hunlar heqqide qisse >> shinjang xelq neshriyati 1987- yili uyghurche neshri, 391- bet
⑾ << shinjangning qisqiche tarixi >> shinjang xelq neshriyati 1980- yili xenzuche neshri, 1- qisim 86- bet
⑿ << k&#246;lt&#233;kin mengg&#252; t&#233;shi >> sherqi y&#252;zi 32- qur
⒀⒂ << bayanchur qaghan mengg&#252; t&#233;shi >> << qedimqi uyghur yazma yadikarliqliridin tallanma >> uyghurche 119- 120- betler

uaa_admin
29-08-06, 08:31
2. Uyghurlar da herbiy meshiq

Ottura tüzlengliktikiler << oqyadin paydilinish we at üstidin sadaq üzüshtin gep achqanda, choqum uyghurlarni ustaz tutush kérek >>① dep nahayiti toghra baha bergen. Késip éytish kérekki. Uyghurlarning oqyadin paydilinishi we at üstide sadaq étishta ustaz bolalishi, ularningmu hun we bashqa charwichi milletlerge oxshash kichikidin tartip at minishni, oqya étishni meshq qilghanliqi bilen munasiwetlik.

<< tarixi xatiriler . Hunlar heqqide qisse >> diki << hunlarning ösmürliri serke minip oqya bilen qush we chashqan atalaydu. Sel chong bolghandin kéyin, tülke, toshqan étip uni ozuqluq qilidu. Qoramigha yetkende hemmisi qollirigha kaman élip, sawutluq chewendaz bolidu>>, << költékin menggü téshi >> diki << költékin 10 yéshidin bashlapla chong ademdek terbiyilendi. 16 yashqa kirgende chong qoshunni bashlap jengge atlandi >>, << qara tatarlar xatirisi >> diki << mongghullar bowaq balini taxtaygha téngip, andin taxtay bilen atning dümbisige baghlap qoyatti. Shuning bilen bowaqlar anisidin ayrilmay yüretti. Ãœch yashqa kirgende bala ana bilen bille igerge baghlap qoyulatti. Qol bilen igerni tutup olturghanliqi üchün bashqilar bilen at chapturup yüreleytti. 4- 5 yashqa kirgende qoltuqigha kichik ya bilen qisqa oqni qisturup yüretti, chong bolghanda yil boyi ow owlash bilen meshghul bolatti >>② . Digen melumatlargha asaslan'ghanda, charwichi milletler kichik waqtidin bashlapla balilargha oqya étishni meshq qildurush en'enisini izchil halda warisliq qilip kelgen bolup, hun türkler bilen mongghullarning arisidiki dewrde yashighan we, etraptiki millet we rayonlargha zor tesirlerni körsitip, orxun wadisida bir mehel höküm sürgen uyghurlarning bu en'enige warisliq qilishi mümkin emes. Eger ular bu en'enige warisliq qilmighan bolsa, oqya étish we at minishning ustazi bolalmighan hem iskender zulqerneyinning aldida oqni aldigha qandaq atsa keynigimu shundaq étip uyghur namining kélip chiqishigha sewep bolghan inan xuzxurend (öz ozuqini özi tépip yigüchiler) digen namgha ige bolalmighan bolatti.

Owchiliqmu hun, uyghur qatarliq milletlerning turmushida we dölet iqtisadida mueyyen nisbetni igelligen. Owchiliq ularning turmushining asasliq menbesi bolupla qalmastin, belki jengchi bolidighanlarni terbiyilesh, urushta sep tüzüsh usulini ügütüsh qatarliq jehetlerde muhim rol oynaytti. Orxun uyghur xanliqining qurghuchisi pusadmu << owxumar ....... Daim digüdek sep tüzüp ow owlashqa amraq adem idi >>③ . Sep tüzüp ow qilghanda barliq qewmler öz qoshunlirini bashlap chiqip qush we haywanlar köp bolghan rayonlarda ow owlaytti. Bundaq keng kölemdiki ow owlashqa minglighan, on minglighan atliq owchilar qatniship, ular bir tutash qomandanliq astida birdek heriket qilatti. Tarixi matiryallarda uyghularning sep tüzüp ow qilishi toghrisida tepsili melumatlar bolmisimu, lékin uyghurlargha qérindash bolghan hunlar we ijtimaiy formatsiyisi oxshash bolghan mongghul, manjularning qorshaw owgha chiqishi heqqidiki heqqidiki xatiriler bizni bu heqtiki wastilik matiryallar bilen teminleydu.
<<rim émpiriyisining halak bolush tarixi >>da, hunlarning kolléktip ow qilishi heqqide: << ow owlash hun jengchilirining qeyserlik rohini yétildürüsh jehette eng yaxshi meydan hazirlap béretti ..... Chewendazlar keng dairidiki yawayi haywanlarni qorshap, birqanche én'giliz mili kélidighan chong muhasire chembiriki hasil qilatti. Andin bu chembirekning merkizige qarap tertip bilen ilgirileytti ....... Bundaq chaghlarda chewendazlarning yürüshi daim birqanche kün dawamlishatti. Ular tagh dawanlardin éship, éqin -derya, say - jilghilardin ötetti. Belgilen'gen nishan'gha tedriji ilgirileshni toxtitip qoymaytti. Ular merkizi nishanni toghrilap yandiki hemrahliri bilen melum ariliq tashlap at chépip ilgirileshke adetlinishi kérek idi. Ular ilgirilesh jeryanida ikki yandiki qisimning ehwaligha diqqet qilip baratti, bezide asta ilgirilep shu arqiliq qedimini birlikke keltüretti. Ular serkerdilerning awaz belgisige diqqet qilishi hemde öz - ara belge bérip alaqiliship turushi lazim idi. Serkerdiler bu emeliy mektepte eng muhim herbiy maharet derslikini, yeni ow meydani, ariliqi, waqti heqqide téz hem toghra höküm chiqirishni üginiwalatti. Urush bolghanda ular peqet nishanni almashtursila, yeni yawayi haywanlargha qorshap zerbe bérishtiki sewrchanliqi, qeyserliki we maharitini düshmen'ge ishletsila bolatti >>④ dep xatirilen'gen bolghan meshhur tarixchi dossanmu << mongghullarning qorwash owgha chiqishi herbiy ishlargha oxshaydu. Aldi bilen adem ewetip haywanlarning az - köplikini razwétka qiidu. Melumatqa ige bolghandin kéyin etraptiki qebililerdin her on kishidin birnechche kishini tallap qorshaw halqisi tüzüp haywanlarni qoghlitidu. Nishanlighan yerge yétip kelgende andin qoshunni sol qanat, ong qanat we ottura qisimgha bölüp owni bashlaydu>> ⑤. Dep melumat bergen. Manjulardimu << ow bashlan'ghanda her kim bir taldin oq chiqiridighan, her 10 ademge bir bashliq teyinlinidighan ..... Ow qilghanda qalaymiqanchiliq chiqirishqa yol qoyulmaydighan>>⑥ belgilime bar idi. Bu xatirilerge asaslinip, biz hunlar bilen manju, nongghullarning arisidiki dewrde yashighan hem ijtimaiy formatsiyisi ular bilen oxshash bolghan uyghurlarni eskerlerni terbiyileshte yuqarqi usullarni qollan'ghan, << yéngi tangname >> de xatirilen'gen pusadning << daim digüdek sep tüzüp ow qilishi >>ning shekli, usuli we meqsitini yuqurigha oxshash dep éytsaq xata éytmighan bolimiz. Omumlashturup éytqanda, qorshaw ow qilish uyghur qatarliq charwichi milletler üchün eng yaxshi telim - terbiye, qomandanliq qilghuchilar üchün bolsa urush qilish sen'itini ügünidighan eng yaxshi manéwér idi. Ular yashighan muhitning nacharliqi, hawa kélimatining soghuq bolushi, shundaqla köchmen charwichiliq turmushida köchüp yürüsh jeryanidiki ach - toq qélishlar ularning soghuqqa, achliqqa we teshnaliqqa taqet qilish, japa musheqqetke chidash qatarliq qabiliyetlirini yétildürüshtimu muhim rol oynaytti hemde ularni teshkilchan, intizamchan qilip yétishtüretti. Ulardiki << urushqa waqtida yétip kelmigenkerni mushu gunahi üchün ölümge höküm qilish >>, << urushta qéchip ketkenlerning aile bisatini musadire qilip jengchilerge bölüp bérish >>⑦ tek herbiy intizammu ularning qehrimanliq bilen urush qilishigha ilham béretti. Xuddi hunlar << pütün millet boyiche teyyar bir herbiy qoshun >>, << jeng qilishqa nahayiti muwapiq >>⑧ bolghinidek, uyghurlarmu pütün millet boyiche teyyar herbiy qoshun hem shundaqla jeng qilishqa nahayiti mahir idi.

Izahlar

① yang shéngmin << uyghur tarixi >> jilin maarip neshriyati 1991- yili xenzuche neshri, 135- bettiki neqil
② morénnen << hunlarning herbiy teshkili tüzümi >> << shinjang unwérsititi ilmiy jornili >> uyghurche 1988- yilliq 2- san 94- bette élin'ghan neqil
③ mehmud qeshqiri << türki tillar diwani >> shinjang xelq neshriyati 1981- yili uyghurche neshri, 1- tom 156- bet
④ << kona tangname . Uyghurlar heqqide qisse >> jungxua kitap idarisi 1986- yili 2- neshri xenzuche 5196- bet
⑤ mo rénnen << hunlarning herbiy teshkili tüzümi >> << shinjang unwérsititi ilmiy jornili >> uyghurche 1988- yilliq 2- san 84- bette élin'ghan neqil
⑥ dossan << mongghul tarixi >> jungxua kitap idarisi 1962- yili xenzuche neshri 1- tom 156- bet
⑦ mo dungyen << manjular tarixigha ait maqaliler >> xelq neshriyati 1958- yili xenzuche neshri 64- 65- betler
⑧ << yéngi tangname. Uyghurlar heqqide qisse >> 6124- bet, << kona tangname. Turalar heqqide qisse >> 5345- bet
Emdi diqqitingiz esirimizning 3- qismi bolghan << orxun uyghur xanliqining herbiy teshkili tüzümi >> de bolsun pat yéqinda yollinidu