PDA

View Full Version : Yawa Kepter (Nurmuhemmet Yasin Orkishi)



uaa_admin
06-08-06, 20:04
Yawa Kepter
Nurmuhemmet Yasin Orkishi

Yene ashu köpkök asmanda uchup yürgüdekmen. Ongummu- chüshümmu yaki her ikkilisi emesmu bilmidim. Qanitim astida ghur-ghur shamal uchup Ötmekte. Men hazir nahayiti rohlinip kétiwatattim. Wujudumda küch-quwwet urghup turatti. Zenggerreng asman, parlaq quyash nurigha chömülgen bipayan dunya. Bu neqeder güzel menzire-he? Men téximu rohlinip yenimu Égiz Örlidim. Köz aldimdiki böljürgenzar ghayib boldi. Emdi manga dunya téximu kengri yéyilip köz aldimda bir yéshil dastixandek ochuq namayen boldi. Bu ilgiri men körüp baqmighan menzire, men körüp baqmighan jaylar idi. Lékin, men u yerge Öz makanimdek muamile qildim. Hemme yer oxshashla güzel körünetti.

Tuyuqsiz aldimda mehelliler, Öyler köründi. Peste ushshaq nersiler qimirlap yüretti. Men uning anam sözlep béridighan ademler ikenlikini hés qildim. Lékin, ular manga anche xeterlik emestek köründi. Anamgha qériliq yetken bolsa kérek, dep oylidim. Yerde bicharilerche Ömilep yürgen ashu janliqning kökte uchup yürgen bizdin qudretlik ikenlikige zadila ishen'güm kelmidi. Belkim méning ularni chüshinishke kallam yetmigen bolushi mumkin. Ishqilip men ademlerni unche xeterlik hés qilmidim.

Anam: “ademlerning qorsiqida hüniri jiq, pexes bolmisang ular séni birdemdila mehbusqa aylandurup qoyidu.” dégenidi. Birdinla méning ularning qorsiqidiki hünirini bir körüp baqqum keldi. Némishqa ularning hünirini qorsiqigha soliwalidighanliqigha eqlim yetmidi. Asta- asta peslep mehelle etrapini aylinishqa bashlidim. Manga emdi hemme nerse Éniq köründi. Bu yerde ademlerdin bashqa qoy- kala, toxu, ishqilip men körüp baqmighan nurghun nersiler bar idi. Bir top kepterler asmanda uchup yüretti. Az bir qismi bolsa, kepterler qonush üchün yasalghan peghez dégen nersige qonup olturatti. Men ular bilen paranglishish üchün yénigha kélip qondum. Paranglishish üchün qondummu yaki aram Élish üchün qondummu bu Éniq Ésimde yoq idi. Shu chaghdiki tuyghum bek xire idi. Ishqilip men ularning turmushigha qiziqip qalghan idim.

- Qeyerdin kelding? - dédi ularning ichidiki yéshi chongraq birsi. Men uning mushu topning ichidiki bashliqi emeslikini jezm qilalmidim. Uning néme bolushi men üchün beribir idi. Chünki men bu topning ezasi bolmighachqa uning manga nisbeten héchqandaq ehmiyetke ige teripini bayqighili bolmaytti.

- böljürgen saydin,- dédim men.

- Bowamdin anglighan. Bizning ejdadimiz ashu yerlik iken, biraq men u yerning bizdin nechche ayliq yiraqliqini anglighan, adette biz nechche künlük yolgha uchup baralmaymiz. Belkim senmu nishandin adiship qaldingghu deymen.

Men uning nechche künlük ariliqqimu uchalmaydighanliqini anglap heyran qaldim. Belkim qériliq yetkendu, dep oylidim. U dégen böljürgen say men kelgen böljürgen say shumu- emesmu Éniq höküm qilalmidim. Eger uning bowisi men kelgen saydin kelgen bolsa démek biz bir jemet tuqqan bolup qalattuq.

- Men bu yerge Ézip qélip emes belki, uchushni meshiq qiliwétip kélip qaldim. Bir nechche kün'giche bir nerse yimeymu uchalaymen,- dédim jawaben. U manga heyranliq bilen qarap qoydi.

- Belkim sen yawa kepter oxshaysen. Ularning hemmisi shundaq déyishidu. Biraq bizde undaq jenggiwarliq yoq. Peqet qondaq we qepezdin bashqini oylimaymiz. Menmu mushu mehellidin nérigha ötüp baqmidim. Ă–tüp néme keptu. Qonay déseng peghizing, yatay déseng qepizing teyyar tursa japa tartipmu ishmu? Uning Üstige bala – chaqiliq bolup qaldim? Emdi uchup nege bararmen. Igimizmu yaxshi qarawatidu.- yéshi chong kepter tumshuqi bilen peylirini tatilap qoydi.

- Anglisam ademler bek qorqunchluqken. Ular bizni tutuwalsa rohimizni qul qilarmish deydu, bu rastmu?

- Roh? - yénimdiki bir kichik kepter heyran qaldi, - bowa, roh dégen néme?

Uning rohning némilikini bilmiginidin men téximu heyran qaldim. Bu kepterler ballirini qandaq terbiyleydighandu? Rohi bolmighan hayatliqning néme kériki, rohsizliq ularni qandaq haletke chüshürüp qoyghan- he? Ular néme üchün buni chüshenmeydighandu. Gerche rohni, erkinlikni sowgha qilghili, tilep Érishkili bolmisimu, biraq bu bichare kepterlerge rohiy erkinlikke ige bir makanning neqeder zörürliki chongqur hés qildim. Ular roh dégen sözni esla anglap baqmighandek qilatti. Yéshi chong kepter héliqi sual sorighan kepterning béshini siylap turup sözleshke bashlidi.

- Rohning némilikini menmu bilmeymen. Uni menmu bowamdin anglighan. Hazir ikkinchi qétim anglishim.Bowamghimu bowisi dep bériptiken. Belkim bowisighimu bowisi dep bergen bolsa kérek. Bowam hemishe ÂŤbizde roh yoqalghili bek uzun zamanlar boptikenâť deytti. Belkim bu kepterning dewatqini yoqalghili bek uzun bolghan ashu roh bolsa kérek. Bizde hazir roh deydighan nersining sayisimu qalmidi.

Yéshi chong kepter manga yüzlendi.

- Dep baqe oghlum, sen uning qandaq nersilikini bilemsen?

Men ganggirap qaldim. Ă–züm dégen sözge özüm jawab bérelmey qalarmenmikin dep endishe qildim.

- Yaq hazirche bilmeymen, biraq anam sende dadangning baturluq rohi bar, u künséri piship yétiliwatidu, - dégen. U piship yétilse chuqum biliwalimen.

- He, démek sende atangning rohi yétiliwétiptu. Emma atilar emes bir pütün kepterler jemetiningmu rohi alliburun yoqalghan. Animiz bizge ezeldin roh toghriliq sözlep bermigen. Atilirimizdinmu héchqanda birer bisharet ishtimiduq. Hazirqi dewrge kelgende men bu sözni balilargha sözlep bérishinimu untup qaptimen. Shunga biz rohsizliq dewrige alliqachan qedem qoyuptimiz. Hey, ashu yoqalghan rohimizning zadi qandaqliqini tépiwalghan bolsaq bek yaxshi bolatti. Boway Éghir xursindi.

- Siler mushu rohsizliqinglar tüpeyli ewladtin - ewladqa ademlerge qul bolup Ötisler. Ularning xalighan chaghda yeydighan taamigha aylinisiler. Ular silerni qulluqta shu derijige chüshürüptuki qoyup bersimu héchyerge baralmay ularning tewelikidila uchidikensiler. Kichikkine dandin ayrilip qélishni xalimay ewladliringlarnimu özüklardek qulluqqa tutup béripsiler. Silerge bizlerning kepterler topidikidek bir bashchi kérekken. Biraq, bu eptinglarda silerdin undaq büyük Ümid kütkili bolmighudek. Siler aldi bilen rohinglardiki ashu qulluqni yoqitishinglar kérek. Eng muhimi siler rohning némilikini biliwélinglar. Siz némishqa men bilen bérip anamdin sorap körmeysiz? - dédim men yéshi chong kepterge hésdashliq qilip, men bowayning biliwélishini izdidimmu yaki özüm béliwélishni oylidimmu taza Éniq emes idi. Belkim her ikki xil héssiyat wujudumda teng qutrawatqandu.

- Bir putum görge sanggilidi. Shundaq bixeter qepizim turup, roh izdep nege barimen. Yene kélip men rohning némilikini bilmisem, uni tapsammu néme paydisi, qara, roh bolmisa néme boptu, yenila mushu qepizim bixeter yashighili bolidiken'ghu. Yene kélip héchnémige es qatmaydighan roh dégen u nersini kötürüp yürüsh neqeder jachaliq.

Yéshi chong kepterning sözlirini oylap kettim. Uning dégini bir turup toghridek, bir turup xatadekmu qilatti. Emma héchqandaq yashash Étiqadi we rohi bolmighan bir kepter bilen roh toghriliq sözlishish manga nomusluq ishtek tuyulup ketti. Bérip bu mesilini anamdin sorap baqay, dep oylidim.

Bir top kepterler yénimizgha kélip qondi. Andin Öz ara gugulashti. Ularning bezi sözlirini peqet uqmudum. Belkim Öz tilda sözleshse kérek. Adette biz tereplergimu bezide mushundaq yaqa yurtluqlar kélip qalatti. Ular kimler? Yéshi chong kepterning dostimu yaki jemetimu bilmidim. Men bilen sözleshmekchimu yaki Öz ara paranglishiwatamdu peqetla uqmudum.

- Yaxshimu sen qozam, - yéshi chong kepter yénidiki kichik bir kepterning peylirini choqulap erkilitip qoydi.

- Yaxshi emes, qorsiqim Échip ketti. Némishqa anam emdi dan bermeydu? U dan yaki qonaq dégendek bir isimni Éytti. Belkim tériq yaki kendir dégendu. Ish qilip men bilmeydighan yatla isim idi. Hey, ademler bashqurghan kepterler qiziqken. Yeydighan nersilergimu her xil isim qoyup yüriydiken, dep heyran qaldim.

- Anang emdi yéngi ukiliringning dunyagha kélishi üchün quwwet toplimisa bolmaydu. Adem kélip dan sélip bergüche saqla, bolamdu?

- Yaq, saqliyalmaymen. Daligha bérip özüm dan tépip yep kélimen.

- Obdan qozam, gépimni angla. U yerge barsang bek xeterlik. Séni eski ademler tutup yep kétidu. Barma bolamdu?!

Kichik kepter domsiyip jim bolup qaldi. Qarighanda bu toptikiler mushu qéri kepterning gépini bekrek anglaydighandek qilatti. Men ularning Özini tutup yep kétidighan ashu ademler bilen yene birge yashishini peqetla kallamgha sighduralmidim. Belkim men yéyish dégen sözni xata chüshinip qalghandimen. Belkim bu yaxshi qara dégen sözdek bir söz bolushimu Éhtimal. Yaki bu chet tildin kirgen söz bolsa men menisini xata istémal qiliwalghan bolushum mumkin. Biraq bu méning oyumche hemme kepter bilishke tégishilik muhim söz idi. Anammu hemishe manga ademlerning totuwélishidin, yep kétishidin hezer eyleshni jékileytti. Biraq, hazir bu sözning menisi bu yerde bashqichige Özgirip qalghandek qilatti. Chünki, ular ademlerning yéyishidin hezer eylise hergiz yene ademler bilen birge turmaytti. Qanitigha tayinip xalighan yerge uchup ketse boluwéretti. Biraq ular qanitining barliqinimu untup qalghan bolsa kérek. Belkim yashap könüp qalghan qepezdin ayrilishini xalimasliqimu mumkin.

- Undaqta bizning igimiz yaxshimu?

Kichik kepter qéri kepterdin soal sorashqa bashlidi.

- Elwette yaxshi.

- Biraq, umu bizni bashqa ademlerdek xalisa tutup yeydighu?

- Bu dégen oxshimaydu. U bizni qepez ichide baqqandikin tutup yése heqliq. Buninggha héchqaysimiz qarshiliq qilsaq bolmaydu.

Men axiri yéyish dégen sözning istémal menisining oxshashliqini. Bayatin artuqche guman qilip yürginimni chüshendim.

- Biraq igimiz bergen danlarni chonglar yewélip manga ashmisa. Men qandaq qilimen? Men künséri oruqlap, yashashqa amalsiz qéliwatimen.

- Senmu asta - asta shundaq chong bolisen. Chonglardin qandaq yéyish kéreklikini Öginisen. Yéyishke tégishlik nersini hergiz bashqilargha bermeydighaan bolisen. Biz yashighan muhit mushundaq oghlum.

- Biraq, bowa.

- Boldi qozam, jiq sözlep ketting kepter dégen qanaetchan bolushi kérek, artuqche nersilerni talashmasliq lazim. Bildingmu?

- Uning erkinlikini bek boghuwapsiz, - dédim men, - uninggha téximu kengreng imkaniyet béring. U Öz erki boyiche yashisun.

Men qéri kepterning sözige söz qisturushni xalimisammu biraq süküt qilip turiwergüm kelmidi. Bundaq tengisiz muhit méningche kepterlerning bir - birige bolghan méhribanliqini yoqilish xewipige bashlap baratti.

- Hey, siz bizning weziyitimizni chüshenmeysiz. Igimizning achchiqini keltürüp qoysaq bolmaydu. Eger birersimiz uning belgiligen dairisidin halqip yoqap ketsek u hemmimizni qepez ichige soliwétidu. Nechche ayghiche sirtqa chiqalmaydighan gep. U chaghda hazirqi mushu kichikkine qondaqtinmu ayrilip qalidighan ish chiqidu.

Qepezning zadi qandaq nersilikige peqet eqlim yetmidi. Kepterler uninggha solinip qélishtin hem uningdin ayrilip qélishtin bek qorqidiken. Kepterlerning eng chüshiniksizi ademler arisidiki kepterlerken dep oylidim. Bu oyumni bowamgha bildürgüm keldi. Biraq dédimmu - démidimmu hazir Ésimdin kötürlüp kétiptu. Belkim bir Éghizmu reddiye yaki maqulluq sözi bildürmidi.

- Siler chonglar ajizlarning risqini yewalidikensiler, yene kélip ularning qarshiliqini chekleydikensiler, uni toghra ishtek chüshendürüshke tirishidikensiler, bundaq muhit qandaqmu kepter balilirining ösüshige, yashishigha mas kelsun? Siler Özenglarning qandaq halette yashawtqanliqinglarni bilmigüdek derijide bixutliship kétipsiler, rezillikte ademlerge yétishiwalghili turupsiler, - dédim men.

- Ademlerge til tegküzüshke bolmaydu. Ular bolmisa bizning bügünimizmu bolmaydu. Tetür teshwiqliringizni bashqa yerge bérip qiling, - dédi boway zerde bilen. Men bowayning yaxshi könglüm üchün bunche zerde qilghinini chüshenmidim. Belkim u meqsitimni chüshenmey qalghan bolsa yene chüshendürüp qoyush kérektu.

- Silerde mes'uliyet dégen nerse yoqken. Ă–z ewladliringlarni qarap turup otqa ittiridikensiler, - sözümning dawamini téxi tesirlik chüshürimen dep oylighanidim. Biraq, shu arida taraq qilghan awaz bilen teng putum qattiq aghrip ketti. Ăœchüsh üchün qanat qaqqan bolsammu, qanitim boshluqta Ésilip qaldi. Kepterler purride uchup ketti. Andin etrapimda aylinip uchushqa bashlidi.

- Ha, - ha, - ha, erkin yashighuchi, axiri qepezge chüshidighan boldung. Séning yene chong sözligenlikingni bir körey.

Ă–zümning qisturmighan chüshüp qalghinimni hés qildim. Men birdinla bowayning méni etigendin béri gepke tutup, igisining tutuwélishi üchün aldap turghinini chüshendim. Qelbim cheksiz azabqa toldi. Manga kelgen bu xeter ademlerdin emes, belki kichikkine menpeetke aldan'ghan Öz qérindashlirimidin kelgenidi. Ularning ademlerge masliship méni tutup bérishi peqet kallamdin Ötmidi hem méni bek échindürdi. Xiyalimda hergizmu ademlerning qoligha chüshüp qalmasliq kérek, dégen idiye chaqmaq tézlikide chaqnap Ötti. Ikki putumni uziwitelisemla men yene erkinlikke Érisheleyttim. Shunga bar küchüm bilen ikki terepke palaqishishqa bashlidim.

- Balam, orningdin tur, néme boldi sanga? - közümni achsam anam béshimda qarap turuptu. Xudagha shükri saqkenmen dep oylidim. Ikki putum siylap baqsam héchnéme bolmaptu.

- séni qara bésip qaptu, - dédi anam.

Bek qorqunchluq chüsh körüptimen, - dédim anamni quchaqlap turup we chüshümde körgenlirimni sözlep berdim.

- Sen buningdin kéyinki ewladliringning qismetlirini körüpsen oghlum. Ademler künséri bizning yashash muhitimizgha qistap kirmekte. Ularning bizning ezeldin yashap kelgen zéminimizdin bizni qoghlap chiqarmaqchi. Yerlirimizni tartiwalmaqchi. Ewladlirimizning neslini Özgertip ashundaq Öz neslini tonumaydighan qilip shalghut sortlargha aylandurmaqchi. Belkim uzaqqa qalmay bu yerlerge Égiz binalar, zawutlar sélinishi mumkin. U chaghda kéreksiz sanaet mehsulatliri. Is - tütekler arisida bizning bu güzel muhitimiz bulghinidu. Sheher arisida qipqalghan deryalirimizda hazirqidek sherbet sular emes. Belki yunda aqidighan bolidu. Ademlerning tajawuzchiliqi bek qorqunchluq oghlum. Sen buni sezmeyla qalisen. Ewladliring sen yashighan pakiz muhitni körelmeydu. Tughulupla jahan mushundaq oxshaydu, deydu. Amalisz ularning iskenjisige chüshüp qalidu. Ular bizni künséri qistap kelmekte. Hetta nahayiti yéqinlap qaldi. Biz emdi bashqa bir chiqish yoli tapmisaq bolmaydu. Ă–zimizni Özimiz qutquzmisaq bizni héchkim qutquzalmaydu. Yür sirtqa chiqayli, sanga emdi dadangning qismitini sözlep béridighan waqit kep qalghan oxshaydu.

Anam méni Özige egeshtürüp sirtqa Élip chiqti. Etrap pütünley yawa ot - chöpler bilen tolghan, héchqandaq yol yaki iz chüshmigen kengri dala idi. Bu derya yoyidiki Égiz yardangliqta idi. Bu yerde nechche minglighan kepterler uwa sélip ejdad qalduratti, astimizdila Éqip Ötidighan süpsüzük derya süyi bizge yéqimliq elley naxshisi oqup béretti. Nezirimde bu yer jahandiki eng güzem, eng bixeter makan idi. Eger ademler bolmighan bolsa, biz menggü mushu bextlik zéminda yashighan bolattuq, hey ademler siler zadi...

- Mana bu séning makaning. Mana bu ejdadliring yashighan zémin. Séning bowang, dadang, mushu makanni güllendürüp, mushu kepterler topigha bashchiliq qilip Ötken. Shunga, bizning ularning arsidiki inawitimiz yuqiri. Shundaqla zimmimizdiki yükimizmu Éghir. Men séni dadangdek batur ezimet bolsun dep, her küni tang seherdila oyghitip, nechche yüz chaqirim yerge apirip, uchushni meshiq qildurimen. Qanatliriningning küchini ashurimen. Muskulliringni chingitimen. Eqil - zéhningni urghitimen. Her waqit segek turushni Ögitimen. Sen hazir jismaniy jehette xéli piship yétildik. Emdi eqliy jehette piship yétilishing kérek. Ademlerdin her waqit segek bol. Ular yerde yürsila bizge chéqilalmaydu dep oylima. Miltiq dégen nersisi arqiliqla ular séni nechche ming métir Égizliktin sollaq atquziwiteleydu. Dadangning qandaq Ölgenlikini bilemsen?

- Yaq, siz manga téxi waqti emes dep, Éytip bermigen.

- Emdi waqti keldi. Men nechche kün ilgirila bu yerde bir qanche ademning timisqlap yürgenlikini kördüm. Démek ularning bizge közi chüshti dégen gep. Shunga ular yétip kélishtin burun biz téximu bixeter makan tapmisaq bolmaydu, dadangmu del ashu ademlerning qolida jénidin ayrilghan.

- Ana dep béringe, dadam néme bolup ularning qoligha chüshüp qalghan?

Anam bir pes jimip qaldi. Belkim köngli buzuluwatqandu, dep oylidim.

- Shu küni dadang bir top kepterlerni bashlap biz üchün ozuqluq izdep chiqip ketken. Adette kepterler hemishe Özimizge xeter yetmeydighan ozuq - tülük mol jaylarni tallaymiz. Dadang kepterlerning bashchisi bolghachqa bu Éghir wezipe tebiiy halda uning zimmisige chüshken. Dadang shu chiqip ketkenche bir qanche kün'giche kelmidi. Men uningdin bekla ensirep qaldim. Adette biz yérim künlüktin ushuq yol bolsa uwilirimizni yötkeytuq. Dadangning unche uzun'gha ozuq izdep kétishi mumkin emes. Yürikim uning bir xewpke uchrighinini sézip turdi. U chaghda sen we ukiliring emdila tuxumdin chiqqanidinglar. Shunga silerni tashlap dadanglarni izdep baralmidim. Aridin bir qanche ay ötüp, dadang bilen birge ketken bir kepter qaytip keldi. Shu chaghdila qiyasimning toghriliqini, dadangning ademlerning qurghan qiltiqigha chüshüp qalghinini bildim. Kéyin uning aman qalghan dostiliri bir - birlep qaytip keldi. Biraq, dadang shu ketkenche kelmidi.

Men anamni yighlap salamdikin dep oylidim. Biraq, uning közide bir xil qeyserlik nuri chaqnap turatti.

- Dadam némishqa qaytip kélelmeptu? - Men teqezzaliq bilen soridim.

- Dadang dégen kepterlerning padishahi. Uningda shuninggha chushluq roh bolushi kérek. Eger u Özini qoghdiyalmisa bu kepterler topini qandaq qoghdaydu? Bir padishah bashqilarning qulliqi astida yashap qandaqmu yene qaytip kélip, bu topqa bashchiliq qilalaydu. Uning birdinbir yoli hergizmu bashqilarning qulluqigha boysunmasliq. Dadang ademler teripidin tutulup qepeske solap qoyulghandin kéyin, biz yawa kepter shahlar jemetining aditi boyiche tilini chishlep üzüwaptu. U bir deqiqe bolsimu, qepeste yashashni Özige rawa körmeptu. Qepes uning qizil qéni bilen yoyuluptu. Dadang ademler sélip bergen dan - suni ichmey - yémey toptughra bir hepte yashap, axiri ularning qolida baturluq bilen qurban boptu. Mana bu bizdiki heqiqiy erkinlik rohi oghlum. Senmu dadanggha oxshash menggü erkinlikning qoghdighuchisi bol.

- Ana, dadam üchün bashqa kepterlerde purset tépip qéchip kelmeydu?

- Dadang balilirining qul bolup qélishini xalimaydu. Ular dadangni tutuwélip uni bashqa kepter bilen juplep ewlad qaldurmaqchi bolghan. Biraq dadang hergizmu kéyinki ewladliri üchün bundaq nomusluq yashash muhitini qaldurushqa wijdani yol qoymighan. Sen chüshüngde körgen kepterler del balilirini qulluqqa tashlap hayatini saqlap qalghan kepterlerning ewladi balam. Ular hazirgha qeder ademlerning qolida rohi qulluqta yashawatidu. Bundaq yashighandin ölüm ming ewzel. Sen del ashundaq batur kepterning perzenti. Sen menggü mushu rohni untup qalma!

Anamning sözliri rohimda uzaqqiche zil - zile peyda qildi. Ă–zümning shundaq bir batur dadining perzenti ikenlikimdin cheksiz shadlandim. Manga tégishlik bolghan intayin iptixarliq, bextlik bir rohning ténimde birdinla bash kötürgenlikini hés qildim. Pütün qelbim, wujudum küch we iptixargha toldi. Qelbimdiki barliq muhebbet bilen anamni mehkem quchaqlidim.

- Barghin balam, séni elge, kepterler topigha béghishlidim. Ular bashsiz qalmisun. Yéqindin béri ademler bizni her xil yolla bilen tutup kétiwatidu. Shunga sen biz üchün téximu bixeterrek makan tap. Xosh balam.

Qanitim anamning köz yashliri bilen höllendi. Körgen chüshliriming mushundaq bir seperning bishariti ikenlikini chüshendim. Hergiz ademlerning qiltiqigha chüshüp qalmaymen dep oylidim.

Nahayiti uzaq uchtum. Bashta Éqin boylap uchtum. Kéyin bir mehellige kirip qaldim. Bu men chüshümde körgen héliqi mehelle emes idi. Hem uningdek qorqunchluqmu körünmeytti. Biraq, men shundaq bolsimu uningdin hezer eylep nahayiti Égiz uchtum. Qanitimda yéterlik küch bar idi. Quliqimda emdi ademlerning shawquni emes belki shamallaning ghur - ghur soqqan awazi anglinishqa bashlidi, men bu uchushumda Öz nishanimdin bek yiraqlap ketsem bolmaytti. Eger bek uzap kétidighan bolsam bizning köchishimizge tesir yétetti. Rastini Éytqanda men anamning köchüsh toghriliq pikirige anche qoshulmayttim. Bizning makanimiz nahayiti Égiz yan baghir - tik qiyaning Üstide idi. U yerge ademler tügül uchar qushlarmu teste qonalaytti. Biz ewladtin - ewladqa ashu jayda makan tututp, bixeter yashap kelgen turup, emdilikte köchmekchi boluwatattuq. Ademlerning unchiwala qudretlik bolushi natayin. Mana men hazir ademlerning Üstide uchup kétiwatimen. Héchqandaq xeterni sezmidim. Belkim anam ziyade sezgürliship ketken bolsa kérek.

Kech kirip etrap gugum qarngghuluqi ichige gherq boldi. Bir kün uchup harghinliq yetkenidi. Gerche ademler bar bu yerge qonush oyum bolmisimu, biraq qarangghuda nishandin adiship qalmasiliq üchün aram almisam bolmaytti. Jenub, shimal, gherb tereplerni közitip boldum. Bu yerlerde biz yashighudek birer yaxshi makan uchrimidi. Belkim, bek Égiz uchuwetken bolsam kérek. Ete sherq terepni aylinip pes uchushni könglümge püktüm. Kéche yultuzliri üstümde chaqnap turatti. Men mushundaq güzellikke tolghan bir dunyada undaq qorqunch ichide yashashning tolimu exmeqliq ikenlikini hés qildim. Asta - asta peslep bir derex Üstige qondum. Ete qandaq menzire ichide turidighanliqim namelum idi. Men heddidin ziyade Éhtiyatchanliq qilip, Égiz uchiwetkechke köngüldikidek bir makan téxi uchratmighanidim. Shunga ete usulumni Özgertip pesirek uchushni oylidim.

Mungluq bir awaz shérin uyqumni buzuwetti. Harghinliq ichide shunche shérin uxlap kétiptimen. Bir top kepter etrapimda uchup yüretti. Ularning qanitidin mungluq awaz kéletti. Men heyran qaldim. Ular beeyni manga op'oxshash kepterler idi. Turup ular men chüshümde körgen kepterlergimu oxshap qalatti. Turup oxshimaytti. Tünügün bir kün héchnéme yémey uchqachqa hazir qorsiqim Échip ketkenidi. Mem ulardin bu yerde bixeterrek bir otlaydighan yerning bar - yoqluqini sorimaqchi boldum. Ular yönilishni Özgertip, birdinla mehelle sirtigha qarap uchushqa bashlidi. Menmu ularning keynidin egeshtim.

- Nege barisiler? - Arqidiraq qalghan birsidin soridim.

- Xaman'gha.

- U yerde néme qilisiler?

- Dan izdeymiz.

- Dan dégen siler yeydighan nersimu?- U manga xuddi yat bir mexluqqa qarighandek ghelite chekchiyip qarap qoydi:

- Sen yawa kepterkensende?

- Shundaq men böljürgen saydin keldim, - men kepterlerge egiship xaman'gha chüshtüm. Bu yerde heqiqeten kömülüp qalghan boghdaylar bar'iken, temi shundaq tatliq idi. Bu yer bolidiken, dep oylidim. Bu jayda ademlerning qarisimu körünmeytti. Bashqa kepterlerning xatirjem turqigha qarap menmu xatirjem halda qorsaq toqlashqa bashlidim. Sirtqi dunya hergizmu anam Éytqandek undaq xeter bilen tolghan emes idi. Xatirjem halda aldimdiki yoghan bir tal dan'gha boyun uzattim, shiddet bilen Étilip kelgen bir xil küch kaniyimni kélip boghdi. Nahayiti tézlikte kötürülüp, özümni chetke almaqchi boldum. Biraq, namelum bir küch méni yene shunche téz yerge tartip chüshti. Ă–zemni her terepke urushqa bashlidim. Kepterler gurride kötürülüp uchup kétishti. Axiri haliszlinip yétip qaldim. Bu men chüshümde körgen héliqi menzirige bek oxshaytti. Ademlerning qoligha chüshüp qaldimmu - néme, dep oylidim. Biraq, hazir yéqin etrapta héchkim körünmeyti. Qanchilik waqit Öttikin bir chaghda ikki adem tuyuqsiz yénimda peyda bolup qaldi. Ah, ademlerning qoligha chüshüptimen, dédim men. Biraq, ular méni boynumni siqip turghan ghayet zor küchni boshatti.

- Yawa kepterken... Dédi ularning ichidiki yashiraq birsi.

- Mehkem tut, qéchip ketmisun, qanitini boghup qoyayli, - ular birlikte qanitini boghushlap andin boynumdin tutup közlirimge qarashqa bashlidi.

- Way, bek Ésilken, taza amet keldi, - chongraqi méni qoligha Élip qarap ketti.

- Buning bizge qilche paydisi yoq, qoyiwéteyli, qara, u alliburun tilini chishlep üzüwaptu. Bundaq kepterge uchrap qalghanda qoyuwetmey amal yoq. Adette kepterlerning bashchiliri shundaq bolidu.

- héch bolmisa uni bir owa köpeytiwalayli.

- U emdi dan yémeydu, su ichmeydu, taki ölüp ketküche sen bilen qarshilishidu.

- Qarap turup qoyiwitemdim? - dédi yashiraq adem.

- Ixtiyaring, biraq, hayal Ötmey sözümning rastliqini bilip qalisen, menmu mushundaq bir kepterni tutuwalghan deslepte qoyup bérishke közüm qiymidi. Bir heptidin kéyin ölüp ketti.

- Men buni chuqum köndürimen, - dédi u.

Hergiz qolunggha könmeymen. Bir amalni qilip choqum qéchip kétimen, dep oylidim ichimde, anamning sözini Ésimde tutmay, bu kün'ge qalghinimdin tolimu nomus hés qildim. Küch bilen yulqunup uning qolidin boshap uchup chiqtim, biraq anche uzun barmayla yerge goya bir parche chalmidek pokkide chüshtüm.

- Kasapet, hélimu yaxshi qanitingni boghup qoyuptimen. Bolmisa qeyerlerge kétip qalar bolghiyting? U méni xaltidek birnersige solap negidur Élip bardi. Andin qanitimni mehkem qamallap, simdin toqulghan bir torning ichige soliwetti. Tor ichidiki bir qanche kepter gürride bir bulunggha qistaldi.

- Qarighanda ach qalghan oxshaysen, bolmisa bir tal danni dep méning qisimiqimda palaqlap yatmasting... U qepezke bir siqim danni chéchip su qoydi. Kepterler gürride yighilip danni yéyishke bashlidi. Biraq, méning Öchmenlikim shu derijige yetken idiki, mumkin bolsa hazirila qepezge üsüp ölüwalghum kéletti. Biraq, qanitim bek ching téngiwétilgen bolghachqa peqetla midirliyalmidim. Béshimni aran kötürüp, emdila tikleshken quyash nurigha qaridim. Ah Öydin ayrilip bir kün bolmay turupla ademlerning qoligha chüshüp qaldim - he, anam bu halimni körse néme dep oylap qalar? Halsiz halda pokinimni yerge qoyup yattim.

Chüshümde anamni körüptimen. U köpkük hawa boshluqida turup méni yénigha chaghirghudek. Turupla yénida dadammu peyda bolup qaptu. Uning qamiti shundaq körkem bolup tolimu hewisim keldi. Ular méni chaqirighandek qildi. Belkim quliqmgha shundaq anglan'ghandu. Men ulargha qarap uchtum. Uchqanséri ular mendin yiraqlishatti. Uchushtin toxtisam ularmu yiraqlashtin toxtaytti. Uchuwérip aghzim qurup ketti. Ana, su, dep oyghinip kettim, béshimda héliqi adem sözlewatatti.

- Bu bek jahil kepterken, besh kün boldi héchnéme yémidi.

- Uni baqqanning paydisi yoq démidimmu?

Bu héliqi kündiki yashta chongraq kishi idi.

- Emdi bundaq turuwerse ölüp qalidu. Uningdin köre balilirimgha shorpa qilip bérey.

- Uningdin qanchilik shorpa chiqmaqchidi, belkim, emdi yéseng sanga ziyan qilip qélishimu mumkin. Yaxishisi qoyuwet. Bundaq Ésil sortluq kepterni qarap turup öltürüp qoysaq bolmaydu.

- Biraq uni qoyuwetsekmu bizge héchqandaq paydisi bolmaydu - de.

- Hazirmu beribir paydisi yoq.

- Bashtila shorpa qiliwitidighan gepkenduq.

U sanggilap turghan qanitini bir pes tüzeshtürüp andin méni qoyup qoydi.

Kökte quyash küchlük nur chéchip turatti. Men pütün wujudumdiki küch - qüwwitimni yighdim. Kökke qarap uchmaqchi boldum. Biraq, qepez, sim tor yenila yolumni tosup turatti. Men nechche kündin béri uninggha özümni urup uni bösüp Ötelmeydighanliqimgha közüm yetkenidi. Lékin, wujudumda azraq küch yighilip, eslige kelgen haman uninggha tashlinip baqattim. Men bösüp Ötmekchi bolghan bu sim tur shundaq qudertlik yasalghanidi. Uninggha ademlerning yüksek eqil - parasitini jemlen'gen bolup, uningdin sirttiki barliq erkinlikni körüp turghili bolatti.

Biraq, uninggha hergiz Érishkili bolmaytti.

Qepez, ichidiki hawa bilen sirttiki hawa oxshash. Biraq yashash shekli oxshimaytti. Bu torni toqighan ademlerning niyiti shundaq qara hem baghri shunchilik qattiq idi. Ă–z erkiniliki üchün tinimisz küresh qiliwatqan bu kichikine janning jasariti ularni qilche tesirlendürelmeytti. Emdi ulargha qilche paydam tegmeydighanliqini bilip turupmu méni rohiy qulluqqa almaqchi bolatti. Jandin bashqa héchnéme qalmighan bu kichikkine jismimni qiynash arqiliq Öz meqsidige yetmekchi bolatti. Eng qebih yéri ular méni Öley depmu Ölelmeydighan haletke keltürüp qoyghanidi. Ichimde shundaq nida qilattim. Ey, erkinlikning qatili bolghan rehimisz adem, ya méni Ölgili qoy, ya bolmisa erkinlikimni ber!

Tuyuqisz totush bir hid burnumgha uruldi. Wujudumgha birdinla küch yighildi, ÂŤanaâť ... Men hayajan ichide béshimni kötürdüm. Anamning közliri bir xil jiddiyilik bilen chaqnap turatti. U méning yulun'ghan qanitim, sanggilap qalghan tumshuqum, purliship, eski kigizdek bolup ketken qanatlirimgha bir xil Échinish ichide qaridi.

- Ana, kechürüng. Ishenchingizni yerde qoydum. Men hergizmu sizning perzentingiz bolushqa layiq emeskenmen, - men gunahkarlarche béshimni egdim. Wujudum nomus küchidin Örtinip ketti. Némishqimu anam kelgüche Öliwalmighanliqimgha Échindim.

- Yaq, sen özüng qilalaydighan ishning hemmisini qildik. Emdi uni axirigha chiqar.

- Biraq ana, men bir mehbusqa aylinip qaldim. Ajizliqta shu derijige yettimki ölüwalay depmu ölüwalalmighudek halgha chüshüp qaldim.

- Bu mana men dep bilinip turuptu, men séni erkinlikke érshtürüsh üchün keldim.

- Biraq, méning emdi erkinlikke chiqqum yoq. Men emdi bu eptim bilen hergizmu sizning balingiz bolushqa layiq emes.

- Men sanga erkinlik Élip kélimen balam. Sen yenila méning batur balam bolisen. Sen hergizmu qullarche emes, baturlarche ölüshung kérek, - anam shundaq depla boghuzidiki danlarni yandurdi,- bu zeherlik böljürgen, sen buni yésengla ularning qulluqidin azad bolisen. Shundaqla jemetimizning abruyinimu saqlap qalisen. Ésingde bolsun erkinlikni menggü hésdashliq arqiliq qolgha keltürgili bolmaydu. Uning üchün qan aqquzush kérek. Qéni, tumshuqungni yéqin ekel.

Men anamning qet'iylik chaqnap turghan közlirige axirqi qétim tikildim. U shunchilik xatirjem, shunchilik qeyser idi. Men puchulup, sanggilap qalghan tumshuqumni uninggha tenglidim. Bu erkinlik üchün qurulghan tosaqlarning qurbanigha aylinip ketken eng qudertlik qoralmim idi. Biraq, u rehimisiz tosaqni choqulawérip axiri sunup, mushundaq haletke kélip qalghanidi. Zeherlik böljürgen wujudumda bir erkinlikning jarchisi bolup orunlashti. Ang, axiri erkin ölüsh pürstige ige boldum. Dep shadlandim. Rohim bir xil azadilik ichide yélinjashqa bashlidi. Asman shunchilik süzük, etrap shunchilik timtas, dunya yenila güzel idi. Bulungdiki bir top kepterler manga heyranliq bilen qarap turatti.

2004- Yil 24 - mart, maralbéshi

Yawa Kepterning MP3 nusqisi:

http://www.rfa.org/uyghur/awaz/2005/05/27/yawa-kepter-web.mp3

Aygßl Yßsßp
10-08-06, 05:29
Zulmet we Ümüt

Wetinimning asminida qara islar ßzßp yßrse,
Gulzarimda waderix qagha-quzghun tßnep yßrdi.
Ürküp qachti bulbullar neghmisizdur bagh-aram,
Uyghurlurum we lekin ßmßd sazi chÊlip turdi.

Gßl wetenning gßl baghrini qara zulmet esir qilsa,
Chish kiriship wujudlarmu qan qisasqa tolup ketti.
KÜz uyulup,qol baghlinip,qanlar derya Êqip turghach,
Uyghur ßchßn tarix bÊti qan-yash bilen pßtßp ketti...

Aq belbaghni chigip yigit matem ßchßn kelmek bolsa,
Aq romalliq mesum qizlar hazidar bop elem chekti.
ShÊhitlerge qol kßtßrßp dua qilmaq qiyin ejep,
Qewrilerge oghlanlarning bÊrip yoqlash gunah boldi.

Tughulmaqliq bowaqlargha heq-igemdin buyruq bolsa,
Epsus eshu eziz jangha qara kßnler qatil boldi.
Anilarning peryadichßn tagh yÊrilip tash Êrise,
Atilarning kÜz yashliri Êqip-Êqip derya boldi.

Étiqad hem numuslarning yiltizigha tigh urulup,
Bismillah dep iman ßchßn qedem almaq qiyin boldi.
Yigit-qizning ghururliri tash boranda paymal bulup,
Tariximni bilmek ßchßn bet waraqlash gunah boldi.

Eqilsizlik,nadanliqning gÜrlirige ittirmekbop,
Ana tilning qudritige shßbhe qildi shum iblis.
Uyghurmen dep uyghurluqtin pexirlense kim awal,
Yßtti eldin oyghaq yßrek qaldi hemde qewrisiz.

Altun tupraq igiliri namrat qalsa her zaman,
Yawayilar ,qawan itlar tupraghimda begler boldi.
Qutrap ketken shu mexluqlar alem ßchßn mÊhman bolsa,
Xan bolmaqqa yaralghanlar her jaylarda sersan boldi.

KÜk bayraqning armanida yighlap kÜzler Êqip ketti,
HÜrlßk ßchßn sÜzligen,ge pelek-qismet tetßr keldi.
Hoquq ,bayliq talishishi uyghur ßchßn bolup apet,
Peqet menpet xittay ßchßn tallash bilen mexset boldi.



Wetensizge kengri alem boyun tolghap tursimu ger.
Erik izdep yßrgenlerning yßrekliri soqup turdi.
Pani alem uyghurlargha dozax bolar digenlerge
Adil tarix tarazisi heqni jinglap tenglep turdi.

HÜrluk ßchßn peytler kßtßp jawap almaq qiyin bolsa,
Ümüt üzmey tang nuridin yashash manga adet boldi.
Dunya angla derdimni dep nere tartmaq burch manga,
Karwanlirim ßmßd yßdßp seperlerge yßrßsh qildi.

Oslo.

Aygßl Yßsßp
25-08-06, 18:49
Qayghu

Uyghur yigitining kÜzliri ghemkin,
Uyghur gßzelining chirayi miskin.
Hayat bolalmidi peqetla temkin ,
Bu achchiq qismettin tÜkßler yÊshim.

Bßgßnning qayghusi ete teshwishi,
Özgürüp qalmidi insan qilmishi.
Uyghurning bar peqet dertlik kechmishi,
Bu achchiq qismettin tÜkßler yÊshim.

Gewdiler tik bolmay mßkcheydi beller,
Shatliqlar yoqulup kÜpeydi ghemler.
Hayat uzughida yoqaldi temler,
Bu achchiq qismettin tÜkßler yÊshim.

Chßshßp ketkech qilichlar Uyghur qolidin,
Meghrurluq yoqaldi uning rohidin.
Azghunlar mangmidi ejdad yolidin,
Bu achchiq qismettin tÜkßler yÊshim.

Weten dep yßrßgi aghrighanlar bar,
HÜrlßkning tanglirigha hemmidin bek zar.
Ming epsus bop qaldi kßresh yoli tar,
Bu achchiq qismettin tÜkßler yÊshim.

Ni oghlan armini bizgimu arman,
Bilmeymen kim bolar dertlerge derman.
Nime dep sÜzlerkin bu rezil dewran,
Bu achchiq qismettin tßkßler yÊshim.


Oslo