PDA

View Full Version : Turmush eynikidiki süretler (Osman zahir)



uaa_admin
06-08-06, 19:44
Turmush eynikidiki süretler


Osman zahir

Shundaq atilarni tileymen

Yekshenbe küni idi. Bikar bolup qalsamla kitabxana arilaydighan aditim boyiche shinxua kitabxanisgha keldim. Kitabxanida adem köp emes idi. Uyghurche kitablar jahazisi aldida 2-3 xéridar kitab köriwatatti. Yéngi kelgen kitablarni izdewétip yénimdila anglan'ghan qongghuraqningkidek zil awaz déqqitimni tartti. Kichikkine bir qizchaq dadisi körsetken kitablarning ismini bir xilda rawan oqup bériwatatti. Qiziqish xijilliqtin ghalib keldi.
-Qizingiz nechche yashta?
-Bu yil 4 yashqa kirdi.
Artuqche söhbetning orni yoq idi. Yanchuqtiki pul bilen tetür tanasip bolghan kitab bahasidin ghesh bolghan könglüm yorup qalghandek boldi. Töt yashtila qizini sawatliq qilghan bu ata hem anigha hürmitim qozghaldi. Bizde 1-sinipnimu qayta «puxtilap» oqup, toluqni püttürgiche aran sawatliq bolidighan, 40-50 yashqiche sawat chiqirish kurslirida qaytilap oqup, layaqetlik bolalmisa ornigha balisini imtihan bergüziwatqan, sawatsizliq tüpeyli bir néni ikki bolmaywatqan kishiler hélihem bar. Bir ishqa eqide baghlashmu ajayip ish iken. Ashu sawatsizlar sawat chiqirishni wezipe, ötkel qatarida sanimay insan bolup turushning bir eqelliy ölchimi süpitide qarighan bolsa, qorsaq tuyghuzushtin ibaret addi istekning iskenjisidin qutulupmu qalar idi.

Mushu halda bashqa ilghar qewmler bilen bille yéngi esirgimu chandurmay kirip kelduq. Milletning yüriki bolghan ziyaliylirimizning köpinchiside öz ishigha bolghan eqide sus. Eqelliysi yalghuz perzentini hushi bilen terbiyilep qatargha qoshalaydighan mes'uliyet kem. «Tughushni bilip terbiyileshni bilmeslik, » aqiwette yéngi bir türküm mangqurutlar topini wujudqa keltüridu. Shundaqla sawatsizliqidin özining ölüm xétini özi apirip béridighan «siyit nochi» larni wujudqa keltüridu. Kishini azraq xush qilidighini, bir qisim ata-anilar «bolupmu milletning kélechiki, terbiyilinishi heqqide texirsizlik bilen oylinalaydighanlar» imkaniyitining yar bérishiche perzenti üchün üginish sharaiti yaritip bériwatidu. Özimu aile oqutquchisi teklip qilip chet'el tili, kompiyutér ügitiwatidu. Bular nahayiti az bir qisim riqabet tuyghusigha ige ata -anilar.

Töt yéshidila sawatliq bolghan héliqi qizchaq xéli künlergiche köz aldimdin ketmidi. Nadanliq, qalaqliq tereplirimizni tola körüp, tola anglap hérip qalghan könglümde xelqimge ashu qizning atisidek atilarni, ashu qizdek kichik turupla ilim yuqqan perzentlerni tilidim.

Öchke göshidin shaxlighan xiyallar

Qoy göshi alimen dep bérip 3-qétimdimu öchke göshi éliwalghandin kéyin qattiq epsuslandim. Héliqi qassap göshni «yerlik qoyning göshi, oghul balimen. Ishenmisingiz qayturup kéling. » Dep po atqanidi. Néme amal? Özümning galwangliqimdin, «oghul bala » qassapning eqilliqliqige ten berdim. Téxi bezi tijaretchiler «shu boyung bilen baha talishamsen?» Deydiken, xuddi boyi igiz adem milyonér bolidighandek.
Saddiliq bolghachqa qoymichiliqqa, sediqe bolghachqa tilemchilikke yol échilghan. Adem burnigha su kirgendin kéyin andin ikkinchi qedimini awaylap basidiken. Awaylap yürüp yene oylimighan «tiken» lerge duch kélidiken. Dunyada ziyan tartishni xalaydighan birmu adem bolmisa kérek. Ziyan achchiq, shundaq bolghachqa bar desmayisigha latariyebélitؿsétiwéliؿhéchnime chiqmighan bireylen binadin özini tashliwaptu. Eksiche, yene bireylen'ge milyon yüenlik mukapat chiqiptiken éliship qaptu. Shuningdin qarighanda ziyade xushalliqmu ademge yarashmaydighan oxshaydu.

Pulni dep déngizgha özini tashlighanlar bizde xéli köp boldi. Beziliri gah leylep gah chöküp az tola «béliq» tutqan bolsimu beziliri birer tal paxalghimu érishelmey yenila leylep yüriwatidu. «Chöchekte chay ichse tüwi körüner, puli yoq er xotunigha jin körüner. » Dégendek héchkimning ayaligha jin körünüp qalghusi kelmeydu-de ! pul dégen yigitning ghururi hem söliti. Biraq, puldin ibaret bu nersige qanche hérismen bolghanséri shunche qachidiken. Beziler héchqanche küchimisimu pul xazandek uchup kiriwéridiken. Bezide téxi kallisi anche ishlep ketmeydu, dégenlerge qarisingiz milyonér. Bezi «eqilliq yishiyu» lar qorsaq helekchilikide ötiwatidu. Jahan shundaq iken. Pul esli pakiz nerse idi. Paskina qol uni tutqandin kéyin kirlishidiken. Ademler özining qoli kirliship ketkinini oylimay pul paskina nerse, déyishidu. Namratlargha, méyiplargha, yitim -yisirlargha yardem qilin'ghan, mektep salghan pullarni kim paskina déyeleydu? Pul hemmige zörür. Yésiwélikini éshek harwisigha bésip bazar bashqurghuchilardin qéchip partizanche sétip yürgen, balilirigha qishliq kiyimning ghémini qiliwatqan déhqan'gha pul kérek. Dez ketken témigha tirek qoyulghan öyide qisinip, xuduksirep olturghan tul xotun'gha hem pul kérek. Saxta malliri bilen qoymichiliq qiliwatqan, waqti ötken yémekliklerni chirayliq orap bashqilarni zeherlewatqan qizilközlergimu kérek, elwette. Pul tépish qiyin. Xejlimek téximu qiyin. Chünki uni xejleshtin awal pilanlashqa toghra kélidu. Yanchuqingizda pulingiz bolsa andin siz aliy mekteplerni, binani, kompiyutér we chirayliq pikaplarni xiyal qilalaysiz. Xiyal bolidiken, ademde uni rialliqqa aylandurushqa kücheydighan énirgiye hasil bolidu. Hemmimizge pul hem sap dil nésip bolsun. Kéyinki qétim «öchke göshi» sétiwélishtin éhtiyat qiling.


Milliy ashxanilirimiz heqqide ikki kelime

Shehirimizning awat restilirining biride kétiwatqiningizda, sirtidin qarimaqqa ajayip heshimetlik,
Bézilishimu qaltis bezi ashxanilarda xéridarning tayini yoqluqidin mulazimlarning esnep olturghanliqini, qarimaqqa addiyla seremjanlashturulghan, wéwiskisimu adettikichila bolghan bezi ashxanilarda bolsa xéridarlarning öchrette turup dégüdek tamaq yewatqanliqini uchritip oygha chöküp qalisiz. Men bilidighan bir ashxane bar. Qisqighine 3 ay waqit ichide wiwiskisi 3 qétim özgertildi. Ichimu xéli köp chiqim bilen bézeldi. Biraq, némila qilmisun xéridar köpeymidi. Aqiwet xojayin salghan meblighinimu qayturup kélelmey ashxanini taqiwétishke mejbur boldi. Men könglümde ashxanining tashqi qiyapiti, muhitighila köngül bölüp, tamaq süpitige, dangliq, melikilik ashpezlerni ishlitishke sel qarighan xojayinning kalte pemlikige échin'ghan idim. Derweqe, nöwette yasidaq résturan, ashxanilar shiddet bilen köpeymekte. Wahalenki, xéridarlar izdep, sorap baridighan ashxane -résturanlar sanaqliqla bolmaqta. Xojayinlar daim ashxane, résturanlarni ayrim xaniliq qilip yasash, rengdar chiragh ornitish, muzikant teklip qilish dégendek ikkinchi orundiki ishlarghila ésiliwélip xéridarlar üchün eng muhim bolghan tamaqning süpiti mesilisige sel qarimaqta. Gerche ésil seremjanlashturulghan, muhiti yaxshi ashxane -résturanlar waqtinche xéridar jelp qilalisimu, xuddi kiyinishi salapetlik, biraq ichi quruq, chakina kishidin ademler yiraqlashqinigha oxshash xéridarlar bara-bara tézip kétiwatidu. Bir dostumdin anglishimche, jenubiy shinjangning bezi sheherliride résturanlar dangliq ashpezlerni alahide yuqiri heq bilen teklip qilidiken. Dangliq ustamlarni teklip qilish riqabet derijisige kötürülgen bolup, «melum jayda alahide hüniri bar bir ashpez bar iken, » dégen uchurni anglapla qalsa qanchilik chiqim kétishidin qet'iy nezer teklip qilip ashxanining hayatiy küchini ashuridiken. Yéqinda ashxane achqan bireylen ashxanisining taza yürüshmeywatqanliqini, mümkin bolsa bashqa sheherlerdin ashpez teklip qilish oyida boliwatqanliqini éytti. Méningche, bir ashxanigha qoli gül ustam intayin zörür. Hazir téxnik ishchilar mekteplirining ashpezlik kesplirini ela netije bilen püttürüp jem'iyetke chiqiwatqan, özige chushluq orun tapalmaywatqan yashlar bar. Eger bu yashlar dawamliq izdinip hünirini takamullashturalisa, kéyinche nami chiqqan ustilardin bolup qélishi muqerrer. Bu arqiliqmu dangliq ashpezler kem bolush halitini özgertkili bolidu. Yuqiriqilardin bashqa yene milliy ashxanilirimiz bir xilliqtin qutulup qedimiy tamaq türlirimiz, mesilen:köche, noruz éshi qatarliqlarnimu chiqirip sinap béqishi kérek.
Adettiki ashxanilarning bézilish mesilside bek heshimetlik qiliwétishtin imkanqeder saqlinish, téjep qalghan xirajetni ashxane eslihelirini, qacha-quchilarning süpitini yaxshilashqa serp qilish lazim. Chünki, heshimetlik yasalghan ashxane xéridarni« yuqiri istimalliq orun oxshaydu. » Dégen tuyghugha keltürüp qoyishi mümkin. Yuqiriqi tereplerge ehmiyet bérilse ashxane -résturanlirimizning suslishishqa yüzlen'gen sodisining janlinishidin ümid bar.

Seweb hünerdimu yaki...

Yéqinda, sheher etrapidiki melum kentte muxbirliq qiliwétip, kent bashliqidin mundaq bir ishni anglap qaldim. Bir qétim ular yol boyidiki bikar öylerni ijarige bermekchi boptu. Bir xenzu yigit kélip 2 éghizliq öy ijarige élip polat ishik -dérize yasash tijariti bilen shughullanmaqchi ikenlikini éytiptu. Kent bashliqini heyran qaldurghini shu boptuki, bu yigitning bu kesptin esla xewiri yoq iken. Bu yigit kent bashliqining heyranliqigha jawaben bu hünerni birer ustamni ishlitish dawamida üginiwalidighanliqini éytiptu. Derweqe, birnechche aydin kéyin kent bashliqi qarisa héliqi xenzu yigit özi ishlitiwatqan ustamni yolgha sélip qoyup, ishik -dérizilerni özi yasawétiptu. Bu yigittiki tewekkülchilik we tirishchanliq rohi uni tolimu qayil qiliptu.
Men tonuydighan bir yigit bar. U ailisining ewladmu-ewlad dawamliship kelgen tömürchilik hünirige warisliq qilish tügül «bu hüner zamanning keynide qaldi. » Dep tömürchilik eswablirini eski -tüski yighquchilargha erzan bahada sétiwetti. Hünerni zaman'gha layiqlashturush üstide izdinip körmidi. U hazir mehellisidiki parang qiziydighan doqmushning «gholluq ezasi. »

Anglishimche, qumulning üzüm chilan -makani bolghan qaradöwe yézisida her yili tek kömgen hem achqan mezgillerde sirttin hetta qoshna wilayet turpandin ishlemchiler kélip künlükige 20-30 yüen'giche heq élip ishleydiken. Turpanning tekliri bir hepte baldur échilidighan bolghachqa ular turpandiki ishlirini tügitip bolupla derhal qaradöwige qarap yolgha chiqidiken. Bu xil waqit perqidin paydilinip pul tépish rohi ularni obdan kirimge ige qiliptu. Gerche ularning qiliwatqan ishini hüner dégili bolmisimu biraq ularning pursetni qedirlesh, tiriship ishlesh rohi tolimu qimmetlik.

Héliqi xenzu yigit weziyetni küzitish arqiliq polat ishik -dérize yasash kespi özige yat kesp bolsimu tewekkül qilip béqishni layiq tapqan. Shu tapta siz uning dukini aldidin ötsingiz mashina-saymanlarning ghaqirighan yéqimsiz awazi ichide terlep piship polat ishik-dérize yasawatqan bu yigitke qarap hésdashliq qilghungiz kéler. Biraq, ashu warang-churung, éqiwatqan terlerge chidash bedilige uning yanchuqigha chüshiwatqan pullarni, uning bayashatliqqa tolghan ailisidiki bext külkisini menggü tesewwur qilalmasliqingiz mümkin.


2002-Yili séntebir