PDA

View Full Version : Maaripimizda Bilim Krizisi



uaa_admin
05-08-06, 12:58
Maaripimizda Bilim Krizisi

Abduqadir Jalalidin

Kitab méning dunyani közitishtiki wastem bolup qaldi. Gerche bu üzül - késil hem emeliy közitishke kirmisimu, herhalda az - tola qimmetke ige körüsh bulungi bolalaydu. Pexes bolmighanda, metbuat kishini tuyuq yolgha, ölük pikir aditige bashlap qoyidu. Emma wijdan, mes'uliyet we ötkür sezgürlükini yoqatmighan adem metbuatlardin paydiliq éléméntlarni qobul qilalaydu, ularni tepekkur we hayatliq herikitining xam eshyasi qilalaydu. Hemme iqlimlarni biwasite arilash, yéngi alametlerni öz diti bilen tasqash, insaniyetning möjizilirige keng - kushade nezer sélishtin mehrum halda, bilim we uchur qorumichiliqining iskensijiside rohi qaghjirawatqan adem üchün peqet kitabla közneklik rol oynaydu. Kitab men bilen közitish nuqtisi ariliqidiki boshluqni subyéktipning tumanliri bilen tolduruwetsimu, eqil haman özige tégishlik paaliyet muhiti yaritalaydu. Eqil közi xireleshmisila, herqandaq sharaitta möjizini uchratqili bolidu. Pikir qilish eqil gimnastikisidur. Uning üstige, men jem'iyetshunas emes, jem'iyetni sistémiliq közitelmeymen, emma mende bir edebiyatshunasta bolushqa tégishlik uniwérsal közitish küchi we halal yürek bar, yene bir maaripchigha xas mes'uliyet we yénip turghan wijdan bar. Mana mushular wujudumning kölige tash étip tinmay dawalghutup turidu. Bezide tuyuqsiz peyda bolghan shiddetlik boranlar méni lerzige salidu. Bundaq chaghda, men hemmini untughan halda qolumgha qelem alimen, pütüp chiqqanliri bezide shéir, bezide nesr, bezide poblistik maqale bolup chiqidu. Bular men üchün beribir, men shu arqiliq azraq yenggillisemla bolghini. Yézip bolghanlirim men üchün rohimning qasraqliri süptide eyni mezgildin az - tola dérek béreleydu, xalas.

Méning yazghanlirim pikir qilishqa urunushning mehsulliri, hergizmu abide tikleshke urunushning mehsulliri emes. Uning üstige insaniyeting qehrimanlargha choqunush dewri alliburun ötüp ketken.

Biz 21 - esirge ketmen bilen kawapdanni kötürgen halda kirip kelduq. Intér tori arqiliq sékuntigha 10 milyon uchur alimiship turuwatqan mushu künde, ziyaliylirimiz özining waqtini ayighi chiqmas yighilishlarda, chong - kichik chay sorunlirida ötküzmekte. Waqit sékunt bilen ölchiniwatqan sharaitta, kéwezliktiki ata - anilirimiz waqitni kün bilen ölcheydu. Kün bolsa quyashning chiqishi we pétishi bilen ölchinidu. Gherbte waqit goya nur tézlikide chapmaqta, bizning bu yerde waqit toxtap qalghandek, tarixning özimu qimirlimay yétiwalghandek bilinidu.

Bizde esir alimishishqa dair yirik mulahiziler bolmidi. Kélechekning qiyas xaraktérlik teswirini sizip béridighan kishiler gherb iqlimilirida shunche köp bolushigha qarimay, qizghin étibargha sazawer. Eksiche, bizde ighiwagerlik bilen shughullinidighanlar shunche mötiwer. Bu bilim ehlining jem'iytimizdiki orni bilen munasiwetlik bolup, bu shair furqetning munu misralirini ésimizge salidu:

Cherxi kaj reptarning bir méwisidin daghmen,
Eyshni nadan sürüp, derdini dena tartidu.

(menisi: pelekning munu qilmishidin dagh - hesretke giriptarmen, zamanning rahitini nadanlar sürüp, derdini danalar tartidu.)

21- esir eqil dewri, lékin biz uninggha héssiyat milliti süptide kirip kelduq. 21 - esir riqabet dewri, lékin biz uninggha tayinishchan millet süpitide kirip kelduq. 21 - esir uchur dewri, lékin biz uninggha békindürme millet süpitide kirip kelduq.

20- esirde gherb eqidisini menbe qilghan qimmet qarashlirining qarimu qarshi qutupliri otturisidiki urushlarni körduq, bu urushlar jahanning barliq "untulghan bulung" lirigha öz tesirini élip keldi. Mushu esirning béshida, nobél edebiyat mukapatigha érishken in'gliz yazghuchisi kipling (1865- 1936): "sherq dégen sherq, gherb dégen gherb, ular menggü kélishelmeydu, perwerdigar asman bilen yerni öz ornigha békitiwetkendek ular menggü ashundaq turidu" dégende, buninggha jawaben nobél edebiyat mukapatigha érishken hindistan shairi tagor (1861- 1941) mundaq dégeniken: "adem dégen adem, mashina dégen mashina, bu ikkisi menggü sighishalmaydu". Roshenki, gherb qimmet qarishi maddini, sherq qimmet qarishi rohni négiz qilghan. Biraq 20 - esirning kéyinki yérimidin bashlap, gherb medeniyiti shiddetlik partlap he désila téshigha kéngeydi. Tagorning wetini bügünki künde gherb qimmet qarishining zilziliside qaldi. Bizmu qedimki sherqning chüshkünleshken pérsonaji süpitide bulung - puchqaqlarda rol élip, gherb medeniyitining axirqi béketlirige aylanduq. Gherb medeniyiti 20 - esirde he dése téshigha partlidi, biz bolsaq ichimizge partlap kelduq. Gherb medeniyitidiki partlashning ewji yétip kéliwatqan 21 - esirde mewjutluqimizning qandaq shekilde bolushi biz üchün eng mahiyetlik soal. Bu soal xuddi sifnikisining tépishimiqigha oxshaydu. Uninggha jawab bérish - bérelmesik hayatimizgha bérip taqilidu.

Arqida qalghanlarning duch kélidighan mesililiri hemmidin köp bolidu. Chünki tereqqiyat özining exletlirini arqida qalghanlarning dunyasigha tashlaydu. Shuning bilen arqida qalghanlar aldi bilen özining ichi we téshini paklimisa bolmaydighan bir basquch kélip chiqidu. Bügünki künde bizning bashqilar zérikip tashliwetken nersilerning mirasxori bolup qélishimiz yuqiriqining bir pakiti. Bu xuddi téni ajizliship ketken adem asan késel bolghandek bir ish. 21 - esir bizge yene qandaq mesililerni yükleydu?

Bu mesilini hemmimiz özimiz turuwatqan nuqta, kesip, arzu - yönilishler boyiche tetqiq qilghandila yorutup bergili bolidu. Ijtimaiy mesililerning nahayiti köp qirliri bolidu, her bir qir melum kesip we bilimler asasidiki réal haletke wekillik qilidu, uni ene shu sahening ademliri yéterlik sezgürlük we idrak bilen tehlil qilishi kérek bolidu. Uninggha yene ilghar idiye, janliq métod kétidu. Bizning hazirqi ziyaliy qurulmimizda "ang formisi zapchasliri" mutleq köp sanni igileydu, ular rastini éytqanda, ang formisi kütken ümidning höddisidin chiqalmaydighan kéreksiz "zapchaslar" bolup, eyni dewrlerning qalduq "tewerük"liri. Mana bu ijtimaiy pen üchün tégishlik bolghan mewjut mesililerning diaginozsiz qélishidiki bir seweb. Pen - téxnikini yétekchi orun'gha qoyghan iqtisadiy tereqqiyat we iqtisadni négiz qilghan ijtimaiy haletni chiqish nuqtisi qilghanda, bizde herxil igilikni ilgiri süridighan ötkür pen - téxnika xadimliri yoqning ornida. Bu ehwallar jem'iyettiki mesililerge toghra, ilmiy jawab tépip, özimizni tüzeshning qiynchiliqini keltürüp chiqardi.

Atom fizikisi atom dewrini meydan'gha keltürdi. Éléktron we uchur téxnikiliri uchur dewrini meydan'gha keltürdi. Bu dewrlerning arqa - arqidin meydan'gha kélishi dunyaning siyasiy tertipini ghayet zor derijide özgertip tashlidi. Bu dewrlerni chüshinish üchün yuqiriqi saheler boyiche yétilgen alimlarning, bashqurush xadimlirining, peylasoplarning, tarixchilarning, medeniyetshunaslarning we türlük siyasiy tehlilchilerning maslashma emgiki telep qilinidu. Lékin bizde bundaq ilmiy qurulmidin gep achqili bolmaydu. Bundaq sharaitta, kelkün éqini nege bashlisa shu yerge qarap éqip yürgen sersan alimdek yashash kélip chiqidu.

Yéqinda men amérikiliq jem'iyetshunas daniil billning "kéyinki sanaet jem'iyitining yétip kélishi" namliq esirining xenzuchisini körüp qaldim. Aptor 1973 - yili yazghan bu esirining kirish sözide "kéyinki 30 - 50 yil ariliqida kéyinki sanaet jem'iyitining peyda bolghanliqini körimiz" dégeniken. Insaniyet dan'il bill bergen bésharetni mana emdi öz közi bilen körmekte. Bill kéyinki sanaet jem'iyitining qurulmisini munu grafik arqiliq teswirleydu.

Kéyinki sanaet jem'iyitining qurulmisi we uningdiki mesililer

Merkiziy oq prinsipi:

Nezeriyiwi bilimlerning jughlinishi we konkrétlishishi

Asasliq organ:iqtisad uli: asasliq menbe:siyasiy mesililer:

Qurulma mesilisi: ijtimaiy tebiqe: nezeriye mesilisi: ijtimaiy inkas:

Aliy mektepler ilmiy tetqiqat orunliri tetqiqat shirketliri penni asas qilghan sanaet emgek küchi kapitali pen siyasiti maarip siyasiti shexs bilen ammiwi orunlarning muwazinitiasas - téxnika jeryan - maarip"yéngi tebiqe"ning ichki jughlanma küchi byurokratlishishqa qarshi turush medeniyet qarimu qarshiliqi

Bill yuqiriqi grafikni izahlap, kéyinki sanaet jem'iyitining alametlirini uchur, bilim, téxnika, kespiy xadim, riqabet, uchur, kélechek qatarliq nuqtiliq ibarilerge merkezleshtüridu. Uning körsitishiche, kéyinki sanaet dewride bilim ehli jem'iyetning asasliq qatlimigha, maarip we bilim muessesiliri jem'iyetning muhim organlirigha aylinidu. "bilim hemmige qadir" dégen söz "hoquq hemmige qadir" dégen sözning ornini basidu.

Köz aldimizdiki emeliyet yuqiriqilarning rast ikenlikini ispatlashqa bashlidi. Kishiler daniil bill teswirligen jem'iyetni "bilim igiliki dewri" dep qobul qilishti. Mana hazir "bilim igiliki"ge ait omumlashturush xaraktérlik oqushluqlar hökümet xadimlirining ishxanisidiki kitab ishkapida az - tola peyda boldi, u ichkiridiki aliy mekteplerde nuqtiliq muhakime témisigha aylandi.

Daniil bill yuqiriqi esirde, insaniyetning igilik tereqqiyatini mundaq üch basquchqa bölgen.

Aldinqi sanaet jem'iyiti jismaniy emgek arqiliq tebiettin xam eshya élish. Mesilen, déhqanchiliq, ormanchiliq, kanchiliq, béliqchiliq dégenlerdek. En'enige we ötmüshke séghinish asasiy éqim. Kishiler yerge baghlan'ghan bolidu. Ularning bilish dairisi tar mehelle yaki rayon bilen cheklen'gen bolidu. Kishilerning turmush ritimi pesil, yéghin, su mesililirige zich chétilghan bolidu.

Sanaet jem'iyiti tawar ishlepchiqirishni merkez qilip teshkillen'gen jem'iyet. Mesilen, yasash, ish qoshush dégenlerdek. Bu dewrde mashina asasiy orunda turidu, turmush ritimi mashina bilen baghlan'ghan bolidu, énérgiye jismaniy küchning ornini igilep, ishlepchiqirishning ösüshige zor derijide türtke bolidu.

Biz yuqiridiki grafikta körsitip ötken jem'iyet bolup, kespiy xadimlar we téxnik xadimlar yétekchilik ornida turidu.

Shair nimshéhit bilim bolsa yer sharinimu top qilip oynighili bolidu, dégenidi. Derweqe, yer sharini kimlerning top qilip oynawatqanliqi bizge ayding bolup qaldi. Amérika bashchiliqidiki gherb döletlirining iqtisadni dunyawilashturush herikitining tesiri bosughimizgha kélip qaldi.

Yuqiriqi jem'iyet endiziliri emdilikte bir qiyas emes, belki emeliyet bolup qaldi. Biz bu emeliyetke qandaq yüzlinishimiz kérek?

Rayonimiz payansiz ketken xam eshya bazisi bolup, déhqanchiliq asasiy orunda turidu. Uning üstige bu déhqanchiliq wasite jehette traktor qatarliq üskünilerni ishletkendek qilsimu, ketmen yenila asasiy salmaqni saqlap keldi. Gerche wasitiler qismen özgergen bolsimu, igilikning mahiyiti ottura esirde shekillen'gen en'enini mezmun qildi. Déhqanlar en'enidin kelgen déhqanchiliq tedbirliri we sawatliri boyiche tirikchilik qilidu, zamaniwi jem'iyet kishilirige xas ang ularda shekillenmidi. Téléwizorning ulargha bergenliri, naxsha - ussul, hindistanning bir xil qéliptiki ashiq - meshuq hékayiliri, wusungning ajayip chambashchiliqi boldi.

Nechche esirler ilgiri yaghach at, tömür béliq qatarliq fantaziyilik xiyallarni sürgen bu xelq özining ashu qimmetlik azurlirinimu tonumas bolup ketti. Teyyar mallarning bazarlarni igilishi arqisida, uzaq esirler mabeynide shekillinip, sistémilashqan qol hünerwenchilik shallinish jeryanida kétip baridu.

Chet elning kiyimlirini qamlashturup kiyiwalghan, lékin, zamaniwi ilimlerdin xewri yoq halda shahadetname alghan studént yigit bilen özining choruqini özi tikip kiygen déhqanning rohini sélishturghanda qandaq xulasige kélish mumkin? Özi salghan kepe bashqilar sélip bergen shahane qesirdin nechche hesse ela. Chünki ashu kepide ijadkarliq we halal méhnet bar. Méhnet bir xil aliy hoquq.

Jem'iyet bilen mektep eslidila bir gewde. Insanlarning deslepki bilimliri tebiettin, jem'iyettin kelgenidi. Mektepler barghanséri ayrim bir qoru bolup, jem'iyettin özini ayrim tutidighan boldi. Mekteptiki bilimler tebiet we jem'iyet bilimlirining fokus nuqtisi bolush süpiti bilen jem'iyetni ewzel ghaye we wasitilerge ige qilidu. Mektepler barche ijtimaiy tereqqiyatlarning ghururi we nopuzluq orgini. Oqutquchilar insaniyet medeniyiti hem tereqqiyatining xewerchiliri we layihichiliri. Emma bizning mekteplirimiz jem'iyetning we dunyaning chaqiriqlirini eng kéchikip anglaydighan, jem'iyettiki ornini diplomgha tayinip tikligüchi jan baqarlarni terbiyileydighan xilwet qoltuqqa aylinip qaldi.

Rayonimizdiki mewjut igilik en'ene rewishide bolghachqa, mekteplerge artuqche teleplerni qoyushtin yiraq. Sawatsiz bir yéza bashliqi yaki kent bashliqi xizmetlerning höddisidin chiqiwatidu, dep qariliwatqan ehwalda, jem'iyettiki herqaysi sahelerning zamaniwi bilimlerge teqezza bolup kétishi natayin. Bashqa tereplerni qoyup turghandimu, aliy mektep tetqiqat orunliri, neshriyat tarmaqlirida kespiy xadimlarning teshebbuskarliqigha orun yoq. Ular kespiy ishlardimu memuriy xadimlarning yéteklishini qobul qilidu. Bizde rehber dégende kespiy yétekchilikke ait terepler nezerdin saqit qiliwétilidu. Nöwette junggogha jiddiy kérek boluwatqini del mexsus kespiy talant igiliri bolup, bu sahediki boshluq tereqqiyat sür'itining köngüldikidek bolushigha kashila tughdurmaqta. Bilim igiliki dewrining yétip kélishi, iqtisadiy dunyawilishish bizde texirsizlik tuyghusi peyda qilsimu, demalliqqa amalimiz yoq. Chünki kespiy talant igiliri we süpetlik jem'iyet ezaliri birdemdila yétiship chiqmaydu.

Maarip krizisi biz qutulalmaywatqan zor ijtimaiy xewp bolup, mezkur krizis del bilim kriziside körülmekte. Bilimning hel qilghuch orun'gha chiqishigha egiship, bilim we ziyaliylar heqqidiki tebirlermu özgerdi, türmu köpeydi. Bill "kéyinki sanaet jem'iyitining yétip kélishi" dégen esiride bilimge mundaq tebir béridu: "bilim shey'i yaki idiyige sistémiliq sherhi bérish arqisida otturigha qoyulghan orunluq höküm yaki tejribe xaraktérlik xulase bolup, u mueyyen almashturush wasitisi, mueyyen sistéma arqiliq bashqilargha yetküzülidu". Bill bilimni kespiy bilim, soda bilimi, emgek bilimliri, siyasiy bilim, aile bilimliri, penniy bilim, rohiy bilim qatarliq konkrét türkümlerge ayrip birmu bir izahlap ötidu. Bular bizning hazirqi réalliqimizgha toluq uyghunliship ketmigendimu beribir réalliqimizgha tesir körsitiwatqan sirtqi küchni peyda qilghuchi bir jem'iyetning eyni dewrdiki qiyapitini perez qilishimizgha yardem béridu. Biz özimizni waqtida özgertip tereqqiyat yönilishige uyghunlashmisaq pakit bizni mejburiy özgertidu. Özini waqtida özgertmigenler sirtqi küch teripidin özgertilidu.

Hazirqi mekteplirimiz jem'iyettiki mesililerge jawab bérelmeydu. Chünki u yerdiki bilimler dunya bilen mas qedemde özini islah qilalmidi. Xuddi "ala inekning balisi chala quyruq" dégendek, qalaq igilikni arqa körünüsh qilghan jem'iyettiki mektepler öz derijisining qanchilik yuqiri bolushidin qet'iynezer, ixtisasliqlarning böshüki bolalmaydu. Rus nesrchisi mixail pirshiwén "eger su bolup, uningda béliqlar bolmisa, men uning su ikenlikige ishenmeymen, eger hawa bolup, uningda perwaz qilip yürgen qarlighachlar bolmisa, men uning hawa ikenlikige ishenmeymen" dégenidi. Bir aliy mektep yaki bir akadémiyide memlikettiki ilim tarmaqliri hörmet qilidighan, xelq'aradikilermu tonuydighan serxillar bolmisa, uninggha néme dégülük?!

Bizdiki bilim krizisi mundaq ikki terepni öz ichige alidu: biri, kargha kélidighan bilimning bolmasliqi, yene biri, nahayiti az sandiki ixtisas igilirining qabiliyitini jari qilduridighan riqabet muhitining bolmasliqi. Bizde kishilerning öginishige ilham bolghudek janliq ijtimaiy méxanizm shekillinip bolalmidi. Eksiche, az - tola öginish, ijad qilish rohigha ige kishilerning qizghinliqi türlük tosalghularning zerbisige uchraydu. Mekteplerde oqughuchilar erkin riqabet teripidin shallinip qélishtin emes, belki imtihandin qorqidu. Imtihan ular üchün neq wehime bolup, bu biwasite diplomgha bérip taqilidu. Imtihan yene öz nöwitide oqughuchilarni bashqurush we tutup turushtiki yaxshi kozir bolup qaldi. Nurghun layaqetsiz oqutquchilar imtihan élish, tekshürüsh, nopuzini pesh qilish arqiliq oqughuchilar arisida "xaqan" bolmaqchi bolidu. Maarip bashqa ishlar qolidin kelmeydighanlarni alman - talman qoynigha alidighan, berdashliqqa bay séxiy makan bolup qalghachqa, layaqetsiz ademler u yerdin asanla panahliq tapidu. Imtiyazliqlarning ailiwi bash aghriqi mektepler arqiliq shipa tapidu. Buning aqiwitidiki toldurghusiz ziyanlar elning sewrchan rohida ghelite latqilarni hasil qilidu.

Bizde bir layaqetlik oqutquchilarning emgikige heqiqiy baha bérish mesilisi toghra hel qilinmidi. Oqughuchilar aliy mekteplerde pul tölep oquydu yu, oqutquchilarning dersini tallash, oqutquchilargha baha bérish hoquqigha ige emes. Oqutquchilarning emgiki saet miqdari bilen ölchendi. Kimning ders saiti köp bolghan bolsa shu ilghar bolup saylandi. Oqughuchilarning oqutquchilar heqqidiki inkasi nurghun mekteplerde héchnémige dal bolalmaydu. Bir un tartish mashinisining emgikini waqit (saet) bilen ölchesh mumkin, chünki uning belgilik waqit ichidiki xizmet iqtidari we miqdari téxnik xadimlar teripidin méxanik yosunda belgilen'gen bolidu. Biraq oqutquchi eqliy emgekchi, u roh, keypiyatqa ige ademning emgiki bolghachqa, mashinining emgek miqdarini ölchigendek ölchigili bolmaydu. Eqelliysi, adem mashina emes, u méxanik heriket qilmaydu. Ademning emgikining süpiti qabiliyet, rohiy keypiyat, tejribe, janliq usul qatarliq nurghun konkrét amillar teripidin belgilinidu. Bezi oqutquchilar oqughuchilargha 10 saette bérelmigen ünümni yene bezi oqutquchilar birer saette bérelishi mumkin. Jayini tapqan birer saetlik terbiye qarisigha bérilgen 10 saetlik terbiyini bésip chüshidu. Yaxshi oqutquchi oqughuchilargha bilim we uchur béripla qalmastin, yene shu jeryanda özining öginish we tepekkur usulidinmu bésharet béridu. Zérek oqughuchilar hemme tereptin teng behrimen bolalaydu. Bezi oqutquchilar bir saet ichide mahiyetlik bilim we uchurlarni bérishke qadir emes, yene bezi oqutquchilar bildürüshke tégishlik bilimlerni bildürüpla qalmay, nurghun uchurlarni bérip oqughuchilarni hayajan'gha séliwétidu. Mana mushundaq konkrét terepler eqliy emgekning süpitidiki zor ichki perqlerni keltürüp chiqiridu. Derslerning qimmitini noqul saet bilen ölchesh eqliy emgekning süpet qanunigha tüptin xilap. Aliy mekteplerning birer fakultétida yaki birer ottura - bashlan'ghuch mekteplerde kozir oqutquchilardin birqanchisi bolidu. Ularning emgiki köp hallarda adettiki oqutquchilarning emgiki bilen oxshash qimmette bahalinidu. Hetta töwen bahalinidu.

Men bir oqutquchi bolush süpitim bilen ögendim we tetqiq qildim. Netijilirim az - tola hörmetke érishtürgen bolsimu, emma bash kötürmey qilghan eqliy emgeklirim méni eqelliy mohtajliqtin saqit qilalmidi. Bundaq ehwalda, wijdan we mes'uliyet dégen nerse bolmisa, bolushigha yashash yoligha méngip kétish normal hadise bolup hésablinidu. Bu halet oqutquchilarda oxshimighan derijide (éghir yaki bir qeder éghir derijide) mewjuttur.

Bilim igiliki dewride alimlar, téxniklar we oqutquchilar hel qilghuch orunda turidu déduq, buni jem'iyetshunas alimlarning bayanliri bilen delilliduq. Köz aldimizdiki emeliyetmu bizge shundaq bir heqiqetni namayan qilmaqta. Kitabxanlar undaq yüzlinishler bizde qachan emelge ashidu, dep sorap qalsa, menmu éniq jawab bérelmeymen. Emma shunisi éniqki, muqerrerlik az - tola kéchiksimu haman yüz béridu. Tereqqiyatning sadaliri axirqi hésabta xuddi israpilning nerisidek gas ademlernimu chöchütüp tashlaydu.

2000- yil yanwar