PDA

View Full Version : Millet Digen Nimeß



Unregistered
01-08-06, 12:10
Millet Digen Nime?

Nechche ay burun bolsa kérek, men torda (Uyghurche, Özbékche, Xenzuche torlarda) bir qisim yaman niyettiki kishilerning Uyghurlar heqqide yazghan bezi pitne-pasatlirini xéli uchrattim: Uyghurlarni bir millet dep atashqa bolmaydu, chünki ular ezeldin bir sap xeq emes; Burun ular özlirini Qeshqerlik, Ghuljiliq, Turpanliq, Xotenlik, ... dep atap kelgen, özlirimu özining bir millet ikenlikini bilmey (hetta étirap qilmay) kelgen; Uyghurlarning tili bek arilash, 80%tin köprek sözlük terkibi Erep-Pars tillirigha mensup; Uyghur digen nam Stalin qatarliq bashqilarning teqdirini begiliyeleydighan "shaxmatchilar"ning ottura asiya xelqini ushshaghdap bashqurush hilisining mehsuli; ... ... U chaghda men "bundaq nersilerni nezerge almisaqla bolidighu", dep oylighantim, lékin waqtning ötüshige egiship bundaq sözler azaymighanliqini, ehwalning eshu yaman niyetlikler eshu ighwalarni tüzüshte könglige pükken nishanliri teripige qarap tereqqiy qilish éhtimalining barliqini his qilip qaldim. Shuning bilen parche-purat pikrlirim bolsimu yézip qoyushni heq kördüm.

1. Biz Uyghurlar heqiqeten sap emes, hem dunyadimu sap millet mewjut emes!

Dunyada qan jehettin sap millet mehjut emes. Bolupmu oxshimighan irqlarda makan jehettin arilishish bolghanda, qan jehettiki arilishishtinmu saqlanghili bolmaydu. Biz tariximizni esleydighan bolsaq, Uyghurlar bilen bashqa qebililer, bashqa milletler, hetta bashqa irqlar arisida yüz bergen, özimiz xalighan hetta ghaliplar pasonida özimiz élip barghan qan arilishishlarni nurghun uchritimiz: Bashqilarni mejburilap özige qiz bergüzüsh, bashqilarning xotun-balilirini bulap kélip igiliwélish, urushta meghlup bolghuchilarning xotun-balilirini top-topi bilen olja süpitide igiliwélish, esirlerni öz erskerlirige qoshiwélish ...... Elwette, normal yol arqiliq, yeni erkin muhebbet arqikliq ishqa ashidighan qan arilishishlarnimu yoq digili bolmisa kérek, lékin bundaq ehwal choqum san jehettin intayin cheklik.

Amérika ishligen <<Hun Impriyesi>> (匈奴帝国) digen kinoni körgenlerning éside bolushi kérek, Atillaning Hun impiriyesi sherqtin gherpke qarap kéngiyish élip barghanda, yol boyi nurghun isminimu atap bolghusiz millet-irqlarni boysunduridu we assimilatsiye qilidu; Lékin axirida gherbiy Rim impiriyesige hujum qilishta tel-töküs ghelibige érishelmeydu; Atilla qestke uchrap ölgen (kino mushu yerde tügeydu)din kéyin, uning ewlatlirimu gherbiy Rimgha néchche merte urushlar élan qilidu; Hun impiriyesi yimirilidu, Rim impiriyesimu tarixtin chékinidu; Anglo-saksonlar Hunlarning "derdide" chong quruqluqni tashlap, Britaniye ariligha köchüp Én'gliz millitini shekillendüridu; Hunlar bolsa shimaliy we sherqiy Yawropagha singip tüteydu ... Bu jeryanda yüz bergen qan arilishishlarni qiyas qilishimiz nahayiti asan.

Tarixshunaslar Slaviye milliti bilen Türkiy milletlerning tarixta bolup ötken arilishishlirini étirap qilidu; Bulghariye (Bulghar = Bulaq + er) xelqining hazir Slawiye tilini ishlitiwatqinigha qarimay, ularning Türk millitidin ikenliki hemmimizge ayan; Türkiy xelqtin bolghan Yaqut milliti hazir pütünley Rusliship kétish girdawida turidu; Gherpta "bir Rusni öltürseng, bir Tatar yarilinidu", digen gep bar... ...

Milletlerning arilishishi daim bolup turidu. Buningliq héchqandaq bir milletni inkar qilghili bolmaydu.

2. Millet digen zadi nime?

Méningche millet diginimiz ortaq til, ortaq medeniyet, ortaq ghurur arqiliq gewdilen'gen ahale topidin ibaret. Undaqta shu ahale topining chiray-turqi, ular ortaq ishlitiwatqan tilning sözlük terkibi qatarliqlar muhim emesmu? Shundaq, muhim emes!

Yuqurida sözlen'gendek, makanning ortaqliqidin millet-irqlar arisida assimilatsiye qilish-bolush ishliri tarixta intayin köp bolghan. Uyghur tilining yuquri mukemmellik we mustehkemlikke ige bolishi, Uyghur millitini nahayiti küchlük assimilatsiye qilish iqtidarigha ige qilghan. Tarixta Shinjangda yashap ötken nurghun millet-irqlar Uyghurlargha asimilatsiye bolghan. Bilishimiz kérekki, assimilatsiye bolush diginimiz bashqilarning tilini, medeniyitini, ghururini qobul qilish dimektur. Shunga eshu zamanlarda Uyghurlar nopus, medeniyet, ijtimaiy munasibet jehetlerdin choqum bashqilardin mutleq üstün turghan bolushi kérek. (Hazir biz Manjularni Xenzulargha toluq assimilatsie bolup tügidi, diyishimiz mumkin, lékin assimilatsiye téxi tamamlanmighan: Manjular gerche Xenzularning tilini we medeniyitini pütünley qobul qilghan bolsimu, ghururini qobul qilishi chala bolup qalghan.)

Tilimizdiki nurghun söz-atalghularning Erep-Parsche bolushigha kelsek, bu peqet islam medeniyitining dingha oxshash küchlük wastidin paydilinip, turmushimizning herqaysi sahelirige iz qaldurishi (Erep tili), makan jehettiki ortaqliqtin paydilinip, öz ara tesir körsitishi (Pars tili)dinla ibaret. Yene kélip, oxshimighan tillar arisidiki tesir hergiz taq yünülüshlik bolmaydu. Men Erep-Parsche söz-atalghularning tilimizda 80%ke yétishige ishenmeymen. Nurghun söz-atalghularning esli menbesini bilish asan emes. Mesilen, "derya" sözini hemme kishi Parsche dep bilidu, lékin men uning Türkiy tillargha tewe ikenlikige ishinimen. Tilimiz heqiqeten bir arilash til (peqetla sözlük jehettin) bolghan teqdirdimu, yenila héchkim uning Uyghur tili ikenlikini inkar qilalmaydu!!!

Ottura asiyadiki milletlerning teqdiri gerche heqiqeten bashqilarning shaxmat taxtisida uyan-buyan qilinghan bolsimu, lékin Uyghur millitining namini hergiz Stalindekler ezan oqup qoyup bergen emes! Bu nam mendek bir tarix sahesidiki chala sawatning bilishidila 1500 yilliq tariqqa ige.

3. Yurtwazliq wetenperwerlikning iptidaiy haliti

Biz daim yurtwazliq illetlirini uchritip turimiz. hetta bezi özini "heqiqiy Uyghur" dep atighuchilarning "palani yurtning xeqi bashqilargha bekla ariliship ketken, ularning u yeri Uyghurgha oxshimaydu, bu yeri Uyghurgha oxshimaydu, ..." digendek "aqilane" sözlirini anglaymiz. Gerche hazirqi mezgilde kishiler hemmisi turmush helekchilikide bolup, bundaq sözler azayghandek qilsimu, lékin emiliyet undaq emes! Méningche yurtwazliq hazir téximu kücheymekte: Toy-tökündin eyshi-ishretkiche, soda-tijarettin Meshrepkiche, hemmisi yurtni birlik qilip élip bérilmaqta. Men özüm yurtwazliqni yaqturmaymen, Bashqilar bilen paranglashqandimu "yurtingiz qeyer?" digendek suallarni hergiz aqturmaymen. Bashqilar mendin sorisa, yurtumni yoshurupmu olturmaymen. Chünki yurt hemmimizning kindik qéni tökülgen, hayatimiz bashlanghan jay; derdimizge derman bolidighan, mamatimizni qobul qilidighan jay. Öz yurtini söymigen kishining bashqa yurtni, yeni milletning bashqa ezaliri yashawatqan makanlarni, söyishi mumkin emes. Bashqiche qilip éytqanda, öz yurtigha bolghan muhebbiti éship tashqan kishidila milletke bolghan muhebbet mewjut bolidu. Milletke bolghan muhebbiti yüksek choqurluqqa yetken kishilerdila, wetenge bolghan méhr-muhebbet yétilidu. Éniqini qilip éytqanda, yurtwazlar millet söyerler emes! Ularning wetenperwerlikidin söz échish téximu tes.

4. Millet yoqilamdu?

Bu mesilige, yeni milletler sanining tedrijiy aziyip bérishigha, Marksizim alliburun qeghez yüzide jawap bérip bolghan. Emiliyette yüz bérishi, yeni nurghun milletler yoqap, insanlar ortaq bir xil tilgha ige bolushi bolsa, bizning zamanimizda, hetta biz perez qilalaydighan kelgüsi zamanda yüz béridighan ish emes. Hemde melum zalimning katalizlishi bilen bolidighan ishmu emes.

Men <<Shexsiyetchi Gén>> digen kitaptinmu yaki chüshümdimu (menbesini peqet tapalmidim), mundaq mezmunlarni körgen idim: Janliqlardiki irsiyet diginimiz emiliyette shu janliqni qurghuchi gén gruppisi öz ichige alghan uchurlarning shu janliqning ewladigha miras bolup qélishigha éytilidu, yeni, yadro kislata (DNA) halitidiki uchurlarning miras qélishi; Insanlar jemiyitidiki irsiyet bolsa insanlar yaratqan medeniyet jewherlirining kéyinki ewlatlargha miras bolup qélishi bolushi kérek, yeni, yadro kislatasining irsiyiti asasida peyda bolghan insan medeniyitining irsiyiti; Kélechekte pen-téxnika tereqqiy qilip yuquri pellige yetkende, eqil-idrakliq mashina ademler peyda bolushi mumkin, shuning bilen, mashina ademlerning neziride, tégipla ketse ölüp qalidighan, gösh-ustixandin yasalghan insanlar özining mewjut bolup turush zörüriyitini yoqitishi mumkin, yeni, u waqitta irsiyet diginimiz alemning tedrijiy tereqqiyati jeryanida yighilghan pen-téxnika jughlanmilirining bir xil madda shekli (gösh-ustixan)din yene bir xil madda shekli (tömür-tések)ge miras bolup qélishi bolushi mumkin....

Dimek, neziriye boyiche éytqanda insanlarning tilila emes, ularning ténimu yer sharidin yoqilishi mumkin. Lékin héchkim "insanlar beribir yoqaydiken, undaqta bu jahanda xorlinishning hajiti barmu?" dep, jahanni hazir téxi eqil-idrakqa ige bolmighan tömür-tésekke tashlap bérishni hergiz eqilgha sighidighan ish dep oylimaydu.

5. Xulase

Dunyada sap millet mewjut emes.

Til medeniyetning wastisi bolush süpitide, uning lughet terkibide melum özgirishker bolishi mumkin. Xuddi qoshnidarchiliqta bashqilarning nersilirini ishletsek, hetta öyning hemme yéri qoshnilarning nersilirige tolup ketsimu, öyimiz hergiz bashqilarning bolup qalmighandek, tilimizning söz terkibide chet tillardin kelgen sözlerning bolishi hergiz tilimiznining sahibini özgertip qoymaydu.

Millet digen uqumda eng muhimi til, medeniyet we ghurur. Bularning ichide qaysi biri öz xasliqini yoqatsa, Milletning mewjut bolup turushi choqum xewpke uchraydu. Elwette, bu üch terepni waste bilen teminligüchi amil --- ahale --- ning mol bolishi aldinqi sherttur.

Millet zadi yoqilamdu?

******************************
Yaltiraq qongghuz asmandiki yuyltuzlargha qarap --- Alimlarning diyishiche silerning yoruqluqinglar haman bir küni yoqaydiken --- deptu.
Yultuzlar uninggha jawap bermeptu.
******************************

Bizningmu "yaltiraq qongghuz"larning suallirigha jawap bérishimizning hajiti yoq.

"Biliwal.com "din élip köchörup qoydum.