PDA

View Full Version : Memtili (Tewpiq) Tpendi



uaa_admin
31-07-06, 13:44
Memtili (Tewpiq) Tpendi


YulghunWiki din (http://wiki.yulghun.com/)

Memtili ependi 1901-yili Atushning buyamet kentide Toxtaji isimlik yétishken téwip ailiside dunyagha kelgen. uning ata-anisi öz zamanisining tereqqiyperwer kishileridin bulup, 'ailisi meripetni, élim penni himaye qilghuchi aile idi. Memtili ependi dunyagha köz'achqan yillar hemme yerni zulum qaplighan, istédat chekke chiqqan, xeliq nadanliq we qalaqliq qoynida éghir halsirawatqan qarangghu dewir bolghachqa, toxtaji téwip oghliningmu nadan, qalaq bulup qalmasliqi üchün emdila sekkiz yashqa kirgen gödek Memtilini uyghur maarip tarixidiki tunji penniy mektep <<höseyniye mektipi>>ge oqushqa béridu.

Yéngiche penniy mektepte oqush, ustazlirning estaydil terbiyisi Memtili ependining ilghar dunya qarash shekillendürüshidek türtkilik rol oynidi. Memtili ependi <<höseyniye>>mektipidiki oqushni axirlashturghandin kiyin 1920-1921- yilliri dadisi toxtaji bilen birge ili, bortala we chöchek qatarliq jaylargha baridu. uyerlerde küzi téximu échilip jahalet we nadanliq iskenjisidiki xeliqning hayati bilen keng türde uchirshidu; téximu tirship Öginip, keng dairide élim tehsil qilip, xelqni bilim bilen oyghitish éradisini tikleydu, uchöchekte köp tereplime melumetliq diniy zat, meripet üchün. Özini atighan bu jasaretlik yigitke méhri chüshüp qalidu hem uni terbiyleydu..

1924-yili abduqadir damullamning suyqestke uchurghanliqini anglighan Memtili ependi cheksiz qayghu -elemde <<oqudi, 'ashti>> digen shéirini yazidu: oqidi-ashti bashqilarbizdin, 'ey qedirdanlar, körgechke ularning ijtihatini qaynar wijdanlar. Hawada lachindek jewlan qilur bashqa milletler, qalduq biz ulardin bekmu arqida, 'oyla ömmetler.
Bu shéir kishlerterpidin köchürlüp tam - tamlargha chaplinip kitidu, xeliq Memtili ependini téximu tunuydu. Memtili ependi chöchek teweside tesirning künsiri köchiywatqanliqigha yéqindin diqqet qiliwatqan yang zéngshinning maraqchisi uni kiche - kündüz nazaret qilidu.


Teqip échide qalghan yash shair ustazi murat ependining semimiy atidarchilqi bilen 1926- yili bir kichidila chégirdin chiqip kitidu. Yat ellerdiki sersanliq-sergerdanliq shuningdin bashlindu. Memtili ependi 1928- yili bir aq köngül türük qéridishining yardimi bilen qirim arili arqiliq istanbolgha baridu. Memtili ependi 1920- yili Atushtin chiqip ketkendin tartip taki istanbolgha yitip barghuche bolghan on yilgha yéqin waqit ichide hayatning untulghusiz japa-musheitini tartidu, herxil idiye-éqimlar bilen uchirshidu. Xilmu xil kishler bilen uchirshidu, dimek u ottuzyashqa qedem qoyghuche piship yitilgen bir adem bulup chiqidu. u türkiiyge titip kelgen yilliri, türkiyining qanun tüzümliri yéngilnip, medinyet-maarip ishliri güllinip, 'iqtsadi küchiyip, tereqqiyat sür'iti tizliship tereqqiy tapqan elge ayliniwatqan mezgil idi. Memtili ependi 1929- yildin 1932- yilghiche bolghan üch yilliq oqush jeryanida, Memtili ependi heqqiy bir layaqetlik oqutquchigha xas salahiyetni hazirlaydu. U türkiye gizitliride keyni-keynidin élan qiliniwatqan, shinjang heqidiki xewerlerni köridu, xelining teqdiri, yurtning isiqbaligha izchil köngül bölüp kiliwatqan Memtili ependi qumul déhqanlar inqilabi qushunining jenubiy shinjang tewesige ötkenlikini anglap töwendiki parchini yazidu: angliduq ey ana diyar sendin chuqan, partilidi zalimgha qarshi wolqan. Pachaqlashqa qulluq kishen - zenjirini, algha, 'artqa qaytma jengdin batur insan.


Memtili ependi yurrtigha derhal qaytish qararigha kélip xeliqni nadanliq, qashshaqliq we zulumdin qutquzush üchün aqartish élip bérishning texirsizlikini hés qilidu we yurtigha axirqaytip kélidu. U bir yitishken meripetchi süpitide xelq arzusini chiqish qilip meripet we élim -érpan idiysini keng teshwiq qilidi. Yéngi maarip herketliri we3-qétimliq maarip dolquni Atushta yéngi pellige kötürüldi. Memtili ependi bu jehette aktip teshkilligüchi we paaliyetchi bolidi. U teshkil qilghan << izchilar'etiriti >> zulmet dunyani yurutquchi mesh'el bulup yandi. U mesh'el diniy cheklime, féodanliq tertip we zurawan küchlerning qattiq iskenjisige élén'ghan bolsimu üchüp qalmidi. Memtili ependi bu jehette mundaq yaidu: biz muellim yurtlarda mektep achimiz, xelqimizge yupyuruq nurlar chachimiz. Talay yillar zulmette tinep xar bolduq, élim -irpan yuligha shunchezar bolduq.


Memtili ependi Atushning 24 kentide24 bashlan'ghuch mektep tesis qilip, 'uyghur maarip tarixida yéngi sehipe achti. u qiliwatqan. ishning heq ikenikige chongqur ishen'gen halda yenimu ilgirilep deslepki qedemde on mingdin artuq oqughuchi qubul qilip, 'Atushta misli körülmigen yéngilash, 'aqartish weziyti shekillendürdi. Memtili ependi 1935- yili yazda oxshash forma kiygen yuz neper oqughuchini tallap yeni << izchilar etriti >> teshkillep özi bash bulup. Marsh we naxshlarni éytip peyziwat, toquzaq, opal, tashmiliq, yéngisar, we qeshqer sheher etirapini aylinip. yéngi maarip we uning netijisini teshwiq qilidu, Memtili ependining bu jenggiwar herkiti qeshqerde turwatqan qumandan we meripet perwer mehmut muhitiing qollap quwetlishige irshidu. Talantliq, 'otyürek shair Memtili ependi nurghun shéirlarbilen birge << yanar taghlar >> serlewhilik chong hejimlik dastanni yézip tamamlaydu. Maarip xizmiti muqedes xizmet dep chongqur muhebbet baghlighan hem uning üchün bir ömür harmay - talmay köyüp -piship, ejir singdürgen Memtili ependi özi talliwalghan toghra yol üchün yash hayatindin ayrilidu--meripet düshmenliri uni derixana munbirdin tutup kitip. 1937-yili30-may küni u shéngshisey hakimiyitining jandarmiliri terpidin wehshilerche qetle qilindu. Memtili ependi türmige élin'ghandin kiyin, tizpükmes éradisi we qeyserane rohini namayan qilidu we mundaq yazdu. Urghup turghan issiq qan jismimdaisyan iter, könde mushtumdek kisek xet yézip tügep kiter. Memtili ependi özning tarixta öchmes maarip paaliyetliri we edbiy ijaiyiyi bilen hazirqi zaman uyghur edibiyati we maarip tarixida muhim urun tutidu. biz'uyghur démokratik edibiyatining bu meshhur wekilini chongqur séghinish ilkide esleymiz, 'u xelqimiz qelbide menggü hayat.