PDA

View Full Version : Yüsüp Xas Hajip we Yyghur tibabiti



uaa_admin
26-07-06, 18:03
Yüsüp Xas Hajip we Yyghur tibabiti


Inayitulla Hélimi



Olugh peylasop, shair, dölet erbabi yüsüp xas hajip Ⅺ esirde qaraxanilar sulalisi dewride qeshqerde yitiship chiqqan her sahediki sansiz alimlar, mutepekkur peylasoplar, dangliq herbi alimlar, meshhur shair, edibler, talantiliq dölet erbablirining közge körün'gen wekillirining biri bolupla qalmay, u yene tibabet ilmida kamaletke yetken alimdur.

Yüsüp xas hajip yazghan alemshumul nadir eser "qutadghu bilik" kitabida uyghur xelqining tebietni uzaq muddet közitish arqiliq yekünlep chiqqan "töt tadu" (chong töt madda) telimati we shu "töt tadu" telimati asasida teripligen töt keypiyat (issiq, soghuq, höl, quruq keypiyat), töt xilit (qan, sepra, belghem, sewda xilitliri) , töt mizaj- salametlikni saqlashning muhim sherti (hawa, su ghiza, nazaret, heriket we jimliq, rohi keypiyat, éhtibas we istighraq) qatarliq mesililernimu ixcham we ilmi yusunda bayan qilghan.
Xuddi yüsüp xas hajip bayan qilghan saqliq we kisellinish, késellikning aldini élish mesililiri heqqidiki telimati hazirghiche öz qimmitini yuqatqini yoq.
Shuni alahide qeyt qilip ötüsh lazimki, mehmut qeshqiri we yüsüp xas hajiplar özlirining ölmes eserliride bayan qilghan tibabetchilik, durigerlik heqqidiki melumatlar bir qanche ming yilliq uyghur tibabiti we dorigerlikining tereqqiyatidin dérek béridighan melumatlardin ibarettur. Ularning öz kitaplirida yazghan meyli uyghur tibabiti asasi nezeriyisige tigishlik bilimler, meyli késellik nami, dora nami jehettiki bayanlar bolsun, asasen qedimki uyghur tilidiki sözlerdur. Mesilen yüsüp xas hajip dunyaning, jümlidin insanlar, haywanlar, bashqa kainatning wujudqa kélishidiki asasi töt chong maddini "töt tadu" dep sap uyghurche sözligen (eger ibinsinaning eserliri buyiche ishletse erebche "anasir erbee" dep éytqan bulatti); mehmud qeshqirimu öz esiride késelliklerning dorilarning namlirini asasen qedimki uyghurche atalghular bilen alghan. Ulardin bir qanchisini misal keltürsek pikirimizge ispat bolushi mumkin: aluchin (aluche), igir, angdur (qara endin- rasen), kekre, talqa (ghura üzüm), köknar, bal (esel), zeper, bédiyan, sighun ot (méhrigiyah, atrupa, biladonna), mendar (mangda), bitirik (chiste), ipar, qoda yéghi we bashqilar; késellik namliridin anom (juzam - maxaw), chekkek (chéchek), kezik (kézik), enoch (közge aq chüshüsh), talaghu (tolghaq), tomaghu (tumaw- zukam), sengil (sögel, dagh) we bashqilar. Bularning hemmisi uyghur tibabiti we dorigerlikning uzaq tarixtin buyan ishlitip kelgen atalghulirining azghine bir qismidur.
Mushu noqtining özila uyghur tibabetchiliki- dorigerlikining nahayiti uzaq tarixqa ige ikenlikini we ulugh alimlirimiz mehmut qeshqiri bilen yusup xas hajiplarning tibabitimizdin chongqur bilimge ige ikenlikini ispatlashqa kupaye qilidu.
Töt maddini yüsüp xas hajip erebche "anasir erbee" dep, ijtimai "töt tadu" dep ishletkenliki bizning qarishimizche bir qanche tereptin muhim ehmiyetke ige: (1) "töt tadu" telimati uyghur xelqining, shuningdek pütkül türkiy tilida sözleshküchi milletlerning tebietni küzitish, saqliq, késellik mesililirini tetqiq qilish jeryanida yekünligen xulasisi bolup, pütün kainat tupraq, su, ot we hawadin ibaret murekkep chong tüp madda (tadu)din bina bolghan dégen asasiy nezeriyidur. Bu yerde éytilghan "töt tadu" parchilanmaydighan addiy unsur (élémént) bolmay öz terkiwide nurghun éléméntlarni tutqan murekkep chong maddidin ibaret. Ularning bolidighanliqini zamaniwi pen barghanséri ispatlimaqta. (2) yüsüp xas hajipning "töt tadu" sözini ishletkenliki qedimdin tartip uyghurlarning bu atalghuni pelsepe, tébabet we bashqa sahede keng qollinip kelgenlikini ispatlaydu. Bir milletning ijtimai turmushida mewjut bolmighan nersining shu milletning til bayliqida uni ipadileydighan atalghuning bolushi mumkin emes. "töt tadu" telimati uyghurlarda xéli burundin keng qollinip kelgechke yüsüp xas hajipmu eynen qollan'ghan. Bu pakit "töt tadu" telimati kishiler hazirghiche chüshinip kelgendek qedimki grétsiye (yunanistan)ning ataqliq hökümasi hépograt (buqrat)ning ijadi bolmay, belki türkiy xelqlerning hépograttin xéli burunla yekünligen pelsepilik xolasisi ikenlikini chüshendürüp béridu. Bu sözimizge sowét ttipaqi méditsina penler akadémiyisi teripidin proféssor b.d.pétirow muherrirlikide yézilghan "méditsina tarixi" namliq kitapta bayan qilin'ghan "... Hépogirat eslide grék (yunan) doxturning oghli bolup, yash waqtida qara déngizning shimalidiki qirim yérim arilida olturaqlashqan türkiy qebililerning biri bolghan sikifler (saklar) arisida yashighan chéghida hépograt özining tibbiy nezeriyisining asasi bolghan ‹töt tadu› telimatini sikifler tibabetchilikidin qubul qilghan." bu noqtini u özi yazghan "hawa, su, tupraq" namliq risalisida bayan qilghan mezmunlar guwah bolalaydu.


Yüsüp xas hajip yashighan dewrdin burunqi we kéyinki uyghur tibabiti.



Yüsüp xas hajip kamaletke yetken dewrde omumen qeshqerni merkez qilghan halda budda diniy we bashqa dinlarning ornini islam diniy melum derijide igiligen we barghanche kéngiyiwatqan bir dewr idi. Qedimdin shekillen'gen uyghur medeniyiti, jümlidin uyghur tibabiti we dorigerlikinimu islam medeniyiti we uninggha egiship shinjanggha kirgen ibinsinaning tibbiy telimati peydinpey singip kirip, uyghur téwépliri teripidin qobul qilinishqa bashlighan dewr idi. Shunga qedimki uyghur tibabiti shinjangning hemme yéride, qaraxanilar xanliqi hökümran bolghan bashqa jaylarda yenila üstünlükni igilep turghan, shuning üchün qedimki uyghur tibabiti mehmut qeshqiri we yüsüp xas hajiplarning eserliride ipadilen'gen, u chaghda gerche ibinsinaning tibbi telimati melum derijide kirgen bolsimu, lékin bir elge sirttin yéngila kirgen her qandaq bir medeniyet, jümlidin tibabet héchqachan shu elde ezeldin mewjut medeniyet, jümlidin tibabetning ornini derhal pütünley igilep, uni tamamen özgertiwétishke qadir bolalmaydu, mubada özgertiwétilgendimu, buning üchün nahayiti uzun bir jeryan kérek bolidu.
Ⅺ esirde turpan, qumul we shimaldiki bashqa sheherlerge islam diniy téxi singip kirmigechke, islam medeniyitimu, jümlidin ibinsinaning tibabet nezeriye we emeliyetliri singip kirmey, uyghurlarning bir qanche esir dawamida shekillen'gen uyghur tibabiti we dorigerliki öz péti bilen saqlinip turghan, bu ikki xil tibabetning salmiqida yenila uyghur tibabiti dorigerlikining mutleq üstün orunda turghanliqida shübhe yoq, shunga bu halet mehmut qeshqirining "türkiy tillar diwani"dimu, yüsüp xas hajipning "qutadghubilik" esiridimu inkas qilinmay qalmighan.
Undaqta uyghur tibabitining tarixini qachandin bashlap hisaplash lazim?
Rosiyining ulugh fiziologi iwan pétrowich pawlowning "insaniyet peyda bolghandila méditsinaliq paaliyetler bashlan'ghan, méditsina tarixini insaniyet yazma xatiriler yézishqa bashlighan waqittin hisablash xata tunushtur" dégen aqilane xulasisigha asaslan'ghanda, uyghur tibabitining tarixini uyghur xelqining iptidaiy jamae dewridin bashlap hésablash lazim. Tebiiki, uning tereqqi qilishi we takamulliship xelq ichidiki emchilik, otachiliqtin chiqip mukemmelleshken ilim derijisige ***ürülüshini uyghurxelqi qebililerdin topliship birmillet sheklide tarix sehnisige chiqishtin xéli burunla bashlinip tedriji shekillen'gen, dep éytsaq xatabolmaydu. Tarixi pakitlarmu busözimizni toluq ispatlaydu.
(1) miladiVII,VIIIesirlerde hindistanda yézilghan"herqaysi eller tezkirisi"digen kitapta eng burunqi tibabetchilik saheside bundin3000yil burun tarim oymanliqidiki uyghurlar bédiyan, sériq hélile, binepshe, sana, yadatéshi qatarliq dorilarning dawalash ünümini bilgen. Buehwal shuchaghda tarim wadisigha kelgen grétsiye wekillirini heyran qaldurghan ["(saghlamliq " gézitining 1983- yil 12- ayning 12 – künidiki "wetinimizning nur chéchip turghan milli tibabet dorigerliki", béyjing jungyi inistitoti xen kang maqaligha qarang] dep yézilghan.
(2) miladidin700ـ221yil burun yézilghan jungyi tibabitining eng qedimki kilassik tibby eseri"xungdiy néyjing suwin"kitabida zeherlik we küchlük tesirlik dorilarning gherbiy diyardin chiqidighanliqi we ichkirige kirgüzilidighanliqi bayan qilin'ghan.eger mezkur eserni miladidin500yil ilgiri yézilip chiqqan dep perz qilghandimu shinjang dorigerlikining buningdin2400yil ilgirila mueyyen tereqqiyatqa irishkenlikini chüshinip alghili bolidu. Élimizde höküm sürgen chin, xen, tang sulaliliri dewride we uningdin kéyin yézilghan tarixnamilardimu shinjangda tibabet dorigerlikining xéli yuqiri derijide rawajlan'ghanliqini ispatlaydighan nurghun xatiriler bar.
(3) miladiningIV esirliride (yeni buningdin1500yil ilgiri) yézilghanliqi perz qilin'ghan we gérmaniyide terjime ـ tetqiq qilin'ghan qedimki uyghur tilidiki "turpan tékistliri"ning tibabetke ait azghina bir qismi asasida yézilghan türükche "uyghurlarda tibabet" namliq eserde tarixshunas suheyil runwerning tüwendiki xulasisimu uyghur tibabitining tarixiy tereqqiyatini ispatlaydu. Aptur mundaq digen: "…dora yasalmilirining shekilliri we izhar qilish yosunliri bizge uyghurlarda dora teyyarlashning ne qeder asasliq we ilmiy bolghanliqini körsitip béridu. Bögünki dora yasalmiliri shekillirining köpchiliki shu chaghlardila uyghurlarda bar bolghan…", "dorilarning ishlitilidighan saheliri zamaniwi méditsinadikige oxshashla bek ilghar…", "…dorigerlik saymanliri bek mol…", "…uyghurlar bilidighan dorilarning miqdarigha xuddi bögünkidekla diqqet qilghan…"
"…belgilik peyt, belgilik kün, belgilik saetlerde dora bérishke diqqet qilghan, dora ichküzüshi, uyghur tibabitining bashqa milletler tibabitidin aldinqi orunda turidighanliqini körsitidu…".
"…uyghurlarning kisellik alametliri,sewebliri we dawalash netijilirini izahlashqa dair misalliri bek köp, uyghur tibabitining eng ilmiy teripimu shuningdin ibarettur…".
"…qolgha kelgen butékisttin shuni bilish mumkinki uyghur tibabitige dair bu eser bir tereptin terjime qilin'ghan nerse bolmay, belki sap yerlik bilimlerge yölen'gen halda uyghur téwiplirining tejribe we küzitishlirige asaslan'ghan halda yézip chiqilghan…" biz yuqiridikilerni oqughinimizda islam dinining kirishige egiship ulugh alim ibnisinaning we islam tibabitining tesiri kirishtin ilgirila uyghur tibabetchilik ـ dorigerlikning alliqachan yuqiri derijide tereqqi qilghanliqidin pexirlinish his qilmay turalmaymiz.
Uyghur tibabetchilikining tarixta mushundaq yüksek derijide tereqqi qilishi, kiyinki zulmetlik kunlerdimu yuqalmay dawamlishishida siyasiy muqumluq, iqtisadning tereqqiy qilishidek obyéktip shertlerdin tashqiri,tibabetning özide mewjut bolghan töwendiki alahidiliklerning muhim ruli bar: (1) uyghur tibabiti maddini asas qilghan bir pen. U pirixunluq, jinkeshlik qatarliq saxtiliq, xurapatliqlardin alliqachan ajrilip chiqqan; (2) uyghur tibabetchiliki keng xelq ammisining qizghin hémayisige ige; (3) uyghur tibabetchiliki shinjangning keng zéminidiki mol dora menbelirige ige; ötmüshtiki tarixiy dewirlerdin taki hazirghiche uyghur téwipliri, dorigerliri izchil halda öz tejribilirini yekünlep yéngi ـ yéngi eserlerni yézip, tibabitimiz, dorigerlikimizning mezmunini béyitip keldi. Shunga azadliq téngi yorush aldidiki zulmetlik künlerde qatmalliship burunqi hayatiy küchini yuqitishqa yüzlen'gen bolsimu partiye rehberlikige érishkendin kéyin qaytidin runaq tépip xelq saqliqini saqlash ishlirida özining ijtimaiy rulini jariy qildurmaqta.
3. Yüsüp xas hajipning saqliqini saqlash heqqidiki bayanliri, uning ilmiy we emeliy qimmiti.
Yüsüp xas hajip uyghur tibabitining tüp nezeriye asasiy bolghan töt madda (töt tadu)ni sözlesh bilenla qalmay, mezkur töt madda asasida barliqqa kélidighan töt keypiyat (issiq,sughuq,höl,quruq mizaj) toghrisidimu xéli etrapliq toxtalghan we ularning arisidiki ziddiyetlik munasiwetni nahayiti chüshinishlik halda:
mizajingni éytay ochuq sanga,bil,
sériq, aq qaradur we yaki qizil. (4632- béyit)

Bularning birsi birge yéghi,
yéghilarni bu reng bilen ayrighil.(4633- béyit)
dep bayan qilidu.
Tibabitimizning asasiy nezeriyisi buyiche,janliq organizmlarda, jümlidin insan bedinide xilitlar tengpungluqi nisbiti bolidu. Emma mizajlar ziddiyiti mutleq bolidighanliqi tekitlinidu. Yüsüp xas hajipning yuqiriqi bayani del ene shu ziddiyetni gewdilik halda chüshendüridu.
Yüsüp xas hajip yene tibabitimizning tüp asasiy nezeriyisidin biri bolghan xilit nezeriyisimu janliq misallar bilen ixcham bayan qilghan.
Chüshke tebir bérish heqqidiki bayanlirida qan, sepra, sewda, belghemlerning nispiy tengpungluqi buzulup,birersi ghalip bolghanda bedende belgilik alametler sadir bulupla qalmay,belki chüshtimu shuninggha munasiwetlik qizil, sériq, qara, aq nersiler körülidighanliqini teswirligen. Ularni tengshesh chariliri, dorilirinimu körsitip bergen. Bular tibabitimizda hazirghiche sözlinidighan xilitlar nezeriyisi we ularning tengshesh üchün qollinip kéliwatqan chare ـ tedbirler bilen pütünley oxshaydu.
Tibabitimizning töt xilit nezeriyisige nisbeten bezilerning bir qisim natoghra qarashliri bar. Ular qanning ghalipliqini peqet qan ishlepchiqarghuchi ezalar xizmitining buzulushi bilen qan miqdarining éship kétishi depla chüshinidu. Halbuki qanning miqdar, hejim jehettin éship kétishi alaqidar ezalarning paaliyitide mueyyen özgirishlerni keltürüp chiqiridu.shuningdek qan miqdarining kémiyip kétishi yaki uning terkibidiki ozuqluq terkiblerning aziyip kétishimu her xil késelliklerni keltürüp chiqiralaydu (mesilen:kemqanliq we bashqilar).
Emma qan terkibide éqip yürgen sepra, belghem, sewda xélitlirining éship kétishi, pütün organizm xizmitide, xususen bashqurghuchi ezalar(ezaiy reiseler) xizmitide, éghir özgirishlerni sadir qilidu. Mesilen :qan tomur qétish, méngige qan chüshüsh, herxil iltihab (yallughlinish)larni keltürüp chiqiridu. Bu emilyette daim uchrap turidu.
Beziler tibabitimizde sözlinidighan sepra (öt) maddisini etrapliq tehlil qilmay "qanda sepraning éship kétishi" digen sözni mesxire qilidu. Halbuki gherb tibabitide sözlinidighan bilidobin(xenzuche den xungsu), biliwérdin(xenzuche den loyu), bililawin(xenzuche den xuangsu) we bashqilarning yéqinqi chaghlarda tomur qétishish we nurghun késelliklerni keltürüp chiqiridighanliqi éniqlan'ghan. Ular xolistérin(den'guchun)larning eneshu sepra maddisining muhim terkibliri ikenlikini eske élishmandu.
Yene beziler tibabetchilik kitablirimizda dawalash emiliyitide sözlinidighan "belghem"ni xata halda"xeprük" bilen birdek chüshinip, uninggha bashqiche qarashta bolidu, tibabet kitablirida yézilghan belghem hegizmu xeprük emes, belki gherb tibabitide sözlinidighan limfa suyuqluqining del özi .buninggha delilimiz shuki tibabet kitablirimizda: "belghem xiliti yütün bedenni hölleshtürüp yumshitip turidu. Beden'ge ozuqluq yitishmigende yaki qan we beden suyuqluqi köplep yuqalghanda,qan'gha ötüp ularning ornini tolduridu" déyilidu. Gherb tibabitidimu limfa suyuqluqining qanni tuluqlash ruli barliqini éniq sözligen. Bu ikkisining nime perqi bar ?
Belghem xilitining éship kétishige kelsek, herxil késelliklerde, bolupmu yallughluq késelliklerde, aq qan hüjeyriliri éship köpüyüp ketkende ular ichidiki limfa hüjeyriler nésbitining éship kétishi uninggha gewdilik misal bolalaydu. Doxturmu aq qan hüjeyriliri, jümlidin shu qatardiki limfa hüjeyriliri sanining az köplikige qarap yallughlinishlarni periqlendüridu.
Sewda maddisi heqqidimu yéqinqi zaman tetqiqatliri bir qisim esebiy késellikler yüz bergende, jümlidin " malxuliya " késellikining kélip chiqishida méngidiki CRH dep atilidighan bir xil ximiyiwi madda rol oynaydighanliqi éniqlan'ghan. Bu xil tetqiqatlar sewda maddisini tépshqa yol achti. ["shangxey ammiwi sehiye géziti" 1987- yili 1- ayning 14- künidiki sani 3- bet]
bezi yéqinqi zaman alimliri ichide sewda maddisini süydük kislatasi dégüchilermu bar.
Bu yerde shunimu éytip ötüsh kérekki, tibabitimizning organlar fiziologiyisi heqqidiki bezi közqarashliri yéqinda chet'el alimlirining tetqiqatida éniqlan'ghan keshpiyatlar arqiliqmu ispatlanmaqta. Tibabitimizde yürek eng asasliq reis eza dep éytilidu. Lékin bezi kishiler méngining ménge postilaq maddisining pütün organizm paaliyetlirige nisbeten bashqurghuchiliq rolini nezerde tutup, méngini eng asasliq reis eza dep qarashni algha sürüp kelgenidi. Yéqinda amrika alimlirining bayqishiche, yürek hormuni yene "yürek hormuni" ishlepchiqiridiken. Bu xil hormun kem bolsa kishilerning réaksiyichanliqi susliship, rohi chüshkünliship, yürekning bergen qomandilirini pütün beden'ge, jümlidin méngige yetküzüp bérelmeydiken. Démek, yürek hormuni insanning tepekkur paaliyitinimu bashquridiken.
Bu keshpiyat qedimki hökümranlarning uzaq muddetlik küzitishler arqiliq " yürek asasiy reis eza", " hayatliq rohi (rohi heywani) yürekte hasil bolidu " deydighan telimatning ilmiylikini ispatlaydu.
Pen ـ téxnikining tereqqiyatigha egiship xuddi bashqa sahelerge oxshash tibabet sahesidimu hazirche gumanliq bolghan mesililerning éniqlinishi shübhisiz ulugh mutepekkur alimimiz yüsüp xas hajipning buningdin ming yilche ilgiri otturigha qoyghan "késellik éghizidin kiridu " dégen hökümmu nahayiti zor ilmiy emeliy ehmiyetke ige. U mundaq dégen:
" késel galdin kirer uni ching küzet,
yégin ashni tengshep, az ـ az ye peqet " (4615-béyit)

" éghizidin kirur ash bilen bu késel,
qéritur kishini yéshidin ewwel ". (4674 ـ béyit)

" gélingni yighip sen,daim ésen yür,
qilur yüzini sulghun késel her mehel ". (4675 ـ béyit)

" tiliseng késelsiz ömür ey tékin,
éti" az ye " dégen dorini yégin ". (4642 ـ béyit )
büyük alim yüsüp hajip tibabitimizning yétekchi nezeriyisini bayan qilghandin tashqiri salametlikning shertlirini sözlesh bilen bille, isanning rohiy keypiyati,xapiliq ـ xoshluq, ghem ـ qayghu, rohiy ziddiyet, ghezeplinish qatarliqlarning késellik tughdurghanliqinimu chüshinishlik, ixcham söz bilen chüshendürgen:
" ey aqil, ghezepni qil özdin yiraq,
achchiqtin yiraq bol, al yaxshi ataq ". (322 ـ béyit)

Yene: " bu achchiq, ghezeptin eyle hezer,
yéqin kelseng ulghay hayating xeter ". (323 ـ béyit)
yuqirida sözlen'gen pakizliq, yémek ـ ichmek taziliqi, uzuqlinishning tertiplik bolushi hemde achchiqlinish, ghezeplinishtek rohiy amillardin saqlinish qatarliqlar we uningdin bashqa nurghun bayanlar uyghur tibabitining asasi nezeriyisi we salametlikni saqlashning tüp shertliridin ibaret bulup, tibabitimizde bügünki kündimu tekitlinidighan mezmunlar bilen tamamen oxshiship kétidu. Démek, ular yenila ölmes emiliy ehmiyetke ige.

Qeshqer pidagogika inistitoti ilmiy jornili 1989-yili 6-san
kilish menbe bilik turi