PDA

View Full Version : "turan" atalghusining mezmun xaraktéri



uaa_admin
25-07-06, 12:42
"turan" atalghusining mezmun xaraktéri

Turan atalghusi tarixtin buyan ikki xil mezmun'gha ige bolup keldi. F. Én'géls "turan" atalghusini jughrapiyilik nam süpitide, "turanliqlar" atalghusini xelqler - insan türkümi nami süpitide ishletken. "büyük lughet we énsiklopédiye" de : "turan - türki tilliq xelqlerning ottura asiyadiki eng qedimki iranliqlarning bergen nami déyilgen bolsa, "qutadghu bilik" dastanining muqeddimiside bu eserni mushundaq nam bilen “turanliqlar" ning ataydighanliqi eskertilgen, yene yüsüp xas hajipning bu esirini xenzuchigha terjime qilghuchilarmu "turan - ottura asiyadiki türki tilliq xelqler yashaydighan yurtlarning qedimki nami bolup hésablinidu yaki türki tilliq xelqlerni körsitidu " dep izahat bérishken.


Shangxey terjime neshriyati 1984 - yili "shahname" ning " rustem we sohrap" babining terjimisini neshr qilghanda firdews tilgha alghan "turan" sözini terjiman mundaq izahlighan : "turan - esli ottura asiyadin ibaret keng térrétoriye idi. Bu yerge iran qebililiri jaylashqan, kéyinche bu yurtni türki milletler igiligen we 'türkistan' gha özgertken. <shahname> de firdewsi 'turanlar' bilen 'türk' ler dégen ikki sözni oxshash menide qollan'ghan ".

Alim liyong birqeder konkirt pikir yürgüzüp : "yéqinqi we hazirqi ilim sahesi 'turan' ibarisini uyghurlargha mensup bolghan türki tillar ailisi, hetta pütkül altay tilliri séstimisidiki insanlar türkümining omumiy nami süpitide qarap keldi " dep yézip, "öz tarixining melum basquchlirida nechche qétimlap pütün milletning qelb sadasini yangritip qoralliq, heywetlik we shanliq küresh musapilirini béshidin kechürgen turanliqlar" dégen shekilde tarixqa yandiship, öz pikrini yenimu ilgirligen halda qaratmiliqqa ige qilghan.

Chinggizxan istélasidin kéyin ottura asiyada eng tesirlik rol oynap "yipek yolidiki birinchi qatardiki qehriman" we "yipek yolida tughulghan birichi qatardiki shah" dep shöhret qazan'ghan emir tömür (1405 - 1333 ) öz ügütliride " biz kim --- mülki turan, biz kim ---- milletlerning eng qedimkisi we eng ulughi bolghan türkning bash boghuni" dep heywe körsütüp, "turan" ni bir el süpitide bayan qilghan. Bu tarixtiki kishilerning bayanliri bolup, uninggha pütünley jor bolush kérek dégen mentiqe chiqirilmasliqi kérek, elwette.

Bu atalghuning qollinishi deslepte qedimki paris - iran höjjetliride uchraydu.
Birinchi, "awésta" diki "tura", "tur" lar iran qebililirining shimalidiki zor bir qebililer ittipaqigha qaritip qollinilghan. Bu qebililer eyni chaghda ot - su qoghluship, köchmen turmush kechüridighan qebililer bolup, ularning makan téritoriyisi muqim shekillenmigen. Shunga, bu nam öz zamanisida mueyyen téritoriyisini ipadilimey, belki qebile - qowm nami sheklide qollinilghanliqi ejeplinerlik emes.

Ikkinchi, "awésta" dewridin kéyin iranliqlar özlirining asasliq paaliyet rayonining shimalidiki cheksiz téritoriyini "turan" dep u yerde yashighan xelqlerni "turanlar" dep atighan. Bu "tura - tur" din " turan" ning kélip chiqish éhtimali barliqini körsitidu.
Üchinchi, "awésta" da tilgha élin'ghan "diwe kebi", "yalghanchi", "rezillik" de uchigha chiqqan "arjasib" ning "shahname" de "turan shahi" dep teswirlinish "arjasib" ning "jenggiwar turlar" dep atalghan qowmlarning yétekchisi bolushi mümkinchilikini, buning "turan shahi afrasiyap" dégen uqum bilen mezmundash ikenlikini muqimlashturushqa bolidu.

Tötinchi, "shahname" de afrasiyap turan shahi déyilish bilen birge "türklerning xani" dégen uqum teng menide qollinilghan. Derweqe tarixshunas sén jomiyen beziler "tura" türklerning bowisi dep qaraydu, dégen mezmunda pikir bayan qilghan bolup, bu "turan" bilen "türk" ning "shahname" qatarliq kitaplarda parallél qollinishining réalliqtin anche chetnep ketmigenlikini, amo deryasining shimalidiki bipayan tüzlenglikte yashighan turanlarning asasiy qebililiri dewrning almishishi, insanlarning tereqqiyati hem milletlerning kélip chiqish qanuniyitige maslashqan halda kéyinki dewrdiki türki tilliq qebililer, jümlidin uyghurlarning kélip chiqishining bir tarmaq menbesi bolup qalghanliqini éniqliqqa ige qilidu.

Beshinchi, kishi isimliridimu, mesilen, erler arisida tur, turaxun, turan axun, ayallar arisida turxan, tuxan, turaxan, turanqiz, turanxan dégen'ge oxshash isimlar bar. Buningdin tur, tura, turan atalghulirining tomuri hem mezmuni oxshash ikenlikini bilgili bolidu. Hazirqi zaman uyghur turmushida éstimal qiliniwatqan bu isimlarning yiltizini "awésta dewri" din surüshte qilsaq ghelite bolmas.

Altinchi, mehmud qeshqeri "türki tillar diwani" da "an - en" qoshumchilirining qoshulup köplük menisini béridighanliqini, shuninggha munasip "er" ning köpliki 'eren", "oghul" ning köpliki "oghlan" ikenlikini éytqan. Mushu ehwalgha qarap, "tur - tura" ning köplük shekli " turan " bolushi éhtimalgha xélila yéqin.

Yettinchi, parslarning epsane - riwayetliride sözlen'gen féridon we uning oghulliri toghrisidiki mezmunlarmu belgilik toluqlima matiriyaligha ige qilidu. Bir xil epsane riwayette éytilishiche, féridon ömrining axirida pütün döletni üch oghligha teqsim qilip béridu. Chong oghli sélimge romni, otturanchi oghli turgha turan we chinni, kenji oghli hilajgha pütkül iranni suyurghal qilip bergen. Buninggha qarighanda "tur" gha tekken yer "turning ewladliri hem uning zémini" meniside "turan" dep atalghan. "shahname" diki afrasiyapning aghzidin bérilgen ".....turan bilen iranning ziddiyiti sélim bilen turan zamanisidin bashlan'ghandur " dégen geptin hem féridonning ikkinchi oghli turning "shahname" ning yene bir yéride afrasiyap aghzidin "turan" sheklide bérilgenlikimu "tur" bilen "turan" ning namini öz'ara uyghunlashturidu. Wahalenki, bular epsane - riwayetlik chüshenche bolsimu, biraq uning tarixiy uqumlarni bayan qilishta wastilik matiriyal ikenlikini pütünley inkar qiliwetmeydu.

Sekkizinchi, uyghur tarixchisi molla musa sayrami (1917 - 1836 ) 1911- yili tamamlighan "tarixiy hemidy" namliq kitabidiki "turan" dégen nam 'türk" bilen ' tür ' sözining qoshulishidin peyda bolghan " dégen bayanidin uning belgilik éniqlima matériyalliq roli barliqini bilgili bolidu.

Eskertish : waqit munasiwéti bilen "awésta" sözige qisqichila izahat bérip ötüshke mejbur boldum.

"awésta" diki merkiziy weqelik iran qebililiri bien shimaldiki jenggiwar köchmen qowmlarning uzun'gha sozulghan jenggi - jidelliri teswirlen'gen. Iran qebililirige yétekchilik qilghan serdar hilaj, suqrat, siyawush we ispendiyarlar bolsa, shimaldiki qebililerge tur, hushang we afrasiyaplar bashchiliq qilghan. "awésta" da "arjasib" dégen bir qehrimanning nami tilgha élinidu hem u iran qebililirining eng küchlük reqibi süpitide nurghun qoshun'gha yétekchilik qilidu....................................

Démek, "awésta" diki "tura", "tur" nami "bahadir zerrige mersiye" we "shahname" lerdiki "turan" atalghusining deslepki shekli dep qarash muükinchiligi bar.


Menbe : gheyretjan osmanning "uyghurlar sherqte we gherbte" namliq kitawidin élindi.