PDA

View Full Version : Turghun Almas



uaa_admin
23-07-06, 22:41
Turghun Almas, ataqliq tarihci alim we xair. 2001-yili 11-sintebir kuni, Urumcide kisel sewebidin 77 yexida alemdin otti.

Turghun Almas, 1924 - yili 30 - oktebirde Qexqer kona xeher Doletbagh yezisi, Tar bughuz kentide tughulghan. 1934-yildin 1939-yilghice oz yezisi we Qexqer kona xeherde baxlanghuc telim alghan.1939-yildin 1942-yilghice Urumci sabiq darilmuellimide oqughan. 1942 - yili darilmuellimni tamamlap, Qaeaxeher nahiyiside baxlanghuc mektepte mudir bolup ixligen. 1943-yili Gomindangcilargha qarxi texwiq-terghibat qilghanlighi ucun qolgha elinip turmige taxlanghan.

1946-yili turmidin ciqqandin keyin, Qexqerge qaytip deslep Qexqer kona xeherdiki bir baxlanghuc mektepte oqutquci, kiyin Qexqer oqutquci yetixturux kursigha mudir bolup ixligen.

1947 – yili 7 - ayda Gomindang dairliri uni yene qolgha elip, 1949-yili 4-ayda qoyup bergen. Turghun Almas xu yili Guljigha kilip, 1950-yili “ Azzatliq” gezitide ixligen.1950 - yildin 1953 - yilghice Qexqer we Urumcide jamaet hewpsizlik saheside mehsus hadim bolup ixligen.

1953-yildin tartip taki 1990 - yilghice Uyghur aptonum rayonluq edebiyat - senetciler birlexmisining tarmighida, tehrir, terjiman, edebiy ijadiyetci we ahirida tarih tetqiqatcisi bolup hizmet qilghan bolup, Hitay tili we yezighini mukemmel bilgendin sirt, rus tili we turk tillirinimu yahxi biletti.
Turghun Almasning ijadi paaliyiti xiiriyettin baxlanghan bolup, 1941-yili “qaytmaymiz” namliq tunji xiirini elan qilghan. Keyinki ikki qetimliq turme hayatida “tutqun” “azatliq mex’ili” “tenlirim yapraq” ’ “satqingha olum” qatarliq jenggiwar inqilabi xiirlarni yazghan. Uning “tenlirim yapraq’namliq xiirigha muzika ixlinip, helq arisida keng tarqalghan. 50-yillarda, “qizil bayraq” powisti “picaq” namliq dirammisi elan qilinghan.

Turghun Almas ijadi emgeklirining eng asasi qismini we hayatidiki eng buyuk hizmetlirini, uning Uyghur tarihi we Uyghur kilassik edebiyati tetqiqatigha beghixlanghan mehsus eser we maqaliliri texkil qilidu. Turghun Almas 1980 - yilliridin baxlap, tarih, tarih tetqiqati bilen xughullunup, “Honlarning qisqice tarihi” “Qedimqi Uyghur edebiyati” “Turkler” “Iduqut Uyghur hanlighi” we “Uyghurlar” qatarliq cong hejimdiki eserlerni yezip ciqti. Uning “Honlarning qisqice tarihi” namliq esiri Germaniye Hamburgta nemisce nexir qilindi. “qedimqi Uyghur edebiyati” esiri Seudi Erebistanda erebce nexir qilindi. Turghun Almas bundin baxqa yene, tarih we edebiyat temisida 40 parcidin artuq maqale elan qildi.

Turghun Almas bu tarihi eserliri arqiliq kopunce Uyghurlarni tehice ozining heqiqi tarihini bilmesliktek ghayet icinarliq halettin qutqazdi.
Cunki, kommonist Hitay hakimiyiti Xeqriy Turkistandiki mustemlikicilik hokumranlighini ornatqan kundin etibaren Uyghurlarning milli ghorur we ixenc tuyghulirini yoq qilix arqiliq ularni menggu qulluq we mehkumluqta saqlap qelix ucun, idologiye sahesige qarita qattiq teqiplex siyasitini yurguzup, bir tereptin, Uyghurlarning heqiqi tarihini tetqiq qilix we yezixini ceklise, yene bir tereptin “Xinjiangning yerlik tarihi” “Uyghurlarning qisqice tarihi” digendek sahta , burmilanghan tarih kitaplirini yaritip, uningda “Xerqiy Turkistan ezeldin Hitayning ayrilmas bir qismi” “Uyghurlar hecqacan dolet qurup musteqil bolup yaxap baqmighan”- digenge ohxax xermende sepsetilerni terghip qilix arqiliq, Uyghurlarning necce ming yilliq xanliq tarihi we insaniyet medeniyitige qoxqan buyuk tohpilirini yoqqa ciqirixqa urunup kelgen idi.

Lekin, kun nurini itek bilen yapqili bolmighinidek, bir milletning tarihini teqiplex bilen yoq qiliwetkili, menggu yuxurup qelix esla mumkin emes!
Uyghur helqi teqipler qance kucluk bolmisun, ozining heqiqi tarihini bilix we uni kilecek ewlatqa yetkuzux istigidin bir kunmu waz kecmidi. Bu yolda qurbanlar beirixtin bax tarmidi.1944- yili Kabulda , tarihci alim we mexhur jamaet erbabi merhum Muhemmet Imin Bughra teripidin yizilghan “Xerqiy Turkistan tarihi” digen mexhur tarih kitabi bar bolup, bu kitapni Xerqiy Turkistan teweside saqlax we oqux qattiq meni qilinghan idi. ƒ€“tken on yillar mabeynide, Xeqriy Turkistanda qanciligen kixiler bu kitapni oqughini, mehpi kocurup tarqatqini seweplik turmilerge taxlandi, hetta hayatidin ayrildi!
Turghun Almas, Xeqriy Turkistanda qattiq idolgiye bismi hokum suriwatqan muxundaq bir weziyette,milletning heqiqi bir ziyaliside boluxqa tigixlik mesuliyetcanliq tuygusi we pidakarliq rohi bilen kokrek kirip ciqip buyuk bir hizmetni ada qildi!

Turghun Almas, Uyghurlar we ularning ejdatliri teripidin qurulghan buyuk Hon impiratorlighi, Kok Turk hanlighi, qedimqi Uyghur hanlighi, Iduqut Uyghur hanlighi, Qarahanilar hanlighi qatarliq mexhur hanliqlar we baxqa cong-kicik hakimiyetlerning heqiqi tarihi, ular yaratqan parlaq medeniyet we uning dunyawi tesirlirini, mol tarihi pakitlar asasida, keng we mupessel yezip ciqip, Uyghurlarni, bolupmu, bugunki yax ewladlarni oz milli tarihini haqiqi bilix, ozining xanliq tarihidin pehirlinix we ozige ixinix tuyghusigha ige qildi. Ilgiriki, ozini kemsitix, we umidsizlik keypiyatliridin qutqazdi.
Turghun Almasning tarihi eserliri elan qilinghan 80-yillarning ottura we ahirliridiki axu bir mezgil icide, Xerqiy Turkistandiki Uyghurlar arisida, bolupmu yaxlar arisida, oz tarihi yiltizini izdex we tarih ugunux dolquni qozghaldi. Bu hal yaxlar arisida, ozining xanliq tarihidin pehirlinix bilen bir waqitta, hazirqi mehkumluq teghdirige ecinix we kilecekte oz milli dolitini qayta qurux isteklirining bax koturixi we kuciyixige turtke boldi.

Xunga, 80 - yillarning ahiri we 90 - yillarning baxlirida Xerqiy Turkistanda meydangha kelgen yaxlarning milli oyghunux herketliride, Turghun Almasning tarihi eserliri idogiyelik menbe supitide muhim rol oynidi. Lekin Hitay hokumiti bundaq haletning meydangha kilixidin olgudek qorqatti. Xunga 90-yili etiyazda, Turghun Almasning “Uyghurlar” “Honlarning qisqice tarihi” we “qedimqi Uyghur edebiyati” qatarliq yuqarqi uc kitabi ustide ceklex permani ciqardi we putkul Uyghur aptonum rayoni boyice “uc kitapni tenqitlex” herkiti qozghidi. Eser aptorini bolsa, ilmi tetqiqat bilen xughullunux we eser elan qilix hoquqidin putunley mehrum qilip, siyasi nezer bentke mehkum qildi.

“Uc kitapni tenqitlex” herkiti bir yilgha sozuldi. Bu jeryanda Hitay dairliri, medeniyet sahesidiki kixilerni, jumlidin, Turghun Almasning ilmi tetqiqat sahesidiki kesipdaxliri we dostlirini mejburi rewixte “ Uc kitap”qa qarita rediye maqalilirini yazghuzdi. Metbuatlarda bu hil “buyrutma” maqaliler koplep elan qilindi we mehsus kitapciler ciqirildi. Lekin, Hitay dairliri kutkinining eksige irixti.
“Uc kitap”we uning aptori ustidin ceklex, tenqit we teqiplex jari qilinghan kundin etibaren, el arisida Turghun Almas we uning “Uc kitabi”gha bolghan hormet we etibar ilgirikidin necce hesse kuceydi.

Kixiler bu kitaplarni izdep yurup qimmet bahada sitiwilixti, qoldin qolgha otkuzup qayt- qayta oquxti we qimmetlik buyum supitide oyliride yuxurup saqlaxti.

Turghun Almas, ilgiri peqet tarihcila bolghan bolsa, emdilikte, milli qehriman supitide helqning qelip toridin jay aldi, uning “Uc kitabi” hem addi kitap emes, belki menggu izi ocmeydighan qimmetlik abidige aylandi.

uaa_admin
23-07-06, 22:51
From Wikipedia

http://en.wikipedia.org/wiki/Turgun_Almas

Turghun Almas (30 October 1924 - 11 September 2001) was an Uyghur historian and poet born in Kashgar. He was criticized for his "support for ethnic nationalist separatists" by Wang Lequen. He was jailed from 1943 to 1946 and again from July 1947 to April 1949 for his political activities. In 1950 he became an editor for the Azadliq newspaper.
Turghun is perhaps most noted for his book, Uyghurlar. He began researching Uyghur history in 1980, and the book was banned after its publication in 1992. He was allegedly under house arrest until his death while he was in Urumqi.

Unregistered
15-04-08, 14:54
Uyghurlar Tarihi , Aptur Turghun Almas
http://history.uyghurlar.biz/uploads/TAlmas_Uyghurlar.pdf

Yaki

ed2k://|file|Uyghurlar%20(by%20T.%20Almas)%20-%20Uyghur%20Uighur%20Uygur%20East%20Turkistan%20Tu rkestan%20(not%20Xinjiang).pdf|123456955|BEA6933DF 6236DEC9121FF8C9BAFFE48|/