PDA

View Full Version : Keriyiliklerning kiyim – kechek medeniyiti



isyan
21-07-06, 12:04
Keriyiliklerning kiyim – kechek medeniyiti




Keriye xoten wilayitining sherqi, qara qurum taghlirining shimali, telimakan qumluqining jenubiy chetidiki qedimiy yurt. Bu yurtta ejdadlirimizning bezi en'eniliri, medeniyet iznaliri xeli saqlinip qalghan. Bular ichide kozge eng kop cheliqidighini keriyiliklerning ozgiche kiyinish aditi bolup, bu jehette bashqa rayundiki uyghurlardin roshen periqlinidu. Buning ichide tipik bolghini, keriye ayallirining telpiki we perijisi.

Kichik telpek kichik telpek eslide kucha korpiside tikiletti. Yeni kucha qoyining bir – ikki kunluk bolghan qozisining eng nepiz, muyliri eng guldar bolghan ashlan'ghan korpisi kichik tekpekning asasliq materiyali qilinatti(bugunki kunde, u xildiki korpiler yetishmesliktin, sun'iy toqulghan korpiler materiyal qilinip tikilidighan boldi).

Telpekning eghiz teripi keng, usti teripi tar bolup, adette astinqi diametiri sekkiz – on santimetir, ustunki diametiri uch – tot santimetir etrapida kelidu. Sirti aq, seriq, kok, qara renglik tawar rextlerde tashlinidu. Telpekning qasqini qara yung yiptin tekshi qilip toqulidu. Asti girwikige bir santimetir etrapida yung yiptin kirpik tutulidu. Telpekning ichige ashlan'ghan yumshaq tiridin esterlik elinidu. Telpek yingne yaki yingne mix bilen ayallarning bash yaghliqigha qiypash halda ilindurup muqimlashturulidu. Telpekning tikilish huner _ sen'iti bir qeder inchike hem murekkep bolup, tumaqchilarning hemmisila tikelmeydu. Uni mexsus kichik telpek tikidighan tumaqchilar tikidu. Kichik telpekni toy qilip sikilek mewsumige kirgenlerdin tartip momaylarghiche kiyidu. Kiyish tertipi sorun'gha qarap oxshimaydu.

Aililerde olum _ yetim bolghanda aq. Kumush reng tashliqini kiyidu. Bu haza tutqanliqining belgisi. Toy _ tokun, heyt _ bayramlarda chachreng hem zeytun reng tashliqini kiyidu. Sikilek mewsumige kirgenler shox chachreng zer yip tashliqini kiyidu. Juwanlar we uningdin eship ketkenler aq, kumush reng, qara, seriq renglik tawarlarda tashlan'ghanlirini kiyidu. Yatliq bolmighan qizlar kiymeydu.


Perije perije gulluk we sidam tawar ( yipek) rextlerdin tikilidighan tashqi kiyim. Burun bapkarlar chaq bilen igirigen yipta toqughan yerlik chekmen (boz chekmen) we mejnun chekmenler qara rengde buyap tikiletti. Perije adette oyma tikilidu. Pesh, yaqa, ayaghlirigha hem yeng uchigha uch santimetir kenglikte chachreng perdaz tutulidu. Perijige tugme, belwagh ornitilmaydu. Perijining ong sol kokrek qisimigha yettidin 14 yaki toqquzdin 18 targhaqliq ornek chushurulidu. Targhaq yerim ay shekilde bolup, renggi perdaz renggige bap chachreng bolidu. Ong we sol kokrekke tikilgen targhaqlar bir _ birige udul bolidu. Ong we sol tereptiki targhaqlar sanining yette we toqqurdin bolushi ejdadlirimizning <<yette>> we <<toqquz>> ni xasiyetlik san, dep qarishidin, uning shekilining yerim aygha oxshishi burunqi ejdadlirimizning kokke choqunush etiqadidin kelgen bolushi mumkin. Buni yenimu ilgirlep tetqiq qilip korushke erziydu.

Perijini adette hazidar bolghan ailidiki boyigha yetken qizlardin tartip momaylarghiche hemmisi kiyidu. Yengidin quda bolushqan ikki terep toy kuni bir _ birige perije sowgha qilishidu. Ay gulluk xangdende tikilgini perijining eng yaxishsi hesablinidu. Beshigha kichik yaghliq artip yaki doppa kiyip, uzun paypaq kiyip perije kiyishke qet'iy bolmaydu. Meyli chokanlar bolsun yaki yashan'ghan ayallar bolsun perijisini kiyish uchun choqum beshigha aq yaghliq artip kichik telpek kiyishi, shim kiyishi kerek.

Keriye kichik telpiki we perijisining hazirghiche kiyilishi keriyning alahide medeniyet puriqini namayen qilidu.

Aq yaghliq aq yaghliq adette aq daka, nilung daka, aq girip we gulsiz aq yepek rextlerdin tikilidu. Shekli tot chasa bolup, chorisi tikip pukulmeydu. Aq yaghliq gulsiz aq yaghliq, gulluk aq yaghliq dep ikki xilgha ayrilidu. Gulsiz aq yaghliqni keriye xotun _ qizliri olum _ yetimlarda artidu. Haza igisi qolum _ qoshinlirigha artip qoyidu. Yashan'ghan ayallar kopinche mushu xil yaghliqni artip yuridu. Gulluk aq yaghliqning tikilishi bir qeder murekkep bolup, uninggha sap yepektin gul tikilidu. Gulluk aq yaghliqni yash, ottura yash ayallar toy _ tokun, heyt _ ayemlerde artidu. Yaz pesilide ustige marjan doppisini kiyip artsa, qish pesilide qama telpek bilen artidu, kopinche hallarda kichik telpek bilen artidu. Gulluk aq yaghliq, gulsiz aq yaghliq ayallarning chachliri, yuz _ kozlirini topa _ chang we qurghaq hawadin saqlaydu.

Juwanche konglek juwanche konglek (izmilik konglek) qizil we yeshil renglerdin bashqa her qandaq rengdiki sidam rextlerdin tikilidu. Pasoni tuz shekilde bolup, qoltuq qismi kengrek bolidu. Konglekning meyde qisimining del otturisidin 20 santimetir uzunluqta chak echilip, ikki teripi ikki santimetir kenglikte jigerreng meshut yip bilen chirayliq qilip neqishlinidu. Ong meyde terep qisimigha poreng yepek yipta toqulghan kengliki ikki santimetir, uzunluqi 20 santimetir etrapida yette dane targhaq ornitilidu. Bir qarimaqqa shekil jehette perijining taqisigha oxshap ketidu. Omumen ikki baliliq bolghan, yeshi 30 din halqighan, yeni juwanliqqa qedem qoyghan ayallar, yashan'ghan ayallar kiyidu.

Erler telpiki keriyide erlerning bash kiyimi ichide shapaq doppa (bok), chimen doppa, badam doppidin bashqa, alahide kozge cheliqidighini salwa telpektur. Uningdin bashqa yene boz telpek, qara korpe telpek, qama telpek, tulke telpek we selle telpekmu kiyilidu. Yash erler koprek qasqini chong, kucha korpisidin tikilgen salwa telpek kiyidu. Toy _ tokun we yigitler olturushlirida salwa telpek choqum kiliyidu. U yigitlik salapitining muhim belgisi, dep qarilidu.
Erler telpiki tughulghinigha anche uzaq bolmighan qara yaki boz qozining terisi (korpisi) din tikilidu. Yeni qozining yumran terisi ashlan'ghandin keyin uningdin qasqanliq elinidu. Ichige yerim qirqiwetilgen aq yaki boz qoyning terisidin esterlik elinidu. Telpekning asti jiyikige ikki santimetir etrapida tekshi kirpik tutulidu, tope teripige qara chiberquttin tot talaliq qilip topilik tutulidu. Keriye erliri tot pesilde degudek mushundaq telpekni kiyishni adetke aylandurghan.
Yuqiri kiyimler keriyning ozige xas kiyim _ kechek medeniyiti bolup, uzaq dewrler dawamida izchil dawamliship kelgen, bashqa rayondiki uuyghurlarning kiyim _ kecheklirige anche oxshiship ketmeydu. Bu kiyimlerning en'eniwi yiltizi chongqur bolupla qalmay, kuchluk yerlik poraqqa ige. Keriyilikler toy _ tokun, olum _ yetim we bashqa her xil murasim paaliyetliride hazirmu shu kiyimlirini kiyidu, etiwarlap saqlaydu, bir _ birige sowgha qilishidu. Keriyiliklerning bu kiyim _ kechek medeniyitini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige.

Apturi: ablet jelil <<Xinjiang Geziti>> din elinghan
Attached Images