PDA

View Full Version : Uyghur xelqining ataqliq shairi - dolqun yasin (uchqun)



isyan
21-07-06, 11:58
Uyghur xelqining ataqliq shairi - dolqun yasin (uchqun)


(1938-2005- Yillar)


Uyghur xelqining zamanimizdiki ulugh shairi, ataqliq jurnalist we közge körün'gen siyasiyun dolqun yasin (uchqun) 1938- yili 5 - ayda sherqiy türkistanning ili wilayiti süydung nahiyiside ziyali, shair yasin xuda berdi ailiside dunyagha kelgen.

Dolqun yasin iptidai we ottura mektep telimlirini ghulja shehiride élip, 1953 - yili 8 - ayda sabiq shinjang (sherqiy türkistan) inistituti til - edbiyat pakoltétigha oqushqa kérip, uni 1956 - yil 7 - ayda ela derijide tügetken.

U 1956 – yilidin 1961 - yilighiche tashkentiki ottura asiya dölet oniwérsitéti til - edebiyat fakoltéti jurnalistka bölümige oqushqa kirip, uni qizil diplom bilen püttürgen.

1961 - Yilidin 1963 - yilighiche ürümchidiki «tarim» jornilida tehrir bolup ishligen.

1963 - Yilidin 1968 - yilighiche qumul wilayitining «qarimuqche» qatarliq yézilirigha sürgün qilin'ghan.

Kommunist xitay hökümitining siyasi teqip qilishi, qiyin - qistaqqa élishi, qolgha élish sewebliridin 1968 - yili 10 - ayda mungghul yigiti erkin bilen chégra atlap, almutigha - qazaqistan'gha chiqip ketken.

Dolqun yasin 1969 - yilidin bashlap almutidiki «yéngi hayat», «uyghur awazi» géziti rédakisyeliride 1999 - yilighiche ishligen.

U 1999 – 2000 - yilliri özi bash tehrir bolup, musteqil haldiki «yéngi zaman» gézitini neshir qildurghan.

Shairning 1 - shéiri 1954 - yili «shinjang edebiyat - sen'et» (tarim) jurnilida élan qilin'ghan bolsa, uning qazaqistanda «tash üstidiki gül» (1943), kéyin uninggha ulushup, «chighir yollar» (1941), «hayat qongghiriqi», «yer awazi» (1982), «upuqlar» (1988), «ana yer méhiri», «gülnarening dostliri» bolup, 10 din ushuq kitab, 10 lap dastan, 1000 din ushuq chong - kichik, her xil témilardiki maqalilarni élan qilghan.

2003 - Yili almutidiki «ush qiyan» neshriyati shairning élan qilinmighan, yéngi shéirlirini asas qilghan 400 bettin ushuq «teshnaliq» shéirlar toplimini neshir qildi. Bu eser asasen lérik shéirlar, ballada we dastanlarni öz ichige alghan.

U özining eserliride wetinining musteqilliqi, millitining erkinliki, hayat, tebiet, insan, dostluq hem muhebbetni küyleshni asas qilghan hem uni wayigha yetküzüp küyleligen istédatliq shair idi.

Dolqun yasinning shéirliri én'giliz, rus, qazaq, qirghiz, özbék we qaraqalpaq tillirighimu terjime qilin'ghan. 2004 - Yil uning «yer oghlimen» dégen kitabi moskwada rus we én'giliz tilida neshir qilindi.

Shair dolqun yasinning yérim esirlik ijadiyiti asasen ötken - 20 - esirning ikkinchi yérimidiki uyghur shéiriyitige qushulghan chong töhpe bolup, u eserliride inqilabi mezmun, her xil shekil, yéngiche sitildiki bay témiliri, özige xas filosofiyelik pikirliri we nazuk lérikiliq hés - tuyghuliri bilen yéngi zaman uyghur shéiriyitide zor maharet körsetti. Shu sewebtin uning shéiriyitimizde tutqan urni alahididur.

Shuning üchün 2003 - yili 11 - öktebir küni almuta shehiri abdulla exmet oghli rozibafyéw namidiki uyghur gimnaziye shairning 65 - yilliq tewelludi we ijadiyitining 50 - yilliqigha béghishlan'ghan kéchide muskwadin kelgen 5 kishilik mukapatlash ömikining bashliqi - tarix we til - edebiyat penlirining akadémik, proféissor we doktori rostan rexman alyéwning dolqun yasin'gha nobél mukapatining altun yultuzluq médalini bérish nutqida «dolqun yasin uyghur xelqining ulugh shairi» dep atighini bikar emes!

Dolqun yasin abay qunanbay, a. Pushkin, a. Towardowiski, r. Gamzatow we oljas solaymanowqa oxshash klassik shairlarning shéirlirini uyghurchigha terjime qilghan.

Dolqun yasin wetini sherqiy türkistan we uyghur xelqining musteqilliqi, hörliki üchün yalghuz qelem tutqan shair bolupla qalmastin, wetenning azatliqi we millitining hörliki üchünmu yene bir qoligha elemmu tutqan wetenperwer jengchi idi.

U tashkentte oquwatqan waqitida 60 - yilning axiri 61 - yilning béshida 33 sawaqdishining kommunist xitay basqunchilirining sherqiy türkistan xelqige séliwatqan zulum - stemlirini pash qiilp sowét kompartiyisi 1- skritari n. S. Xiroshéwqa ewetilgen «uchuq xet»ni yézish, teshkillesh we uni muskowagha élip bérishqa qatnashqan we bu herikettiki muhim shexislerdin birsi idi. Ene shu eqidisi bilen wetendin we qazaqstanda sherqiy türkistan dawasini élip bériwatqan inqilabi teshkilatlar bilen zich alaqide bolup, rehberlik xizmetlirini ishlep, 1992 - yili türkiye istanbolda échilghan 1 - qétimliq sherqiy türkistan milliy qurultiyining ishtirakchisi we yawrupaning bezi memliketliride ichilghan sherqiy türkistan heqqidiki qurultay - konfranslargha qatniship wetinimiz dawasigha akitip ulush qoshqan idi.

Dolqun yasin özining bir ömürlik xalis, pidakarane xizmetliri, ijadi emgekliri üchün amérikidiki pen, maarip, sen'et, sanaet akadimiyesinik akadémiki, nobél mukapatigha 100 yil altun midalning sahibi, qazaqstan yazghuchilar itipaqi «ilyas jansu gorow» namidiki mukapatning lawriati we 1- derijilik «ilham» mukapatining lawriati qatarliq shereplik onwanlargha érshken idi.

Bir ömir wetini sherqiy türkistanning yuruq tanglirini körüshke intizar bolup, shu yolda köreshken mujahit shair 2005 - yili 9 - ayning 5 - küni almutadiki öz öyide bu wapasiz dunya bilen xushlashti.

Merhumning jesidi almuta «durujba» uyghur mehellisidiki musulmanlar qewristanliqigha depne qilindi. Merhum shair dolqun haji yasin oghli aililik bolup, u bir qiz, 3 oghul perzentining atisi idi.

Exmet igemberdi

Janabi allah merhumning jayini férdewus jennettin qilghay, amin!

2005 - Yil 8 – öktebir liwérpul - sydnéy



Merhum shai dolqun yasin shéirliridin nemune



Men uyghurmen



Dolqun yasin (uchqun)



Men - uyghurmen bextim pütün tughulghan,
Tarixta bir yultuz bolup tunulghan.
Wadilarda tolup aqqan deriyarim,
Yillar éship, chöller ara soghulghan.



Dewir sürgen shu bextiyar chaghlarda,
Ghururlughum köchken, belki, taghlargha,
Séxiliqim, saxawitim chéchilip,
Qalghini rast étizlargha, baghlargha.



Men - uyghurmen, qimmet külkem yéshmdin,
Ötken üchün talay qismet béshimdin.
Renjimeymen teleylikler körsimu,
Körmeske sép ötüp ketse qéshimdin.

Yollar uzaq, müshkül iken sepirim,
Yat qollargha tutqun boldi zepirim.
Özgilerdin iltipat qip sunulghan,
Erkinligim esli altun qepizim.

Men - uyghurmen özlügüm bar, özüm bar,
Dar aldida éytquchiliq sözüm bar.
Tarixlargha tupa chachmaq ne kérek,
Kimlikimni körgüchülük közüm bar.

Tengri téghi - misli altun qalqinim,
Ölmiginim unda ölüp yatqinim,
Ewladlarning jasaritin qochaqlap,
Wetenning bir téshi bolup qatqinim,

Men - uyghurmen, ochuq qolum - alqinim,
Berginimdin azdur haman alghinim,
Güdeklerdek ishen'gek, shu tüpeyli,
Léwim chishlep hem aldinip qalghinim,

Bu alemde amet nésp herkimge,
Quyulghanken méning bextim görüge,
Öz öyümning, xanlighimning achquchin,
Men tutquzup qoyghan üchün birewge,

Men - uyghurmen, iman bilen gézekmen,
Tarix qesri ichide bir tal térekmen,
Ana weten quchiqida küchlinip,
Ayrilghanda zéde bolghan yürekmen.

Ming ölsemmu tirik, öldüm démeymen,
Dostqa menggü ömür, amet tileymen,
Düshminimge atap qoyghan xenjerni,
Intiqamning biliyide bileymen,

Men - uyghurmen, ömlük bilen kökergen,
Chéchilghanda qodritmni jütergen,
Bir qolumda ümitwarliq mesh'ili,
Jasaretni bayraq qilip kötergen.

Bir qolumda qarghu taqet jami bar,
U pepilep ghururumni oxlitar.
Özge xesis, özgilerge séxiliq,
Méni gheplet wadisida yuqitar.

Men - uyghurmen, bir nanni teng bölüshken,
Dostlarni dep meydanlarda ölüshken.
Qérindashlar yighlisa yighliship,
Külkisini özemning dep külüshken.

Men - uyghurmen, ejdadlirim xaqani,
Biri ölse arash qoymas qatarni.
Ming epsuski, ötmush bilen maxtinip,
Ötkezginim rastmu talay xatani.

Medhiyeni yazmas shunga qollirim,
Ming terepke uch ep ketti yollirim.
Qéni méning ming tereptin bir yaqqa,
Derya bolup aqqan méning hunlirim?

Men - uyghurmen, sözde birlik sözligen,
Inaqliqning ülgüsighu biz dégen.
Eslidichu? Yalghuz qalghan turnidek,
Cheksiz asman özre toptin izdigen.

Tesellagha tolghan üchün wujudum,
Közlernimu körmes qildi tolup qwm.
Atay désem gheplet, apet qesrige,
Parasettin yasalghan yoq bir oqum.

Men - uyghurmen, naxsha - sazgha mehliya,
Jorbup naxsha éytar hetta ewliya,
Zulmetinmu yorutqandek tuyular,
Naxsha goya chachqan kebi nur - ziya.

Naxsha oxshash ötmes hayat yiraqqa,
Köngüllerni toldurghachqa piraqqa,
Shunga jawab bermek qiyin: «némishke
Naxshangdin sen ajiz?» Dégen soraqqa.



Men - uyghurmen, tünlirim köp, künüm yoq,
Yurtum cheksiz, tinch yatar görüm yoq?
Xushtar bolghan küylimekke ezeldin,
Bir ajayip wetinim bar, möhrüm yoq.

Men - uyghurmen, külkem qimmet yéshimdin,
Talay qismet ötken üchün béshimdin.

Tügidi.

Unregistered
20-09-06, 00:06
http://www.uygur.org/uygurche/uchur/2005/dolqun_yasink.gif