PDA

View Full Version : Ana tilimizni ögeylimeyli



isyan
21-07-06, 11:35
Ana tilimizni ögeylimeyli!


Shemshinur ibrahim

--jawyenshi(oqutush tetqiqat ishxanisi)dikilerning pul tapqusi képqalghan gep! Bolmisa,mushu zamanda uyghur til-yéziqini qéliplashturghanning néme paydisi deymen?
--shuni deymen,mana bir obdan sözliyeleymiz,bir obdan yazalaymiz.
--biz ya qashqaliq,ya xotenlik bolmisaq xata gep qilidighan ...
--135somni bikardin-bikarla éliwalidighan boldi,qipqizil ziyan-de,ziyan.
--az kem on kilo gösh kéletti!
--yighilip olturghan bolsaqmu rawrus bir sorunning puli dégine!
Shinjang uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitéti,'ili qazaq aptonom oblastliq milletler til-yéziq xizmiti komitétining alaqidar höjjetliri(oblastliq tilkom[2005]12-nomurluq)ning rohigha asasen ghulja nahiye oqutush tetqiqat merkizining bir tutash pilanlishi we orunlashturushi bilen uyghur til-yéziqini qéliplashturush boyiche terbiyilesh,sinaq élish xizmitining tunji qétim ghulja nahiyiside élip bérilishi,mes'uliyet tuyghusi ajiz,'ana tilgha bolghan méhir-muhebbiti sus bir qisim oqutquchilar arisida ene shundaq inkaslarni peyda qilghachqa,'ular uchirighan yerde ene shundaq sözlep,'öz ana tilini haqaretlep yürdi.
20-mart(yekshenbe)chüshtin kéyin ders ötüsh nöwiti manga keldi.bu qétim terbiyilinip sinaqqa qatnishidighanlar nahiyimiz tewesidiki ottura,bashlan'ghuch mekteplerning til-edebiyat oqutquchiliri bolghachqa,ders teyyarliqigha xéli küch chiqardim we nurghun matériyal körüp etrapliq teyyarliq qildim.emma nahiyilik 1-ottura mektepning 300din köp adem sighidighan yasidaq,'azade yighin zalining u yer-bu yéride ghujimek-ghujimek bolushup qizghin paranggha chüshüp ketken,100gimu yetmeydighan oqutquchigha qarap sel xursinip qaldim.besh-on minutluq teshkilleshtin kéyin zal ichi tinchlandi,dersni resmiy bashliwettim.ders mezmuni sözlinip birer saetkiche intizam yaxshi boldi.emma kirip-chiqiwatqanlarning köplükidinmu yaki munu oqutquchilarning medeniyetsizlikidinmu,her qisma qiliqlar chiqqili turdi:
ottura yashqa bérip qalghan bir qisim er oqutquchilar etrapidiki shunche köp ayal-muellimelerni parqiritip qoyup tamaka tutashturushqa,yene beziliri yanfonlirini chiqirip ünlük awazda sözlishishke bashlidi.ularning bu qiliqlirini körüp yash oqutquchilargha bolup berdi.shuning bilen gazir,séghiz kempütlerning qarsildashliri,'aran bir körüshkenlerning hal-mung éytishishliri,pixildap külüshliri,yanfonlarning besliship sayrashliri,'égiz pashniliq ayaghlarning taqildap méngishliri zal ichini bir aldi.qayta-qayta teshkillesh we barliq diqqiti bilen ders anglap xatire qalduruwatqanlarning menilik qarashliri netijiside töt saetlik dersni süpetlik ötüwaldim.aridin besh kün ötüp sinaq élish bashlandi.sinaqni shinjang uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitéti bilen ili qazaq aptonom oblastliq milletler til-yéziq xizmiti komitéti yéziqche,'éghizche shekilde élishni orunlashturghan bolup,'imtihan tüzümi qattiqraq boldi.imtihan meydanlirini arilap yürüp,bu qétimliq terbiyilesh we sinaqni közge ilmighan bir qisim oqutquchilarni közitip baqtim:ular imtihan qeghizini ong-tetür örüp,hangwéqip olturatti,'aldi-keynige qarap bashqilardin yardem soraytti,'oghri müshüktek marilaytti,'imtihan nazaretchiliri bilen takallishatti,'oqush tarixini,xizmet sitajini,kespiy téxnika unwanini,'öz mektipidiki mensep-derijilirini pesh qilishatti.ularning bu qiliqlirigha qarap ulargha ichim aghrip qaldi.chünki ular eplatun éytqan<<bay bolup turuqluq kembeghelge aylan'ghan,'ulugh bolup turuqluq xargha aylan'ghan,'alim bolup turuqluq nadanlar söhbitige qatnashqan kishler>>gila oxshap qalghanidi.
Durus,<<wezipimiz éghir,maashtin bashqa kirimimiz yoq,nechche yil boldi<ikki asasen>ning derdide shenbe,yekshenbe,tetil dégenlerni közimizge sürtkidek bopkettuq,bash tatilighudek waqtimiz yoq tursa uyghur til-yéziqidin imtihan bérip néme keptu?!>>biz ashu xil hés-tuyghuda boluwatqinimizda,bizning mubarek qolimizda besh-alte yil hetta yette-sekkiz yil oqupmu tüzükrek sawati chiqmay<<döt-kalwa>>atilip,jem'iyetke chiqip ketken uyghur balilirining qaysi til,qaysi yéziqta sawati chiqmighanliqini,néme üchün sawatsiz bopqalghanliqini, mesilining zadi kimde ikenlikini etrapliq oyliship baqtuqmu?perzentlirimiz xenzu mekteplerde ikki-üch yil oqupla sawadini chiqiralaydu-yu,néme üchün öz ana tilimizdin chala sawat qalidu?bizning tilimiz ya ashundaq öginish tes,murekkep tilmu?qimmiti we hayatiy küchi yoq,'öginish,yéngilash,béyitish,tereqqi qildurush,kelgüsige yüz-lendürüshning héchqandaq zörüriyiti yoq tilmu?bu heqte oyliship baqtuqmu?!
Hemmige ayan bolghinidek,bizning tilimiz qedimiy,bay,pasahetlik,güzel til.uni xalighanche pes körüshke,haqaretleshke, ögeyleshke,'uning büyük obrazigha qara sürkeshke hergiz bolmaydu.gerche bügünki künde dewrning telipi we éhtiyaji bilen xenzutili,'in'gliztilini öginish ching tutuluwatqan bolsimu,'öz ana tilimizning qimmiti we hayatiy küchi téxi yoqalghini yoq.uni dawamliq kücheytish,yéngilash,kelgüsige,dunyagha yüzlendürüshte hazirqi zaman dialékit we shéwiliridiki perqni tügitish,xenzutili we bashqa tillargha oxshash qéliplashturushta biz oqutquchilarning bash tartip bolmaydighan mes'uliyitimiz we mejburiyitimiz bar!
Shinjang uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti ishxanisining qoshulushi, shinjang uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitéti,maarip nazariti,kadirlar nazariti,radio-kino-téliwéziye idarisi,medeniyet nazariti qatarliq funkisiyilik tarmaqlarning zich hemkarlishishi bilen<<az sanliq milletler tilliri boyiche imla we teleppuz sewiyisidin sinaq élish>>xizmitining resmiy bashlinip,'aptonom rayonimiz teweside,jümlidin uyghurlar bir qeder köp ghulja nahiyiside tunji qétim yolgha qoyulushi eslide pexirlinishke tégishlik muhim ishlarning biri idi.eger u muhim xzmetler qatarigha kirgüzülmigen bolsa,shinjang uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitéti 2002-yildin bashlap töt qarar kurs échip,mushu türdila 170neper xadimni aptonom rayon derijilik sinaq alghuchiliqqa terbiyilimigen we teyinlimigen bolatti.<<oqutquchilargha qarita 2005-yildin bashlap<derije guwahnamisi>bilen ishqa chiqish yolgha qoyulidu>>ghanliqi heqqide mexsus qarar chiqarmighan bolatti.shunga men bezi kespdashlarning bu qétimliq terbiyilesh we sinaqqa öz qizghinliqi,'ixtiyarliqi we wijdani bilen toluq qatniship,<<boynini baghlighan itning owgha yarimaydighan>>liqidek heqiqetni yene bir qétim obdanraq oyliship béqishini ümid qilish bilen birge yene,til-yéziqni qéliplashturush xizmitige qarita toghra tonush we pozitsiyide bolmaywatqan,tilimizni haqaretligen,tilimizgha xiyanet qilghan,tilimizni bilip-bilmey xata ishletken we ishlitishke yol qoyghan,süküt qilghan,biperwaliq qilghan oqutquchilar we bashqa kishlerge töwendiki bayanlarni hediye qilishni layiq kördüm:
<<riwayet qilinishiche,qedimki zamanda aqil bir ademning güzel bir qizi bolghaniken.shu dilbergeikki perishtining ishqi chüshüptu.qiz ularning qaysibirige köngül bérishni bilmey qaptu.perishtiler qizning wisaligha érishish ümidide özlirini körsitishke bashlaptu.lékin qiz ulargha shundaq deptu:
--men yurt perzenti bolalaydighan oghulgha ana bolushni xalaymen.shunga silerning uni qandaq terbiyileydighanliqinglarni bilishim kérek.ene shuninggha qarap,sizlerge qararimni éytimen.
--bu ish peqet méning qolumdinla kélidu,men uninggha ilim ögitimen,matématika we astronomiyidin ders alidu,siyaset bilen shughullinidu,'ejnebiy tillarni igileydu,dunyagha öz namini tarqitidu,--deptu birinchi perishte.
Nöwet ikkinchisige kelgende,'u deptu:
--insan üchün ewladtin-ewladqa miras qalidighan bayliq-til.ana til bolidiken,weten,xelq bolidu.xelqning ömür ölchimini uning tili belgileydu.dunyadiki hemme güzellik we séhriy küch tilda bolidu.insan ana elliyini tunji bolup ene shu ana tilda anglaydu.men oghlungni tilgha xiyanet qilmasliqqa ögitimen,men uninggha naxsha,chöchek we dastanlarni éytip bérip,séning latapitingge latapet qoshup turghan ana tilimiz üchün öz jénini qurban qilishqa ögitimen.
Bu geplerni anglighan alim perishte qaqahlap külüp,reqibini eqli kemlikte eyibleptu.otturidiki talash-tartish axir jangjalgha ayliniptu.
--jédelleshmenglar,--deptu qiz,--yurtimizda bir ulugh danishmen bar,'uning yénigha barimiz,hemme nerse shu yerde hel bolidu,'uning hökümi men üchün qanun.
Ular héliqi danishmenning aldigha bériptu.u arida bolup ötken hemme gep-sözni anglap bolghandin kéyin,héliqi<kem eqil> perishtige deptu:
--qiz séni yaxshi köremdu-yoq,bilmeymen,'emma atiliq sheripige sen layiqsen>>(<shinjang medeniyiti>jurnili 1992-yil 1-san, <til we terjime>jurnili 2003-yil 1-sandin ).
Der heqiqet,'ana tilimizning qimmiti we hayatiy küchi bügünmu yoqalghini yoq.shunga b d t maarip,'ilim-pen,medeniyet teshkilati 21-esirdiki ixtisas igilirige mundaq üch telep qoyushni qattiq tekitligen:bular--birinchi,'ana til qabiliyiti;'ikkinchi,chet'el tilliri qabiliyiti;'üchinchi,'uchur qabiliyiti. Démek,dunya tereqqiy qilip axbaratchiliq,radio-téliwéziye,'intérnét dégenler keng omumliship,tereqqiyat nahayti téz boluwatqan bügünki künde xenzutili we chet'el tillirini ögenmey bolmaydu.emma ashu tillarni öginishte özige xas tepekkur yoli bilen teminligüchi,yéngiliqqa,'ijadiyetke yétekligüchi achquchning bizni tughqan,biz bilen teng yarilip,teng tereqqiy qilip we béyip bügün'ge kelgen bit zamanlarda bizni pütkül dunyagha tonutqan nersining bashqa nerse emes,del bizning söyümlük ana tilimiz ikenlikini hergiz untup qalmayli! Her xil til ötkelliride özimizningkini julalanduralmay, bashqilarningkige yétishelmey,'otturida ganggirap qalmasliq üchün<<qosh til>>öginishni ching tutush bilen birge,'öz tilimizning shan-sheripi,sapliqini qoghdash yolida ortaq küch chiqirayli!
Aptor:ghulja nahiye oqutush tetqiqat merkizide.
(<shinjang medeniyiti>jurnili 2006-yil1-sandin élindi)


http://www.koklam.com/bbsxp/ShowPost.asp?ThreadID=239