PDA

View Full Version : Tarimning Yurikidiki Ot



uaa_admin
21-07-06, 01:53
Tarimning Yurikidiki Ot


Keriye deryasining towen eqimini ilmiy tekshurush xatirisi

Omerjan Imin




"Shinjang sen'iti" jurnilining tehriri, yash tetqiqatchi Omerjan Imin otken yili jurnal xizmiti bilen Xotende turghan mezgilide, wilayetlik memuriy mehkimining mexsus hojjet chiqirip testiqlishi bilen qisqa muddetlik "Qumluq erkisi" ekspeditsiye etritini teshkilligen. Xotendiki bir qisim yash tetqiqatchilardin teshkil qilin'ghan bu etret keriye nahiyilik xelq hokumitining maddiy - memuriy jehettin qollishi bilen, 2002 - yili 10 - 11 - aylarda keriye deryasining towen eqimidiki tebi'iy bostanliq - derya boyi yezisida tekshurush elip berip, bu qedimiy sirliq wadining ekologiyilik muhit ehwali, derya boyi kishilirining turmush orp - adetliri, folklor - itnografiyisi, til - shiwe alahidiliki... Ustide jem'iyetshunasliq tetqiqati elip berish bi! len birge, toge bilen teklimakan chollukide on kun'ge yeqin seper qilip, qumluqning merkiziy qismidiki yumilaqqum, qara don! ! g, marjanliq qatarliq qedimiy sheher xarabilirigha berip, neq meydanda tekshurush - tetqiqat elip berip, tarim wadisining tarix - arxe'ologiyisige, jumlidin derya boyi xelqining etnik menbesige munasiwetlik muhim birinchi qol materiyallargha erishken. Aptor "Qumluq erkisi" ekspeditsiye etritining teshkilliguchisi hem yetekchisi bolush supiti bilen shu qetimqi ilmiy tekshurush pa'aliyitining emeliy xatirisi asasida uch bolum, 20 babtin terkib tapqan "Tarimning yurikidiki ot: keriye deryasining towen eqimini ilmiy tekshurush xatirisi" namliq kitabini yezip putturgen""

("'Tengri Tagh Jornili""ning Ilawisi)

--------------------------------------------------------------------------------




Bu Geplerge Ot Guwah


10 - Oktebir, peyshenbe.

Yeqinla jaydin keliwatqan mungluq ezan awazida hemmimiz oyghinip kettuq hem derya boyi yezisi bilen tezrek tonushush istikide, chala uyquluq kozlirimizni teste echip sirtqa yugurushtuq. Etrap yapraqliri qizirip guzel tuske kirgen yoghan toghraqlar bilen qaplan'ghan, quyash texi koturulup chiqmighan bolsimu, yer yuzi xelila yorup qalghanidi. Biz yatqan lay tamliq oyning udulidiki yazliq satmida ot koyup turatti. Satma ichidin keliwatqan gungur - mungur parang awazidin abla kerem a'ilisidikilerning yengi bir kunluk pa'aliyitini bashliwetkenlikini jezm qilishqa bolatti. Biz toghraq badriliri bilen baldaq tosaq halette tam chorulgen kengri hoylida ezeldin uchritip baqmighan sap - salqin hawadin huzurlinip turushqinimizda, abla kerem a'ilisidiki chong - kichik hemmeylen satmidin chiqip bizge salam qildi.

- Obdan qopushaplima?

- Xudagha shukri, obdan qopuptuq. Herqaysilirimu obdan qopushupla,- bizmu bir eghizdin ularning salimigha salam bilen jawab qayturushtuq.

- Dey boyi degen mushtaq chol jut mana, qiynilip qelishalimikin, mengishsila otlaqqa kirili,- abla kerem beshi bilen yazliq satmini ima qilip turup shundaq dedi.

Biz teklimakan qumluqining merkizige toghra kelidighan bu yerdiki tunji seherni quyashning koturulushi menzirisini tamasha qilish bilen otkuzushke aldirap turghachqa, uninggha ozre qoyup sirtqa mangduq.

- Yusupjan, mextepte biy eghiz oqughuchilar yatighi bika botqan, memanla bugendin bashlap shu yede tursun, tamiqinimu aynisaxanning ashxanisigha orunlashturup bereli,- abla kerem beshini hoyla temining rolini oynaydighan toghraq badriliri arisidin chiqirip turup yusupjan'gha shundaq jekilep qoydi.

Biz Yusupjanning yol bashlishi bilen bir tenterbiye meydanichilik kolemdiki boshluqqa jaylashqan yeza merkizini - qoyuq chatqalliq arisigha jaylashqan yeziliq hokumet orgini, bir eghizliq oylerdin terkib tapqan saqchixana, medeniyet ponkiti, zamaniwi uslubtiki shipaxana we mektepni kesip otup, 8 - 10 eghizliq qingghir - qiysiq oylerdin hasil qilin'ghan yeza bazirining sherqiy shimalighiraq toghra kelidighan egiz bir dong ustige chiqtuq. Bizni orap turghan jenubtin shimalgha sozulghan tar enlik yeshilliq karidorini hesabqa almighanda, sherq - gherb teripimizde bipayan qum dengizi yeyilip yatatti. Biz goya dengiz girwikide turup sugha chushup ketken qimmetlik nersining tuyuqsiz su yuzige leylep chiqip qelishini kutup turushqan kishilerdek kozimizni sherq upuqidiki qum yuzidin - quyash chiqidighan peytning yetip kelgenlikidin dalalet berip barghanche toq rengge kirip kengiyi! ! ! watqan qizilliqtin uzmey turushtuq. Gheyretning foto'apparatidin chiqiwatqan "Tiriq - tiriq" qilghan awazni hesabqa almighanda, arini eghir sukunat basti. Tosattin goya qum astidiki namelum kuchtunggur teripidin zerb bilen urulghan hilal ay shekillik qilichning yelinjap koyuwatqan egri bisi qumni teship chiqqandek quyashning ustunki egmisi qum yuzige koturuldi. Men on yillar ilgiri shenshidiki xuashen teghida quyashning suni yerip chiqqanliqini korgen. Bugun bolsa tarimning yurikide turup quyashning qumni yerip chiqqanliqini kordum. Quyash eghir qum astidin teste sughurulup chiqiwatqandek asta - asta koturulup, barghanche yoghinap, axir ozining dup - dugilek halitini toluq ashkarilidi. Teklimakanning merkizidiki bu sirliq bostanliqtimu yengi bir kunluk hayatliq bashlandi. Biz barghanche illip beriwatqan pakiz qum ustide yukunup olturushup quyashning uzluksiz koturulush halitini tamasha qilishtuq. Aridin qanchilik ottikintang, quyash arghamcha boyi koturulup, ozining ! ku! ch! luk nurini yer yuzige sepishke bashlidi. Hararetlik nur teptide kozler changqiyip, uninggha dawamliq qarash mumkin bolmidi. Biz ete seherde yene mushu dong ustide quyashning chiqishini kutuwelishni pilan qilip, ornimizdin turushtuq. Men qum dongning eng egiz choqqisigha chiqip etrapqa koz tiktim. Durbun bilen yiraq - yiraqlarni kozettim. Teklimakan qumluqi koymekte, zemin koymekte idi. Derya boyi yezisini nuqta qilip shimal taman sozulghan cheksiz toghraqliq ozining kuz peslige xas qizarghan yapraqliri bilen sherqtin koturulgen qizil quyash nurida otqashtek julalinip, yelinjap koyuwatqan ot dengizigha oxshap qalghanidi.

Yeza merkizige qaytip keliwetip Yusupjan manga yezining barliq yighin - meslihetliri hem yuqiridin kelgen mehmanlarni kutush - qondurush ishlirining hemmisining abla kerem a'iliside beja kelturulidighanliqi, gerche abla kerem yezining sekritarliqi, yeza bashliqliqi qatarliq wezipiliridin arqa - arqidin chekin'gen bolsimu, lekin derya boyiliqlarning uni yenila eng chong rehber ornida korup hormetleydighanliqi, yeza teweside u qol tiqmighan ishning ish bolmaydighanliqi, uning derya boyining putun ehwalini besh qoldek bilidighanliqi... Qatarliq ehwallarni sozlep berdi.
Shunga, derya boyigha barghanda bu kishi bilen choqum etrapliq paranglishimen, degen niyetni konglumge pukkenidim. Yusupjanning bu gepliri mendiki bu istekni teximu kucheytiwetti. Shu kundin bashlap abla kerem bilen paranglishishning peyide yurdum. Erinmey, kunde nechche ret uni izdep, oz meqsitimni ipadilep turdum. Biraq u kishi he desila turluk bahane - seweblerni korsitip, ozini qachurup yurdi. Bu hal konglumni nahayiti ghesh qildi.

Biz derya boyi yezisigha kelip 7 - kuni (16 - Oktebir, charshenbe) chashka waqti bilen abla kerem atayin mekteptiki yatiqimizgha kelip, meni oyige teklip qilip qaldi.

- Way, emiranjan, bizning edemlidin anglidim. Abdan balikensile, nechche kundin beri qariyalmighinimgha nepsim bek iza tartti. Eslide toge soyapmu kelturgili bolmaydighan mehmanlarkensile, bugen biy otlaqta olturup mungdishiwalili,- dedi u meni qoltuqlap oyi terepke elip ketiwetip.

Abla kerem meni ozining yazliq satmisigha bashlidi. Satma qurulma we seremjanlashturush jehettin biz tunigen derya boyigha kelguche pete qilip otken yol ustidiki oylerning shu xildiki yazliq satmiliridin qilche perqlenmeytti. Biz ot koyup turghan yantu ochaqning ikki teripide robiro olturushtuq. Ot yalqunida uning oruq, qapqara chirayi chogh ustide puruqlap qaynap turghan mis chogundek parqirap turatti. Abla kerem mening ochaqtiki otqa qarighinimche chongqur xiyalgha petip ketkinimdin xiyalimdikini derhal seziwaldi.

- Emiranjan, "Deyya boyida gherib bolsang ot sin" deydighan bir gep bar. Bu bikagha chiqqan gep emes. Ot degen sewdani kesip, ghemni yoqitip, ademlerni dostlashturidighan ajayip nese bu. Biz deyya boyliqlar zamanlardin buyan mushu ot yenida tughulup, ot yenida chong bolghan, otni choridep olturup komech yep omleshken xeq biz. Biy - bistin qechip, yiraq - yiraq toqaylargha chechilip ketken edem xalimas biynimiliken dep qalmisila bizni. Malchi degen ashtaq keng yede yashaytqan xeqken ayna. Her biy oyluk biydin toqayda yalghuz yashisaqma, satmilarda qishmu - yaz otni ochurmeymiz. Ot bizge hemrah. Oti bar satma cholderep qalmaydu, mushu ot bolghachqila, yurikimiz putun, konglimiz toq yuruymiz!- Dedi u chogh tegidiki qiziq qum astidin yengila alghan soqta komechni pichaq bilen parchilawetip.

- Men ilgiri "Derya boyida 400 yildin beri ochurulmey keliwatqan ot bar iken" degen gepni anglighanidim. Mushu gep rastma?- Soridim men uning gepni ottin bashlighanliqidin xush bolup.

- Bu hokumet kelishtin awali ishken,- abla kerem chongqur oylinish ichide sozge kirishti,- ishqilip, deyya boyida mushu gugut degen nerse peyda bolghan 50 - yillardin ilgiri ata - bowilirimiz chaqmaq tashtin ot chiqirip ishlitiptiken. Chaqmaq tash bek qis bolghachqa, otni bir qaliwalsa xeli uzaq mezgilgiche ochurmey ishlitiptiken. Bir omur qoldamida yashap 90 nechche yeshida alemdin otken toqsundamning sozlep berishiche, kopiratsiye waqtida dadisi rustemdam uninggha ochaqtiki otni korsitip turup "Bu ot manga dadamdin qalghan, dadamghimu chong dadamdin qalghaniken" degeniken. Mushuningdin qarighanda, ilgiriki chaghda sili degendek ehwalning bolghanliqi eniq.

- Otni bir qaliwalghanche birqanche on yil ochurmey saqlash ongay emes - te, qandaqmu saqlighan bolghiydi?

- Men 60 - yillarning bashlirida mal beqip yar chushken'ge barghanda toqsundamlarning dadisi rustemdamning satmisida bir keche qon'ghan. U chaghda rehmitining yeshi 100 ge yeqinlap qalghanidi. Uning dep berishiche, baldurqilar otni mundaq birnechche xil usulda saqlarmishken. Biri, qurup qaqshal bolup ketken yoghan toghraq yaghichini topigha komup, bir uchigha ot tutashturup qoyidiken. Toghraq ya bek koyup ketmey, ya ochup qalmay degudek bir bashtin koyup turidiken. Hepte - on kunde birer qetim tekshurup turidiken. Bir toghraq koyup tugesh aldida, yene bir toghraq kotiki komilip, ot uninggha tutashturulidiken. Ot lazim bolsa, koyuwatqan uchini kolap chogh elip ishlitidiken. Her bir a'ile oz toqiyidiki toghraqlarni, charwa - mallarni qandaq asrisa, yerge komgen otnimu shundaq asraydiken. Buni chong ot deyishidiken. Yene biri, eger oyidin birer ay opchoriside ajrap ketishke toghra! ! ! kelgende, ochaqqa azraq chogh qaldurup, ustige toghraq pori selip, kul bilen komuwetip mangidiken. Qaytip kelguche ot ochmey turidiken. Kichik ot degini mushuken. Chong otnimu, kichik otnimu ochurup qoyghuchilar ochaq astini chongqur kolap, qoli bilen tekshurup baqidiken, barmaq koygudek qiziq bolsa, toghraq porini shu jaygha tegkuzup turup, pudep yurup ot tutashturuwalidiken. Uningdinmu otqa erishelmiguchiler bashqa toqaygha ot sorap baridighan gepken. Ot sorap barghuchilar yashlang irektiler bolghachqa, oy igisining qiz balwaqiliri bilen ich - pesh tartiship qalidighan, keyinche yurtqa toy berip bir tekiyge bash qoyidighan ehwallarmu bolidiken. Hetta qiz - yigitler arisida bir - birige ot sowgha qilidighan ishlarmu koruluptiken. Ot ashundaq xasiyetlik bolghachqa, kimning saqlighan oti kona bolsa, shuning yuzi yoruq, gepi chong bolidighan gepken.

- Derya boyiliqlar baraq hem teke dep ikki qebilige ayrilidikensiler, mushu heqte birneme dep bergen bolsila.

- Chong dadamning sozlep berishiche,- abla kerem qolidiki kosey bilen otni chuqchilap turup sozge kirishti,- burunqi zamanlarda, keriyining jay kentide yumilaq baraq, qaluq kentide heme teke isimlik ikki owchi otkeniken. Ular hemishe birge ow qilidiken. Kunlerning biride, ular keriye deryasining suyi uzulidighan yerigiche berishmaqchi bolup, puxta teyyarliq bilen yolgha chiqiptu. Nede kech bolsa shu yerde yetip, ow oljilirini yep bir aydin artuq yol yurupmu, deryaning axirqi nuqtisigha chiqalmaptu. Qarisa, deryaning ikki qasniqi qoyuq yulghun - toghraqlar bilen qaplan'ghan, suyi elwek, ot - chopliri boluq osken hawaliq bir jay iken. Ular meslihetliship, oy - waqini, mal - charwilirini yotkep kelip olturaqliship qelishni qarar qiptu hem shundaq qiptu. Deryaning sherqiy teripi heme tekige, gherbiy teripi yumilaq baraqqa tewe boptu. Keyin ewladlar kopiyip, bu jay "Derya boyi" dep atilip! ! ! tu. Mana menmu yumilaq baraqning ewladliridin bolimen.

- Sizningche, yumilaq baraq bilen heme tekining derya boyini makan tutqinigha qanchilik yillar bolghandu?

- Tungghaz bastida olturushluq teke jama'esidin bolghan qadir'axun aqsaqalning dadisi rozaxun aqsaqal, bowisi tursun'axun aqsaqal bolup, tursun'axun aqsaqal teke tamgha aqsaqal bolghan kishiken, uning dadisi toxtikam teke besh bir tughqan bolup, el arisida "Besh teke" dep atalghaniken. Qadir'axun aqsaqal helimu hem tekini bowamning bowisi, dep hesablaydu. Shundaq hesablighanda, dey boyining tarixi 150 yilgha baridu. Bu hesab kishini qayil qilalmaydu. Meningche, qadir'axun aqsaqal heme tekining 7 - yaki 8 - ewladi bolushi mumkin. Chunki baraq jama'esidikiler ejdadlirimizni surushturush arqiliq, tariximizni az bolghanda 280 yil, jiq bolghanda 350 yilgha aparghili bolidighanliqini eniqlighan. Lekin eniq yilini hechkim bilmeydu. Dey boyliqlar yil sanap adetlenmigen. Ozining qanche yashqa kirgenlikinimu uqmaydighan xeq bu.

- Derya boyida 50 - yillardin keyin yuz bergen ishlarnimu bilidighanla? Mesilen...

- He, enderep ketmisile ghojam, dey boyining ehwali bizge qur'anning rupisidek eniq. Bunimu sozlep berey,- abla kerem tizlinip olturup qiziqip sozleshke kirishti,- keriyide 50 - yillarning bashlirida qachun gungshe qurulghandin keyin, hazirqi jay, mughalla yeziliri qachun'gha tewe bolghan. Bu jaylardiki, bolupmu jay kentidiki chong charwidarlarning charwiliri asasen mushu dey boyida beqilidighan bolghachqa, 54 - 55 - yilliri qachun yezisidiki charwilarning sanini eniqlash bolghanda, nahiyidin mexsus adem kelip, dey boyidiki charwilarnimu eniqlighan. Shu qetimda, abduwaqat degen kishining ming tuyaq charwisini musadire qilip keriye qoy fermisigha otkuzuwalghan hem bu jayni qachun gungshesining bir etriti supitide idare qilghan. 1959 - Yili qachun gungshesighaqarashliq kent bolup qurulghan. Sidiq ibrahim sekritar bolghan. U kishi dey boyidiki tunji partiye ezasi bolup, taki derya boyid! ! ! a yeza qurulghan'gha qeder sekritar bolghan. Bawudun rozi 1959 - yilidin 1987 - yilighiche kent bashliqi bolghan. 1959 - Yili keriyidin barat turdi, mesum tursunlar dey boyigha kelip, 50 tin artuq ademni yighip, terim degen yerde boz yer achturghan. Ular birer yilche chong qazanning tamiqini yegen. Shundaq qilip, bu yurttimu kopiratsiye bashlinip ketken. Deslepte tungghaz bastining towen teripide olturushluq rozi aqsaqal degen kishini "Teshkilge boysunmidi" dep "Besh xil unsur" qalpiqini kiydurup, 1500 tuyaq charwisini kopiratsiyige otkuzuwalghan. Bashqa a'ililermu charwilirini paygha qetishqa seperwer qilin'ghan. Qisqa waqit ichide 20 mingdin artuq charwa paygha qetilghan. Chong qoygha on koydin pul bergen. Bu mezgillerde, deyya boyliqlar ashliqta bek qiynalghan. Hokumet her ayda chong nopusqa 20 jing, kichik nopusqa 15 jing qonaq uni beretti. Keriyidin chiqqan eshek karwini 13 kunde dey boyigha yetip keleleytti. Karwan her kelgende bir nopusqa 8 - 10 jingdin qonaq ! un! i ! teqsimlep beretti. Ashu unni dep nurghun kishiler birqanche kunluk yolni piyade besishatti. Norma ashliqi az bolghachqa yetmeytti. Shunga kishilerning kozi yolda idi. Hemme adem kenttin kelidighan unning tezrek yetip kelishini kutup, kun sanash bilen aware idi. Ikki - uch kunde birer qetim adap, umach chelip ichkendin bashqa, qaldi chaghlarda ademlirimiz cholmuchol yurup qagha jigdisini qeqip yeytti. Kop waqitlarda jigdini qazanda qaynitip, ustige azraq qonaq uni sepip "Mujimilaq" etip ichetti. Charwigha beridighan qonaqni chogunde qaynitip yep ketken ehwallarmu bolghanidi. Medeniyet inqilabi mezgilidimu, daduy mexsus toge karwini tesis qilip, keriyidin chala eghilghiche un yotkigenidi. Charwining hemmisi hokumetning qolida bolghachqa, kishiler her nopusqa berilidighan 10 - 20 jing qonaq uni uchun ayda bir qetim chala eghilgha piyade berip keletti. Buning uchun qumluqta 200 kilometirgha yeqin yol yurushke toghra keletti. Dey boyida kopiratsiye dewridila keriye shipin g! ungs! idin! kelip achqan bir dukan bar idi. Mexsus rext bar idi. Malchilar tere, yung tiwit ekelip rextke tegishetti. Ayallar qolida kiyim tiketti. Tere kiyim kiyidighanlarmu bar idi. U chaghlarda pul degen nersini uqmayttuq. 1980 - Yillardin bashlap, hemme nerse pul bilen bolidighan bop ketti. 1967 - Yili keriyide qizil qoghdighuchilar etriti qurulup, arqidinla deyya boyidimu 30 kishilik inqilabiy etret teshkil qilin'ghan. 1969 - Yili keriyidin sekkiz kishilik xizmet etriti kelgendin keyin, heriket teximu janlinip ketti. Ular "Pipenxana salisiler" dep besh orun'gha nahayiti chong satmilarni saldurdi. Arqidinla abla sachqanning kulkilik resimlirini sizip, satma temigha chaplap, uning metqasim pomeshchikqa qandaq ezilgenliki teshwiq qilindi. Abla sachqanmu herxil yighinlarda metqasim pomeshchik ustidin shikayet qilip yurdi. Keyin, keriyidin mexsus sho'ar towlaydighanlar kelip, chushen'gili bolmaydighan sho'arlarni towlidi, bashqilarnimu mejburiy towlatquzdi. Arqidinla rozi aqsa! qal, a! bdura! xman tursun, bekri tike, abduwaqi teke qatarliq chong charwidarlarni a'ilisi boyiche sehnige chiqirip, yuzige qazan qarisi surkep pipen qildi. Qadi korek oz bash panahi rozi aqsaqalni satma otturisidiki otqa ittiriwetti. Ayalini kaltek bilen urup meyip qilip qoydi. Rozi aqsaqal qatarliq tartip chiqilghanlarni kechisi ayrim satmigha solap qoysa, kunduzliri eghir ishlargha saldi. Yulghun - qomushtin tuqup, ustige tere tutulghan uzun qalpaqlarni ularning bashlirigha kiydurup, adimizat yoq toghraqliqlarda, cholluklerde aylandurup yurup, eski tunike, daslarni chelip pipen qildi. Andin ularni chala eghilda yengidin qurulghan kuresh etritige eketishti. Keyin uqsaq, u yerdimu kuresh nahayiti qizip ketiptu. Shu mezgillerde ziddiyetleshmigen, dushmenleshmigen adem qalmighanidi bu yurtta. Keyin, lin byawning chetke qachqinini pipen qilduq. Mawjushining wapatigha teziye bildurup tursaq, "Tot kishilik guruhni pipen qilisiler" dedi. Shuningdin keyin, zaman ongshilip kettighu.!

- Zaman ongshalghandin keyin, qandaq yaxshi ishlar boldi?

- Yuqiri rehberlik bek kongul boldi. Ghopur abdulla xoten'ge waliy waqtida, 1987 - we 1988 - yilliri uda ikki qetim dey boyigha kelip xizmetlerni tekshurdi. 1989 - Yilining beshida tomur dawamet kelip xizmetlerni tekshurup ketip, uzun otmey shu yilning axirida, yeni 12 - ayning 21 - kuni wilayet, aptonom rayon rehberliri kelip yeza qurup berdi. Men yeza bashliqi boldum. Mettursun sulayman sekritar boldi. 2001 - Yili wang zungli sekritar, omerjan yeza bashliqi bolup nahiyidin keldi. Ghopur abdullaning kongul bolushi bilen urumchidiki xungji shirkiti 2001 - yili ikki milyon'gha yeqin meblegh ajritip mektep, shipaxanilarni yengilap qurup berdi. Nahiyilik su idarisi 400 ming yuen meblegh selip, bir quduq qezip bergen, su chiqiridighan mator bolmighachqa, texi ishlitilmidi. 38 Ming yuenlik mator almisa bolmighudek. Tok mesilisige kelsek, hazir yezida bir mator bar. Yeza merkizige ye! ! ! qin jaydiki 18 a'ililik ayda 20 yuendin pul tolep chiragh yaqidu. Kunde ikki - uch sa'et tok ishliteleydu. 1989 - Yili deyya boyiliqlar ozimiz 40 ming yuen meblegh toplap, bir moluq kolemde meschit seliwalduq. Uningdin bashqa herbir kentte birdin meschit bar. Yezidiki herbir rehber birdin meschitke mes'ul. Hazir yezimizda 44 neper partiye ezasi, 54 neper ittipaq ezasi bar. Ular xelqqe ulge bolidu. Yuqiridinmu yilda 50 ming yuenlik qutquzush ashliqi kelip turidu. 1965 - Yili eysa ibrahim wilayetlik sen'et omekning artislirini bashlap kelip 20 kun oyun qoydurup bergendin keyin, undaq ishlarmu bolmighan. 1989 - Yili we 1992 - yilliri nahiyilik sen'et omiki kelip alahide oyun qoyup berip ketti. Yene jiq ishlarni qilimiz deyishiwatidighu.

- He rast, ablaka, derya boyida

Tunji kino qoyulghanda kishiler qorqup ketiptiken, degen geplerni anglighantim, bu rastmu?

- Rast. 1966 - Yili keriyidin rashidin qasim isimlik kinochi "Yaylaqtiki burkut" degen kinoni ekelip qoyghan. 1968 - Yili u yene bir kelip, "Chapayif" degen kinoni qoyghan. Kinoda kishilerning at chapturup kelgen korunushi chiqqanda, hemme kishi qorqqinidin orunliridin turuwelishqan. Bezi kishiler qechip ketishken. Shunga kishilerge terbiye ishleshke mexsus adem ajritilghan. Deyya boyida bundaq kulkilik ishlar xeli bar. Mesilen, 1960 - yilining bashlirida aqsu tereptin bir ayropilan uchup otkende hemme kishi toghraqliqqa qechip beriwalghan. Tungghaz bastliq muhemmetshah osman 1960 - yillarda esheklik keriyige chiqqanda, eshikini etizliqtiki bughdayliqqa qoyuwetip otlatqaniken. Dehqanlar uni tutuwaptu. U "Men texi qiyaqliqmikin dep qaptimen. Bughdayning bundaq yerde bolidighanliqini bilmeydikenmen" dep aran qutuluptiken. Yene beziler keriyige yengi chiqqanda, bazarda setiliwatqa! ! ! n uzumlerni korup, heyran bolghan halda uzum satquchidin "Bu mewini sepigha qandaqmu otkuzup bolghanla" dep sorighanikentuq. Yene bir kishi keriyige tunji barghanda, etizliqtiki qonaqni korsitip dehqanlardin "Bu qandaq ot" dep soraptu. Dehqanlar chaqchaq qilip: "Bu degen pasa" dep jawab beriptu. Heliqi dey boyiliq teximu qiziqip: "Nemandaq quliqi yoghan pasa bu, bizning yurttiki pasaning quliqi kichik bolidighan" deptu. Dehqanlar birnechche bash qonaqning soypiqini yerip korsitip, "Bizning pasa mandaq marjanlaydu, silerning yurttiki pasamu marjanlamdu" dep uni exmeq qiptu. U kishi bekla heyran qaptu. 1968 - Yili dey boyigha tunji qetim zenji tapan traktor kelgende, kishiler heyranliq ichide uni siylap ketken. Beziler shopurdin: "Hejep yoghan janiwarken bu, qorsiqini qandaqmu beqip bolidighansiler? Helep yemdu, pasamu" dep sorighan. Shopur chaqchaq qilip: "Bu janiwarni pasa bilen baqimiz" dep jawab bergende kishiler ishinip qelip, bir baghlam pasani traktorning aldigha tash! la! p,! yeyishni kutup turushqan. 1970 - Yillarda abla musa degen kishi kichik bir radi'oni keriyidin elip keptiken, kishiler: "Buning ichige adem qandaq patqandu" dep heyran bolushqan. Keyin bu yurtimiz jiq tereqqiy qilip ketti. Hazir yeza teweside yuzdin artuq moto, 40 tin artuq chong - kichik mashina bar. Radi'o, un'alghu degen nersiler hemme oyde bar bop ketti. Yeza teweside yene yette dane telewizor bar.

Abla keremning este saqlash iqtidari nahayiti yuqiri bolghachqa, sohbet bekla ongushluq elip berildi. Men uninggha bolghan rehmitimni bildurup, qaytmaq bolup qozghilip turushimgha, abla kerem yene qizip sozlep ketti.

- Emiranjan, bek belen ishqa tutush qilishipla, bizdin yanmisa, xudadin yana, mushu deyya boyini rasa bir yezip, xelqi - alemge bir tonutuwetsile, bizning qandaq ademlikimizni eller bilip qalsun,- u sozleshtin tuyuqsiz toxtap ornidin turdi hem pellikini manga korsitip turup,- obdan qarisila ghojam, mende quyruq barmiken. Men silige desem, dey boyliqning hechqaysisida quyruq yoq! Maymun emes, adem biz, silige oxshashla adem ata bilen hawa anining ewladliridin. Kelgenlermu sapla resimge chushkili kelidiken bu yurtqa. Birdem "Toge tepinglar, minip resimge chushuwalayli" deydu, birdem "Komech salsanglar, yep olturup resimge chushuwalsaq" deydu. Turupla "Mektep balilirini meydan'gha yighinglar, depter - qelem tarqatqanni resimge alimiz" deydu. Ishqilip sirttin kelgenlerning biz bilen mungdishishqa choli tegmeydiken. Resimge tartidighan, sin'alghugha alidighan ishlar bolmighan bolsa, hechk! ! ! im kelmesken bu yurtqa. Biz sirdishishqa, mungdishishqa mohtaj. Ichimizde deydighan nurghun geplirimiz bar. Bizmu anglisa anglighuchiliki bar gep qilalaydighan xeq. Abduraxman qahar jiq nersilerni yezip ketken, silermu uzunraq turup, jiqraq nersilerni yezip ketinglar.
- Bizge kongul bolgenlirige, bizni chushen'genlirige rehmet. Burunqi chaghlarda silerning ustunglardin tarqalghan "Quyruqi bar yawayi ademler" degen gepler neme sewebtin tarqalghan bolghiydi?

- Bu 1988 - yilidiki gep,- abla kerem ore turuwelip, taqetsizlik bilen chushendurushke bashlidi,- shu chaghda yezining sekritari qadir niyaz olup ketkili uzun bolmighanidi. Shu kunlerning biride, ilekte olturushluq obul hesen baraqning baliliri oz toqiyida mal beqiwetip bir tutuyjige uchrap qaptu hem qorqup ketip qechiptu. Tutuyjidin uch kishi chushup ularni qoghlaptu. Ularning ichidin birsi bizning tilimizni chala bilemdikenmu deymen, ular obul hesen bilen paranglishiptu. Ularning: "Siler qanche adem, teshkilinglar barmu?" Degen so'aligha obul hesen baraq: "Teshkilimiz yoq. Bashliqimiz yeqinda olep ketken, texi bashliq saylimiduq. Biz 25 a'ililik" dep qadir niyazning olumi bilen ozi turushluq 6 - shyawduyning a'ile sanini birleshturup jawab beriptu. Bu kelgenler esli xotenning tewekkul degen yeridin nefit mashinilirigha yol echip mangghanlar ikentuq. Shu chaghda, obul hesen baraq uz! ! ! un chapinining ichidiki potisigha tiwezintiwezin - kichik palta. Qisturuwalghaniken. Tiwezunning destisi arqa tereptin chapanni koturup turghachqa, ular buni xata halda quyruq bolushi mumkin, dep qalghan gep. Ete - ogun obul hesen baraqning toqiyighimu barimiz texi, uningmu quyruqi yoqluqini shu chaghda bilila.

Men abla keremning oyidin yan'ghanda, esir waqti bolup qalghanidi. Abla kerem manga yerim qoyning goshini kotertip qoydi.





Toqsun Jemeti


13 - Oktebir chushke yeqin, biz yusupjanning yol bashlishi bilen derya boyi yezisining derya boyi kent sekritari memtimin toqsunning toldamidiki toqiyigha qarap yolgha chiqtuq. Meqsitimiz - derya boyi yezisidiki eng chong jemet - toqsun jemeti bilen tonushush idi.

Mashina yeza merkizidin gherbiy shimalgha qarap mengip uzun otmey, qoyuq yulghunluq arisidiki tar hem yilanbaghri ketken katangliq topa yolgha chushti.

Altun kuz pesli bolghinigha qarimay hawa yenila tinjiq idi. Qurghaq topa hidi kelip turidighan aptap, kongulni aynitidighan dimiq hawa tolup qizarghan yapraqliri bilen paraslap koyuwatqan ot yalqunini eslitidighan toghraq shaxlirini, goya ustwashliridiki qelin bir qewet topa - changni koturush eghir kelgendek, bashlirini egip, qiysiyip turushqan yulghunlarni qimir qildurmaytti. Yolning ikki teripidiki qurup qiysiyip qalghan yulghun qaqshallirining mashinigha urulghandiki "Tang - tung" liri bilen matordin chiqiwatqan yeqimsiz awazni hesabqa almighanda, etraptin hechqandaq shepe kelmeytti. Biz ademge barche hayatliq herikettin toxtap qalghandek tuyghu beridighan bu chol yolida, mashina yochuqliridin kiriwatqan achchiq topa - changgha milinip olturup, tashpaqidek asta ilgirileyttuq.

Mashina yulghunluq arisidiki karidorsiman boghunaq yoldin chiqip, qurup qumliship ketken kona derya qinidin otushige, yulghunluq bilen toghraqliq arisida pasil hasil qilip turghan korumsiz dong ustide bir yurush satmiliq oyler kozimizge cheliqti.

- Bu supaxunning toqiyi. Ishikte qulpa turidu, mengiwereyli,- dedi yusupjan mashina derizisidin beshini chiqirip sinchilap qarighandin keyin.
Biz sherqiy shimal yonilishke sozulghan, shor topa orlep turghan ongghul - dongghul yol bilen qoyuq toghraqliq arisigha kirip kettuq hem yol ustidiki ahalilerni ziyaret qilip mengish meqsitide, yusupjanning korsetmisi boyiche, adem izi uchrimaydighan chatqalliqlarda heli onggha, heli solgha mengip yurup, obul'axun, seydi abdul, sadiq axun, nuraxun, abla ghoja, metsidiq'axun, qurbin'axun, urayim'axun, exmitaxun, qasim'axun qatarliqlarning satmiliri aldida toxtap mangghan bolsaqmu, lekin hechqaysi satmida adem bolmighachqa, qeri toghraqlar bilen yogilip turghan bu toqaygha ayrim bir kelip ziyaret qilishni konglimizge pukup, yolimiznidawamlashturduq. Men yusupjandin bu satmidikilerning qeyerge ketkenlikini soriwidim, yusupjan:

- Hazir degen zedek kolashning taza obdan waqti, bundaq chaghda sel jeni bar ademler oyide olturmaydu,- dep chushenche berdi.

Biz qasim'axunning satmisidin sherqqe burulup uzun otmey, mashinining aldi chaqliri ustini bir qewet shor topa qaplighan bezlesh laydanggha petip qaldi. Abliz mayni qulaqqiche urdi, biz arqisidin itterduq. Lekin chaqlarning yepishqaq seghiz lay arisida bikargha chorgiligini chorgiligenidi. Neme qilishimizni bilelmey tengirqap turushqinimizda, tosattin jenub tereptiki toghraqliq arisidin beshigha egiz qara telpek, uchisigha aq yektek kiygen, belige ching baghlan'ghan potisigha qisqa sapliq palta qisturuwalghan, putigha herbiyche chuxey kiyip, paqalcheklirini ochke yungida toqulghan aq shiraqche bilen tangghan 60 yashlardiki keke saqal bir kishi yoghan bir qoyni yetiliginiche chiqip keldi.

- Derya boyidiki metquwan toqsun degen dangdar kishi mana mushu, biz oyige mangghan memtimin toqsun sekritarning akisi, leqimi poza bu oghrining,- yusupjan bu xushxuy bowayning dolisigha urup turup shundaq dedi.

- Etigen inim memtimin'axun yuqiridin bashliq kelmekchi, qoydin birni tutqach kelsun dep xewer soqaptiken, men shu ish bilen ayna. Irigh yashlang irektilerken'ghu bular, way, siler muxbirkensiler - de, bek belen boptu. Kechte otlaqqa bir kirip ketsek, bizning geplini yezip deptiringlarmu qalmaydu texi,- metquwan toqsun shundaq deginiche, mashinining aldi teripige otup bir qariwetkendin keyin:

- Esli iynighiraq salidighan gepken bu guyni, shorwichining yeri, hejep putup ketiptu bu yer,- deginiche yektikining peshide qum ekelip chaq astigha tokushke bashlidi.
Bizmu eqil tapqandek bolup gurjek bilen chaq astidiki layni eliwetip, ornigha qum, shax - shumba degenlerni besip, ittirip yurup mashinini aran chiqiriwalduq. Boway qoyni keynimizdin elip baridighanliqini eytip qepqaldi. Mashina qozghilidighan chaghda yusupjan:

- Hey poza, untup qalmay alchi rawabingni alghach bar juma! Kechte karamitingni bir korsetmiseng bolmaydu,- dep jekilidi.

Yol ustide yusupjan bizge metquwan toqsunning derya boyidiki birdinbir rawabchi ikenlikini, nurghun beyit - qoshaq bilidighanliqini, yashta chong bolsimu shoxluqta, chebdeslikte yashlardin qelishmaydighanliqini, u bash bolmighan toyning qizimaydighanliqini sozlep berdi.

Biz memtimin toqsunning mehellisige chushtin keyin sa'et beshlerde yetip kelduq.

Toldama - yeza merkizining shimaligha 17 kilometir kelidighan, buk - baraqsan toghraqlar bilen qaplan'ghan, kishini meptun qilghudek derijide guzel, yashashqa bekla mas kelidighan konguldikidek toqay. Memtimin toqsun a'ilisi derya boyidiki eng chong jemet sanalghan toqsun jemetidiki gholluq, abruyluq a'ililerning biri. Yeshi 50 tin emdila halqighinigha qarimay, keke saqilini osturuwalidighan, aq kongulluki we tedbirkarliqi bilen yeza teweside xeli obdanla abruy qazinip qalghan bu wijik kishi ayali quwanxan we abdilraxun, peziletxan, riwidixan, talip, ayshixan, rexmitaxun, musraxun qatarliq yette perzenti bilen mushu toqayning eng hawaliq yeridiki donglukke sherqtin gherbke sozuldurup uzunisigha selin'ghan kengri oylerde bextlik yashaydu.

Men oydin xelila yiraq jaylardiki yulghun - toghraq osmigen qum dowilirining beqinlirigha yandashturulup yulghun, toghraq badrilirida selin'ghan, hejimi we shekli bir - birige oxshimaydighan usti ochuq qotan sheklidiki oylerni bir - birlep tekshurup chiqtim. Bildimki, kichik tiptiki bu oylerning her birining oz aldigha wezipisi bar iken. Derya boyiliqlar exlet, kul, songek, yung - chupur... Degendek turmush exletlirini ayrim - ayrim orun'gha tokidiken, hetta mal olturidighan'ghimu mexsus yalaq oylerni salidiken.

Men meschit supisida olturup abdurishatning so'allirigha jawab beriwatqan memtimin toqsundin buning sewebini soriwedim, u keke saqilini silap turup:

- Way ghojam, pakiz yutlar bu, hemme nersini arilashturup tokuwersek ulughlirimizgha qandaq yuz kelimiz,- dep jawab berdi.

Del shu chaghda gherbiy jenub tereptiki toghraqliq arisidin ghingship naxsha oqughiniche metquwan poza chiqip keldi. U yolda biz korgen yoghan aq qoyni yetiliwalghanidi. Qoltuqida bir rawab turatti.

U hemmimiz bilen aldirashchiliq ichide korushup chiqqandin keyin:

- Rawab memtan poningkiditi, ekelip bolghuche hayalship qaldim. Hay, murghilekliship turmay taq - taq bolili, balam abdilran, qolgha su ekeling, inim memtimin'axun qoyni yalaqqa solap pichaq teyyar qiling. Yoruq alemde chiqiriwalili bu guyni,- deginiche uzun chapinini selishqa kirishti.

Memtimin toqsunmu:

- Abdilran balam, aningizgha deng, qiymilarni teyyarlisun, metturan bilen aqidiki dongge ot qalap qumni qizitinglar, pakiz qumni tallanglar balam,- dep jekiliginiche pichaqni bileshke bashlidi.

- Bugun derya boyining yerlik kawaplirigha eghiz tegidighan boldunglar. Silerge qerin kawipi, tal bordaq, yagh, beghir degen kawaplarni qandaq pishuridighanliqini korsetmekchi, yezidin orunlashturghan,- dedi yusupjan bizni chetkirek tartip. Hemmimiz xush bolup ketishtuq.

Qoy soyulup bolghandin keyin, aka - uka toqsunlar goshni tatqushlap yurup, uge - ugiliridin ajratti - de, yerim jing, birer jingdin parchilap satmigha yotkidi. Quwanxan qaramuch, zenjiwil, tuz we ushshaq toghralghan piyazni elishturup qilghan qiymisini qoli bilen tetip kordi - de, yoghan tunka dastiki gosh ustige tokup xeli arilashturghandin keyin, ustini legen bilen yepip qoyup, texi hori ketmigen jigerni satmining sherq temigha yolep selin'ghan, ot koyup turghan morisiz tik ochaqtiki qazan'gha saldi. Memtimin toqsun supining otturisidiki ot koyup turghan yantu ochaqning lewide olturup, dastixandiki chawa yaghlarni nepiz qilip yerishqa bashlidi. On minutlardin keyin, qowanxan qazandiki chala pishqan jigerni suzuwelip ushshaq toghrap, uninggha piyaz, qaramuch, zire, tuz qatarliqlardin qilin'ghan qiymini elishturup, shaptul uchkisi chongluqida komilachlashqa bashlidi. Memtimin toqsun ! ! ! oxshash chongluqta komilachlan'ghan bu qiymilarning her birige chawa yaghni nechche qattin yogep, yulghun shopungidin qilin'ghan zixqa otkuzup, ochaqtiki choghqa qaqlap pishurushqa bashlidi. Derya boyiliqlar bu kawipini "Yagh beghir" dep ataydiken. Yagh beghir kawipi gerche her birimizge ikki taldin tegken bolsimu, uning ozgiche mezzilik temi tilimizning uchidila qaldi. Yagh beghir kawipi yeyilip bolghandin keyin, metquwan toqsun inisining otunushi bilen tal bordaq kawipini etishke tutush qildi. U aldi bilen talning bir chetidin barmaq patqidek toshuk echip, begiz barmiqi bilen kengeytip, tamaka xaltisi sheklige kelturuwalghandin keyin, qowanxan qaramuch, zire, tuz arilashturup teyyarlap bergen chawa yagh qiymisini awaylap ichige saldi - de, uni yulghun shopungidin yasalghan ikki tal zixqa otkuzup, otqa qaqlap pishurdi. Bu kawapmu her birimizge bir chishlemdin tegken bolsimu, yagh beghir kawipigha oxshimaydighan ozgiche temi bilen bek tetip ketti. Aridin yerim sa'etler otk! en! di! n keyin, qowanxan chong qizining yardimide qerinni qayta - qayta yuyup, pakiz tazilap teyyar qildi. Memtimin toqsun yoghan tunka dastiki qiyma tetitquliri singiship teyyar bolghan goshni qerin ichige tokup, aghzini kok yulghun shopungida yamap, satma arqisidiki dongde ulugh koyuwatqan gulxan terepke elip mangdi. Bizmu uninggha egiship chiqtuq. Balilar otni yan'gha tartiwetip, astidiki qiziq qumni ketmen bilen kolashqa bashlidi. Koyup qizghuch rengge kirip qalghan hararetlik qum putun bir qoyning goshi tiqilghan qerinni oz qoynigha aldi. Biz qerin kawipi komulgen qiziq qumni choridep olturushtuq.

Kech kirip koz baghlan'ghan chagh bolup qalghanidi. Putun etrapni unsiz qarangghuluq besip kelmekte idi. Metquwan toqsun: "Azraq meslihetlishidighan ishim bar idi" dep inisi memtimin'axunni satmigha ekirip ketkechke, biz bu a'ilide ishlemchilik qilidighan metturdi'axun bilen parangliship olturduq. Ikki sa'etke yeqin waqit otkendin keyin, aka - uka toqsunlar bir - birini qoltuqlashqiniche, pes awazda parangliship chiqip keldi. Memtimin toqsun xelila sowup qalghan qumni qoli bilen ikki yan'gha tartip, qerinning ustunki yuzi korun'gende engiship turup purap baqti - de:

- Qil qaptuq waqitni otkuzuwetkili, yene azraq turghan bolsa koygen yerliri teshilip, ichige qum kirip ketettiken,- deginiche, qol chiraghning yoruqida goya sella silkinip ketse partlap ketidighan bombini kolap eliwatqandek, qerinning tot teripidiki qumni awaylap elishqa bashlidi. Nahayiti mezzilik hid dimaghlargha uruldi. U tonurgha komulgen kawapgha oxshash tarshidek qetip sarghiyip, u yer - bu yerliri koyushke bashlighan qerinni nahayiti awaylap aldi - de, ustidiki qum yuqundilirini aliqanliri bilen sipashturuwetkendin keyin chong dasqa tokti. Satmigha dastixan tartilip qerin kawipi ziyapiti bashlandi. Biz dora - dermeklerning temi singip, suluq hem yumshaq pishqan mezzilik kawapni yep, shirnidek qoyuq suyini ichip nahayiti huzurlanduq. Qorsaq toyup, harduqimiz biraqla chiqip qalghanidi. Etisi yeza merkizige qaytidighan bolghachqa, sa'etning 11 bolup qalghanliqigha qarimay, metquw! ! ! an toqsunni rawab chelip berishke telep qilip turuwalduq. Umu oyunxumar, kongulchek kishiken. Telipimizge derhal maqul boldi. Biz bashqilarning aram elishigha tesir yetkuzmeslik uchun satma arqisidiki dongge qaytidin sorun qurduq. Metsilim, gheyretler yeqin etraptin toghraq otunlirini yighip kelip gulxan saldi. Ot paraslap koyup, toghraq boyi egizlikte koyushke bashlidi. Biz metquwan toqsunni arimizgha elip, otqa qarap olturushtuq.

Waqitni tejesh uchun men rawabqa tara ulawatqan metquwan toqsundin gep sorashqa bashlidim:

- Derya boyida sazende - neghmichiler xeli barmu?

- Hay yaqey, neghmichi - sazende degen tot konini yoqitishta tugigen hay bu jutlarda. Bizdin bilek tuzukrek rawabchimu qalmidi ayna. Zeyliktiki qasim islam, yalghuz toghraqtiki metsherip'axun, iyindiki toqayda olturushluq memtan polar mushu rawabni soriwelip anda - sanda tiringshitip yurishidu qalisla.

- Undaqta, medeniyet inqilabidin ilgiri neghmichi - sazendiler xeli kopkentuq - te, bu yerde?

- Biz kichik chaghlida, hey... Ajayip zamanlarti u. Mushu mettudandek shash chaghlirim idi. Bir qetim daduy boghaltiri qadir niyaz hesab tekshurgili chiqqanda meni hazirqi 3 - shoduy beshidiki xaniqa degen toqaygha birge elip bardi. Bu toqayda oghulek anam isimlik yeshi 70 tin ashqan, oruq, egiz kelgen ap'aq chachliq bir momay olturidiken. U mezlum dutar chelip naxsha oqushqa bek yamanken. Barghan kunimiz bala - waqlirini yighip kechiche meshrep qilip berdi. Ozi tang atquche dutar chelip naxsha oqudi. Baliliri, kelin - newriliri ussul oynidi. Qadir niyazmu rawab chaldi. Heyran qaldim. Shu kundin bashlap ichimge bir parche ot kiriwalghandek bolup qaldim. Qadir niyazgha egiship yurup mazarda olturushluq sidiq qoychi, xaniqagha yeqin jaydiki qadir korek, tursun kaldirlar bilen tonushtum. Sidiq qoychi manga rawab ogetti. Nowet bilen bolup turidighan meshreplerde yurup, teximu kop sazendi! ! ! ler bilen tonushtum. Yiraq - yiraq jaylardin at - ulaghliq kelip, bizni mehman'gha teklip etishetti. Toy - tokun biz bolmisaq qizimaytti. 1968 - Yili mushu chong derya ikkige ayrilidighan yoghan toghraqta tugh baghlash bolghanda, nahiyidin chiqqanlar sazlirimizni boynimizgha esip sazayi qilip tot konini yoqitish elip bardi. Arqidin deyya boyidiki barliq sazlarni we nurghun kona kitablarni koydurdi. Ustazim sidiq qoychini birsi bek uruwetkechke bir mezgil kesel tartip olup ketti. Mushu rawab ashu rehmitidin qalghanidi. Bir kuni nahiyidin kelgen uch kishi kalteklerni koturushken halda bizning toqaygha kelip "Rawabni chiqar" dep turuwaldi. Ular meni yalingachlap, satma aldidiki qeri toghraqqa baghlap bir keche pashigha yem qildi. Men zuwan surmey turuwalghachqa, ular meni xeli qattiq uruwetkendin keyin ketip qelishti. Eslide bu rawab meni baghlighan toghraqning kawikigha tiqiqliq idi. Shuningdin keyinki chaghlarda, bek pughanim orlep ketse, rawabni juwamgha yogep qumluq! qa! k! irip ketip, birer keche qan'ghudek cheliwelip, yene shu toghraq kawikigha yoshurup qoyup yurdum. Yung - terilerning arisigha yogep saqlidim desile bu kasapetni. Ashu 15 - 20 yil ichide mende rawab barliqini xeq tugul oydikilermu uqmay qelishti. Keyin biz qerighanda zaman ongshaldi deyishti...- U gepining axirini yigha arilash chushuruwetti.

Jimjitliq bu yerning da'imliq hemrahi. Buyerning sehiri jimjitliq ichide bashlinidu. Jimjitliq yene kechige ulinidu. Kechimu jimjitliq ichide seherni kutuwalidu. Lekin sen baghringni qumgha yeqip yetip, qulaq selip tingshisang her bir tup toghraq, her bir tal yulghun, qomushning hetta her bir tal giyahningmu shiwirlap eytiwatqan chochikini angliyalaysen... Etrap siyahtek qarangghu, yultuzlar goya bash ustimizgila esilghan sansiz ni'on chiraghliridek nur chechip turidu. Metquwan toqsunning gepliri keypimizni uchuruwetti. Biz okinish, xursinish arilash ulugh - kichik tiniqlar ichide jimjit olturup ketishtuq.

Bir kemde, metquwan toqsunning rawabi sayrap ketti. U rawabni xoten - keriye tereplerde tagh rawabida (Qoychi rawabi depmu atilidu) orundilidighan, bir qeder keng omumlashqan ushshaq pedilerge chelip, ozining bir yurush naxshisini bashliwetti. Men jumeniyaz tutup bergen qol chiraghning yoruqida uning aghzidin chiqqan tekistlerni birmu bir xatirilep mangdim. Boway naxshisini bir bashliwalghanche 70 kuplettin artuqraq oqup toxtidi. Bu yerde ulge supitide birqanche kuplet kelturush bilen cheklendim.

Qoy keler qoza bilen,
Bir - birining izi bilen.
Mening yarim qachan keler,
Qara kozi, qeshi bilen.

Dongmu dong qumni sanap,
Aldim qolumgha bir rawab.
Qaysi cholde yurisiz,
Mengzi qizil baghri kawap.

Osteng yaqilap barip,
Char arghamcha tep baldim.
Sen yarimdin ayrilip,
Yurek aghriqi tep baldim.

At bolsa jede bolsa,
Kallisi kichik jede bash.
Yari bolsa nochi bolsa,
Bughday ongluk qaraqash.

Sen kelisen yuqiridin,
Men yighlisam sen kulisen.
Hemme ishni bilisen,
Otqa selip koydurisen.

Ochaqqa otan salsam,
Chuchul bolup koymeydu.
Kichikkine yar tutsam,
Xijil bolup soymeydu.

Biz etisi chashka waqti bilen mehmanxana oydiki ezeldin adem yetip baqmighandek pakiz korunidighan, duxawa, xangdenler bilen tashlan'ghan ap'aq esterlik yotqan - korpiler arisidin sughurulup chiqip, toqsun jemetidiki yengi bir kunluk hayatimizni bashliduq. Quwanxan komech saldi. Chaydin keyin bashqilar ozliri qiziqidighan temilar boyiche tekshurushke chiqip ketti. Men ot koyup turghan ochaq aldida aka - uka toqsunlar bilen sohbetliship, toqsun jemetining a'ile nesebini eniqlashqa bashlidim.

www.uyghur.net (http://www.uyghur.net/) tor betidin elindi