PDA

View Full Version : Iblis Saqlap Yatqan Jesetler



uaa_admin
21-07-06, 01:49
Iblis Saqlap Yatqan Jesetler

(Xatire)



Birgman (Shwitsiye)

Exmet Raxman terjimisi



Qedimki Qebrilerni Izdesh



1934 -yili4 - , 5 - aylarda, Siwén Hédin ékspéditsiye etritining qismen ezaliri bilen chapma qéyiqqa olturup künchi we Qum Deryaliri arqiliq lopnur kölige barghanidi. Men shu qétim pursettin paydilinip shu etrapta arxéologiyilik tekshürüsh élip bardim. Bu xizmetler asasliq Siwén Hédinning qedimki yipek yolining menbesini békitish pilanini yéngi delil - ispatlar bilen teminleshtin ibaret idi.

Shu qétimqi derya sepiride Siwén Hédin bir chaghlardiki kona maliyi ördekni yoqlap ötti hem uningdin Qum Deryasining jenubiy qismidiki qumluqta (mölcherimche yardangbulaqning del jenubigha toghra kéletti) kishilerge téxi melum bolmighan qebristanliqni bayqighanliqidin xewer tapti. Ördek bizge yol bashlighuchi boldi, arimizda yene xéli shijaetlik sanilidighan shéng ruyxénmu bar idi.

29 - aprél Siwén Hédin ékspéditsiye guruppisini bashlap 70- nomurluq qonalghudin ayrilip chapma qéyiq bilen derya sepirini dawamlashturdi.70- nomurluq qonalghu aptomobil ékspéditsiye etriti chüshkün qilghan Qum Deryasi boyidiki chongraq qonalghu bolup, yardangbulaqqa yéqin idi. Ikkinchi küni guruppimiz chapma qéyiq bilen deryaning töwendiki qismigha, yeni yardangbulaqning töwenki qismigha nahayiti yiraq bolghan jayghiche bérip toxtiduq. ördek héliqi xélila chong dairige jaylashqan qedimiy qebre topini izdep tapmaqchi boldi. Uning xatiriside qélishiche, qebristanliq qumluqning jenubigha 30 kilométir kélidighan jayda iken, lékin u üch kün izdepmu qebristanliqni tapalmidi. Uning axirqi qétim u yerge barghinighimu az kem 15 yil bolup qalghaniken. eyni chaghda u bashqa bir yönilishtin qebristanliqqa kelgeniken, éniqraq éytqanda, u tarim deryasining töwendiki éqinining sherqiy hawzisidiki qurup ketken bolungköldin yolgha chiqqan. Lékin hazir ördek éytqan qebristanliq eger heqiqeten qonalghuning gherbiy jenubigha toghra kélidighan 100 kilométirliq dairide bolidighan bolsa, undaqta bu qebriler bir chong kölning astida qalghan bolidu. Men qebristanliqning köl astida kömülüp qalidighanliqigha ishenmeyttim. Chünki yüz bérishi mumkin bolghan su bésip kétishtek apet xaraktérlik weqedin saqlinish üchün qebristanliqning adette égizrek jaylarda bolidighanliqigha qetiy ishinettim. Biraq men yenila bu yerge bérip kölning zadi qandaq tipqa kiridighanliqini éniqlap béqish niyitige keldim. Emma burun tüzülgen xeritilerde kölning ornini izahlap béridighan héchqandaq belge yoq idi.

Biz shiddetlik sherqiy shimal borini tüpeyli "16B"qonalghuda bir kün turup qalduq. Etisi men deryaning jenubiy hawzisidin jenubqa, yeni gherbiy jenub yönilishini boylap yürüp kettim, shundaq qilip deryadin xélila yiraqlap kettim. Mangghanséri yer yüzining tekshi ketkenlikini, tupriqining taqirliship ketken séghiz topiliq yer ikenlikini kördüm. bu yerde téxi shalang yulghunluq we qurup ketmigen chatqallarni uchratqili bolatti. yer yüzide yene shalang qedimiy yardangliqlar tarqalghan bolup égizliki üch métir etrapida kéletti. aqma qum nahayiti az uchraytti. Deryaning jenubiy hawzisigha yiraqraq jayda qurup ketken derexlerdin bashqa qurup ketken birnechche tüp yulghun köchitinimu körgili bolatti. Qonalghuning ayagh teripidiki deryaning egri - toqay menzilini bésip ötkendin kéyin séghiz tupraqtin bir sapal parchisini tépiwaldim. Buni deryaning shimaliy hawzisida tépilghan sapal parchiliri bilen oxshash dep békitishke bolatti. mölcherimche, bu sapal parchiliri tash qoral dewrige mensup idi.

5 -may biz qonalghu esliheliri bilen at - ulaghlarni deryadin ötküzmekchi bolduq. Ikki chapma qéyiqni bir - birige chétip, at - ulaghlarni qéyiqqa chiqirip putlirini chüshiduq. Ékspéditsiye guruppisi deryaning yuqiri éqinidin mangmaqchi boldi, men jenub tereptin aylinip bérishning xeritisini sizip chiqtim. men nahayiti tézla tash qoral dewrige ait kichikrek olturaq rayondin aylinip öttüm. Chaqmaq téshi bilen sapal parchilirining qalduqliri yardangliqlarning üsti, shuningdek yardangliqlar ariliqidiki ikki métir chongqurluqtiki oymanlarda saqlan'ghan bolup, ötkür tighliq oqya béshi bilen singir tashtin ishlen'gen oqya béshining dewri mas kéletti.

Men qurup ketken derexler topidin öttüm. Alliqachan qurup qaqshal bolup ketken bu derexlerdin bu jayning ilgiriki seltenitini körgendek boldum. hazir bu yerler tamam taqirliship ketkenidi. qurup ketken yulghunlar choqchiyip tursimu, lékin uning shaxlirini boran uchurup tügetkenidi. taqir séghiz topiliq yer we qumluqta texminen bir métir chongqurluqta birnechche tekshi azgal peyda bolghaniken. Bezi azgal, yériqlarning asti üstidin xélila keng idi. Jenubiy qismi ― töpilikning chet jayliridin ibaret bolup, yériqtin hasil bolghan tebiiy chöneklerde su sirghip turatti. Bu shamalda yimirilishtin shekillen'gen tipik azgal, chönekler idi. Texminen sekkiz métir égizliktiki töpilikning yanbaghrida kichikrek ikki tuz köli bolup, bekmu yégane körünetti. bu kölge bir qarapla uning deryaning burunqi qini ikenlikini bilgili bolatti. Sazliqta mushu xil kölge oxshap kétidighan birnechche kichik kölchekler bar idi. Adem ayagh basmighan bu chöl shunche sükünatqa patqanki, qurup ketken derexler, chatqallar, sazliqlar, alliqachan qurup kötekke aylinip ketken yulghunlar ashu kölcheklerdiki tuz süyining dimaghni yarghudek achchiq puriqi bilen birliship kishige köngülsiz tesirat béretti. Men tasadipiy besh dane mis yamaqni tépiwaldim, epsuski, yamaqning yüzidiki xetler uprap ketkechke éniqlash mumkin bolmidi, lékin uni tipik xen dewrige ait buyum dep höküm qilishqa bolatti. Uningdin bashqa yene silindir shekillik bir mis hemyan bolup, u heqiqetenmu pul sélishqa muwapiq kéletti. eger bu rasttinla hemyanning özi déyilse, undaqta uni kroren dewridiki namelum shor péshane sayahetchi chüshürüp qoyghan bolup chiqidu.

6 -may asmanni qoyuq bulut qaplighan bolup, hawa nahayiti salqin idi. Men aldinqi kündikige oxshash jenubqa qarap yolgha chiqtim, ékspéditsiye guruppisi chapma qéyiq bilen deryaning yuqiri éqinigha qarap 20 kilométirdek üzüp bardi. Men yardanglar ariliqidiki sazliqlardin tash qoral dewrige ait bezi qalduq nersilerni taptim hem qurup ketken toghraqliq orap turghan chongqur sazliqtiki kichikrek tuzluq kölge yéqinlashtim. Shéng Ruyxén bilen jaw kédunmu ashu yürüshide xen sulalisige we tash qoral dewrige ait sapal parchilirini tépiptu.

Ikkinchi küni, yamghur qattiq yéghip ketti. Ördek qonalghudin anche yiraq bolmighan jayda köl astida kömülüp qalghan qebristanliq bolushi mumkin, dep perez qilatti. u kölge bérish üchün 50 kilométir yol yürüshke toghra kelse kérek, dep qaraytti. Lékin ékspéditsiye guruppisini bashlap besh kilométir manga - mangmayla tünügün men ötüp kétiwétip uchratqan köl bilen deryani tutashturghan yerge yétip kelduq. U "bu kölning süyi tuzluq, bowilarning riwayet qilishiche, eng axirqi kölge bérish üchün jenub yönilishini boylap dawamliq méngish kérek" dédi. u ganggirap qalghandek körünetti. biz kölning rasttinla bar - yoqluqidin shübhilen'geniduq. Jaw Kédun ördek bilen xenzuche paranglashti. Ularning epchil ima - isharet, addiy sözliridin shuni bilduqki, ördek qebristanliqning orni sherqiy jenub yönilishte dégende ching turdi. Uning qarishiche, u yerde iblis (alwasti) barmish, u intayin qorqunchluq bolup, bizni u yerge bashlap bérishqa pétinalmasmish. Ördek 15 yil burun u yerge bir hemrahi bilen barghaniken, shu chaghda uning hemrahi késel bolup yétip qalghachqa kéchini uning bilen birge ötküzüshge toghra keptu. u yérim kéche bolghanda tuyuqsiz yaman chüsh körgendek oyghinip kétiptu - de, nahayiti betbeshire erwahni körüp hang - tang qaptu.

Lékin, ördek etisi qéyiqchi, lopnurluq tahir dégen kishi bilen atliq u yerge bérishqa maqul boldi. Emma u miltiq éliwélishni telep qilip turuwaldi. chünki alwasti miltiqtin bekmu qorqarmish. menmu uning bilen birge barmaqchi bolup qayta - qayta ötün'gendin kéyinla ördek birge bérishimgha qoshuldi.

8 -may etigen saet 6 de, üchimiz yolgha chiqtuq. Hawamu nahayiti salqin idi. üch adem ikki atqa min'geniduq. Gherbiy jenub yönilishini boylap bir qewet téyiz aqma qumluqtin ötüp kölge yéqinlashtuq. u yerde xélila aynighan yulghunluq bar iken. Lékin qumluqqa ichkirilep kirginimizde égiz qum barxanlirida qurup ketken yulghun, toghraqlarni uchrattuq. biz yérim saet yol yürgendin kéyinla yardangliqlarda qed kötürüp saye tashlap turghan toghraqliqtin öttuq. Yenimu algha qarap méngiwiduq, kichik qum barxanliri barghanche köpeydi - de, bipayan chöllükke chiqip qalduq. Alahezel bir saettin kéyin qum barxanliri égizlep ikki métirge yetti. men boran yalap ketken taqir yerde tash qoral dewrige ait sapal parchilirini uchrattim. Mangghanche qum barxanlirimu égizlep baratti, men yene bir parche tömürni tipiwaldim. Shübhisizki, tash qoral dewridin burun insanlarning bu jaylarda olturaqlashqanliqini jezm qilghili bolatti. Bezi jaylar kroren dewridin baldur bolup, qalduq buyumlar qum barxanliri arisida qalghaniken. Insanlar bu jaylarda yashashqa imkaniyet qalmighanda tashlap ketken bolushi mumkin, nurghun qalduq buyumlar ashu qum barxanliri astida kömülüp qalghandek qilatti.

Texminen saet 10 larda, bir - ikki tüp kökürüp turghan yulghunni aylinip ötkinimizde, qum barxanliri égizlep on métirgha yetti. aptap qizdurup chidighusiz halgha kelduq. biz attin chüshüp ussuluq ichip 40 minuttek dem alduq. Etrapimizda döwe - döwe qum barxanliri yatatti. ta bügün'giche Uyghurlar tapqan xélila tüz yol mushu bolsa kérek, lékin üzlüksiz izdinish seweblik yönilishini békitelmey kelgeniken. tahirning teklipige asasen jenubiy yönilishni boylap 30 gradus sherqqe qarap dawamliq ilgirilep égiz qumluqlardin öttuq, uningdin kéyin yönilishni burap udul sherqqe qarap mangduq - de, sherq shamili xélila küchlük chiqiwatqan 15-20 métirliq qum barxanlirining otturisigha kélip qalduq. men meshtek qizip ketken qum barxanliri arisida chidashliq bérip ilgirilewatqan 72 yashliq ördekke heqiqeten qayil bolmay turalmidim, tahirning puti qapirip ketkechke, pat - pat arqimizda qalatti. Biz sherqiy shimal yönilishini boylap axir pes ketken qumluqqa yétiwalduq. Nahayiti roshenki, bu ikki Uyghur shimalgha burulup bu yerge bérish yolini pishshiq bilidiken. Ongushluq bolsila qarangghu chüshüshtin burun derya boyigha bériwalalayttuq. Saet 7 de, biz qumluqtin chiqiwalduq we turalghugha yéqin etraptiki kölni perq étiwalduq. Chüshtin kéyin saet 8 din 10 minut ötkende, biz yene bir qétim qonalghugha barduq. bu qétimqi aylanma shekildiki sepirimizde 50 kilométir yol bastuq, arxéologiyilik netijilirimiz peqet tash qoral dewrige ait birnechche sapal parchisi bilenla cheklendi.

Bir kün dem alghandin kéyin, ikki Uyghur yene bir qétim qiypash sherq yönilishini boylap yolgha chiqip héliqi qebristanliqning ornini izdidi, men kölning xeritisini sizip chiqtim, köl ikki xaltisiman toqayliqtin teshkil tapqan bolup, qirghaqlirida yulghunlar chéchekligenidi, kölning uzunluqi 3.5 kilométir, kengliki 1 kilométir kéletti.

Töt kündin kéyin ular qaytip keldi, lékin ular héchqandaq netijige érishelmeptu, peqet birnechche kichik qedimiy buyumlarnila alghach keptu, bularning ichide ikki tal mis qelemtirash bar iken. Hazir pilanimizni pütünley özgertishimiz kérek bolghachqa, shéng ruyxén ularni mashinisi bilen qonalghugha apirip qoyidighan boldi. biz tikenliktin yip uchi izdeshni qarar qilduq.

14 -may qurghaq chöl - bayawanda bir pes qattiq yamghur yaghdi. Yamghurdin kéyin, pasha aram bermidi. 18- May birnechche qéyiqchi Siwén Hédinning xétini alghach keptu, u xetni 12- may 80- nomurluq qonalghuda yazghaniken. u xétide guruppa ezalirining qaytishi kérekliki, kichik mashinining 23- maydin burun qonalghugha choqum yétip kélishi lazimliqini yéziptu. Shéng ruyxén ördek bilen tahirni qonalghugha apirip qoyghandin kéyin, shu künila yénimizgha qaytip keldi. u qumtagh arqiliq lopnur kölige baridighan yolni taptim dep perez qilghanidi. Pilan boyiche qumluq arqiliq dungxuanggha ötidighan guruppa atmishbulaqetrapigha kelgendin kéyin yene 70-nomurluq qonalghugha qaytip keldi, chünki ular yolni biliwalghanidi.

Men qara taghdin kelgen, ming tuyaq qoyum bar dégen malchidin (sanini malchi éytip bergen, éhtimal ashuruwetken bolsa kérek) bu yerdin 15-20 kilométir kélidighan yerde qebre barliqini anglidim. Ümid tughulghanidi. Men derhal mexsus adem ewetip tekshürgüzdüm. 22 - May biz potaliq köli boyidiki chédirlirimizni chuwup deryaning qéshigha yötkiduq. Yolda yulghun shaxliri bilen yasalghan birnechche kepiler uchridi, bu kepiler malchilarning turalghuliri idi. shu axshimi men shéng ruyxén bilen tépishalmidim. u ékspéditsiye guruppisi bilen chapma qéyiqni toxtitip qoyghan jaygha kétiptu. Méning ehwalim biraz yaxshi bolghini bilen ularning ozuqi tügep bolghaniken. kéyin anglisam shéng ruyxén qatarliqlar shu jaydiki qéyiqchilardin birnechche tal béliq élip qorsiqini ghemleptu.

Gerche tikenliktin ashliq sétiwalghan bolsaqmu, hazir yégüdek héchnéme qalmighanidi. Ördek ashliq sétiwélip kélishke mesul boldi, emma her qétim ashliq sétiwalghanda némishqidur birnechche xaltisi yoqilip kétetti.

Shu axshimi ördek qonalghugha qaytip keldi. u uchisigha lopnurluqlar kiyidighan yépyéngi kiyimlerni kiygen, béshigha tunggan leshkerlirining malxiyini kiyiwalghanidi. u adettin tashqiri aldirash körünetti. u bashqilarning yardimi bilen yene bir qétim qebristanliqni tapmaqchi boldi, hetta tépip kelgen bezi axiretlik buyumlarni manga körsetti. Bular nepis toqulghan üch dane séwet (men siteyin bilen kroren etrapida bayqighan qebrilerde mushundaq axiretlik buyumlarni körgenidim), bir dane kigiz telpek we yaghachtin ishlen'gen bezi buyumlar idi. Biz ashliqlarni ghemligendin kéyin ördekning oghlini birge éliwélip xizmitimizge yardemlishish telipini ret qilduq, chünki uning oghli birqanche kün ilgiri awarichiliq tépip bergenidi. biz pütün küchimiz bilen héliqi sirliq "qebristanliq"ni izdep tapmaqchi bolduq.

24 -may men 66 - nomurluq qonalghuning gherbige birnechche chaqirim kélidighan yalghuz qebrini tekshürdüm, men uni "10- nomurluq qebre" dep atidim. jeset sanduqi toghraq yaghichini oyup yasalghan bolup, üstide qapqiqi bar idi. jeset upa - englik bilen girim qilin'ghan bolup, momyalighan halette idi, uchisigha toq sériq yipek ton, qoy térisidin ishlen'gen shalwur kiygüzülgen bolup, put - qolliri chiqip turatti. yipek ton'gha asaslan'ghanda, bu qebrini kroren dewridin burun dep höküm qilghili bolatti.


26 -may men, shéng ruyxén, ördek, lopnurluq qedi qatarliqlar bilen birge qedi éytip bergen qedimiy qebrige qarap yolgha chiqtuq. Bu qebre texminen gherbke 7 -8 kilométir yiraqliqtiki yaqa ériq köli etrapigha toghra kéletti. Eng mukemmel saqlan'ghan bir qebre kölning shimaliy qismida idi. Jeset sanduqi tik töt bulung sheklide bolup, toghraq yaghichidin ishlen'genidi. biz lehetning shimaliy teripidin ikki töshük achtuq, üsti teripidin bökenning bash söngiki chiqti, ördek"bu qebriler éhtimal musulmanlarning bolushi mumkin" dédi. Men buningdin sel gumanlinip qalghanidim, lékin eyni chaghda qézip chiqidighinimizning musulmanlarning qebrisi bolush mumkinchilikini dep arxéologiyilik tekshürüshni yérim yolda toxtitip qoyushni ümid qilmayttim. shunga men bu qebrilerge soghuqqanliq bilen qaridim. Uning iptidaiy halitidin qarighanda, bir retke üch qebre Qatar tizilghan bolup otturisidiki qebre nahayiti yaxshi saqlan'ghanidi. biz siyit mollini köl boyidiki kepisige bérip yoqliduq. u bizni süt, qétiq we nan bilen méhman qildi. Nan téridin ishlen'gen dastixan'gha qoyulghanidi. ötken 3 - 4 yildin béri siyit molla izchil mushu yerde turup mal béqiwétiptu. qish peslide derya boyidiki kona turalghusigha qaytidiken. Hazir alliqachan qurup ketken tarim deryasining töwenki éqinidiki ahaliler qoy - öchkini asas qilip yérim charwichiliq qilip tirikchilik qilidiken, yéza igilikimu xélila tereqqiy qilghaniken. Yéngi deryawadisidiki qomushluq charwilarni mol yem-xeshek bilen temin étidiken.

Biz chüshtin kéyin kelgen yolimiz bilen qayttuq. sherqiy jenub yönilishini boylap anche yiraqqa barmayla bir qebrini taptuq. Qebre üstige birnechche tal toghraq yaghichi qoyulghan, derex shaxliri bilen yépilghan, üstige bökenning bash söngiki, atning bash söngekliri tashlap qoyulghan bolup, söngeklerning etrapigha chiwiq we rext parchilirimu tizip qoyulghanidi.

Kech kirish bilen qara boran chiqishqa bashlidi. boran 27- maydin 29- mayghiche dawamlashti. Uyghurlar tarqilip ketti, men shéng ruyxén bilen chong qebrini dawamliq tekshürduq. Bek charchap ketkenliktin kün patmayla uyqugha kétiptimiz, bir chaghda ushtumtut atmishbulaq tereptin qéyiqchilarning "töre" dégen awazining kéliwatqanliqini anglap chöchüp oyghinip kettuq. Derweqe chapma qéyiqlar biz terepke kéliwatatti. qéyiqta Siwén Hédin, chin zungchi, gung jiching we ashpez jya guyler bar idi. ékspéditsiye etritimizning qedirlik bashliqi lopnur kölidin qaytip kelgenidi. biz bekmu tesirlenduq. 32 kün ötüp ketti, réhim korlidin bénzin élip téxi qaytmighanidi. rosiyilikler 5 - ayning otturilirida korlida bizge bénzin bérishke wede bergenidi. Hazir mashinigha kéreklik bénzin birla gallun qalghanidi. Siwén Hédin siyit molla bilen birge ikkinchi küni korligha bénzin élip kélish üchün yolgha chiqti.

Men 3 - may etigen saet 10 bolmayla Siwén Hédin we uning hemrahliri bilen xoshliship, yol belgilirini élip gherbni boylap yaqa ériq köli boyidiki siyit mollining kepisige kelgichilik kichikkine ikki tuzluq köl hem su kölchekliri bir - birige tutiship ketken derya qinini aylinip öttüm. Uni yerlikler alatarim dep ataydiken. Shübhisizki, bu derya qini Qum Deryasi bilen tutishatti. Derweqe, derya qini bilen yaqa ériq köli ariliqidiki yardangliqlar qumsaz, shorluq yer yüzide tash qoral dewrige ait nurghunlighan sapal buyumlirini uchratqanidim.



Derya Boyidiki Turalghu


Siyit mollining turalghusida dem alghach qétiqnimu ichip bolduq. Chüshtin kéyin saet ikkiler bolsa kérek, pijghirim aptapta sepirimizni dawamlashturduq. Biz uzunisigha ketken qomushluq kölni boylap jenub terepke siljiduq. Kéyin kichik bir qum barxanni aylinip öttuq. eger bizge hemrah bolghan héliqi Uyghur boway bir qapaq su éliwalmighan, uni pat - pat ichip ussuzluqimizni qandurmighan bolsaq, tonurdekqizip ketken aptap azabida zomchek-zomchek qum döwiliridin hergizmu ashalmighan bolattuq. Biz her bir qum döwisige yamashqinimizda ayaghlirimiz qumgha toshup kétetti, men pat - pat toxtap olturuwalattim. Men ikki - üch kilométir kengliktiki qomushluq belwaghning sherqiy chétige keldim. U birnechche kichik köllerni tutashturup turatti, su orni kötürülgende bu kichik köller marjandek tizilip deryani hasil qilatti. Kishiler bu yerni qumköl dep ataydiken, Qumköl Qum Deryasi bilen tutishidiken. biz qomushluq boyidiki kölchekning yénigha chédir tiktuq.

Ikkinchi küni qara boran shiddetlik chiqqachqa héchnersini körgili bolmidi. Men héliqi Uyghur bowaygha rehmet éytsam bolidu, chünki u qum barxanliridin ötüshte yol xeritisini sizishimgha türtke boldi. bu chaghda qum barxanliri on métirche égizlep bardi. Chüsh mezgili hawa küchlük qizip kétidighan waqit bolghachqa kölchek boyida dem alduq. chüshtin kéyin biz Uyghur bowayning alchuqigha yétiwalduq. Uning ikki xotuni özlirini chetke aldi - de, bizge kupta saqlan'ghan qétiqtin yetküzüp berdi. Biz yene yolgha chiqip sherqiy shimal terepke burulup bir köldin aylinip öttuq - de, nahayiti tézla qoyuq hem égiz qomushluq we baraqsan saye tashlap turghan yulghunluqqa yétiwalduq. Biz yoldin adiship qalghaniduq. hawa chang - tozanliq bolghachqa 100 métir yiraqliqni körgili bolmaytti. bextimizgeyarisha ékspéditsiye guruppisidiki lopnurluq yigit yolni tépiwélishimgha yardem qildi. Deryaning kengliki on métir kelgechke atliq ötkili bolatti. eger deryagha kelkün kelse qomushluqni chöktürüwétishi mumkin iken. Men köl bilen derya ariliqida qatrap yürüp axir iptidaiyalchuqning yénigha keldim hem 1368-nomurluq chédirni tiktim. bu yerdiki alchuqta abduraxman dégen bir kishi olturidiken, u bir paqlanni soyup kawap qilip berdi, biz kawapni ishtiha bilen yep tügettuq. Deryaning tar qinida lay aqatti, sherqiy jenubigha anche yiraq bolmighan yerde bir tashlanduq alchuq qed kötürüp turatti.

1 -iyun deryaning sherqiy jenubini boylap bir pes mangghandin kéyin, deryaning kengliki30 métirgha, chongqurluqi 1.5 métirgha yetken, deryaning sol qéshi köchme qumning iskenjiside bolsimu, biraq ong qéshi adem chöküp ketküdek qomushluq idi. Yulghunluqtin chiqip kétish üchünmu chighir yol achmisingiz bolmaytti.

Potaliq köli boyidiki qomush alchuq aldida bir Uyghur padichi qoy qirqiwatatti. U ishlitiwatqan qirqighuch mongghullarningkige oxshap kétetti. bu kölde birnechche ghelite hem egri - toqay tar ketken su kirish éghiz bar iken. Kölning del sherqide kölge oxshap kétidighan su ötüshme yoli bolup, köl arqiliq éqin'gha tutiship kétetti. Biz sepirimizni mushu jayda toxtattuq. Kechqurun potaliq kölning del jenubidiki éqin boyida tüniduq. bu éqinning kengliki 10-15 métir kéletti. Éqin miqdari anche köp emes idi. ikki teripi bir kilométir kengliktiki égiz ösken qomushlar bilen qaplan'ghan sazliq idi. Sazliqtin chiqip sel mangghanda qum barxanlirigha barghili bolatti. Shu küni chüshkün qilghan qonalghu (1369) ning gherbiy jenubi teripi tüzlenglik bolup, birnechche kölni nahayiti ochuq körgili bolatti. Qonalghu etrapidin qizil sapal qacha - qucha buyumlarni uchrattuq. Yene bir jaydin mis yarmaq we bezi qizghuch sapal parchilirini taptuq. qonalghuning shimalidin gherbigiche bolghan 1500 métir orunda bir qebristanliq bolup 4 - 6 giche jeset sanduqi bar idi, men uni ret boyiche "4 - nomurluq qebristanliq" dep atidim. bu jeset sanduqlirining ikkisi yaghachni oyup yasalghan jeset sanduqi, yene biri addiy shaldin yasalghan jeset sanduqi idi, lékin buzulup shalliri ajrap kétiptu. Men u yerdin yene yipek, shuningdek qizil shayi parchiliri bilen chach tépiwaldim.

2 -iyun sherqiy jenub terepke qarap dawmliq ilgiriliduq. Qomushluqtin ötüp deryaning ikki qéshini aylinip kelduq. Derya süyi bu güzel kölge qoyulidiken, men qum barxanlirining merkizide bir kichik qebrini achtim, qebridin nahayiti yaxshi saqlan'ghan jeset sanduqini qéziwaldim we uninggha "6 - nomurluq qebre" dep nomur qoydum. Men bir jeset sanduqidin ayallarning könglikige keshtileydighan yipeklerni yighiwaldim. qebristanliqning del sherqidiki derya qéshigha chédir tiktuq, etrapimizda qoyuq saye tashlap turghan derexzarliq bar idi. hawasimu nahayiti yaxshi idi. lékinze köküyünler uwisi buzulghan herilerdek yopurulup kélip zérikerlik ghunguldap aramimizni qoymaytti.

Shu küni kechte ördek bizni özi bayqighan héliqi meshhur qebristanliqqa axir bashlap bardi. Sherqiy shimal yönilishini boylap pes ketken qumluqni aylinip toptoghra besh kilométir mangghandin kéyin, u bizni kunissiman qum taghning aldigha bashlap keldi. Tagh üstige uzun yaghach badrilar tiklep qoyulghan bolup, bir parche ormanliqqila oxshaytti. bu del men izdewatqan nishan bolup, bu yer heqqide tunji qétim anglighinimdin buyan izchil u yerni oylap kéliwatattim. Men uninggha "5 - nomurluq qebre" dep nomur qoydum. Bu lopnur chölidiki eng muhim arxéologiyilik bayqashlirimizning biri idi! Shu qétimqi hayajanliq héssiyatimni qelem bilen ipadileshke heqiqeten ajizliq qilimen, chünki bu heqte köp toxtalghanidim.

Kündüzi aptapning derdide turghili bolmaytti, lékin axshamliri qumluqqa salqin chüshetti, shundaq bolghachqimu zukam bolup qaptimen. seher, axshamda deryadin su élip kélip ichettuq. Her qétim su élip qaytqanda bir top köküyun egiship yopurulup kéletti. kündüzi ish ornida ish bilen helek bolghachqa qurt - qongghuzning derdimu yétip ashatti.

6 -iyun taza bir pes qum boran chiqip bésiqti, shu küni alaqichi chin zungchi bilen xummélning xétini alghach keptu. Xummélni qawan taliwetkechke yara aghzi yallughlinip Qum Derya boyidiki lagérimizda yétip qaptu. Biz bu xewer bilen teng yene gürüch tapshurup alduq, bu alte heptidek üzülüp qalghan ozuqimiz idi. Undin bashqa tamakimizmu öksüp qalghanidi. Qebre etrapi tekshi bolmighachqa chédirni qum üstigila tikishke toghra keldi. Kéchidin chiqqan boran bizni bir qewet qumgha kömüwétiptu. biz etigende xuddi qum basqan sheher oyghan'ghan'gha oxshash orunlirimizdin turup kettuq. alaqichimu lagérgha piyade qaytip ketti, u yene ikki kün yol yürüshi kérek idi.

Ördek sherqiy terepke texminen 15 kilométir mangghanda yene birnechche qebre barliqini éytqan bolsimu, lékin uning éhtiyat qiliwatqanliqi chiqip turatti.

7 -iyun biz lopnur chölide intayin az uchraydighan hadisini bashtin kechürduq. Qattiq yamghur 40 minut yaghdi, arqidin xéli bir chaghqiche ottura hal yamghur yaghdi. yamghurdin kéyin qum barxanlirida ghuwa bir xil gugum perdisi yéyildi - de, qum, chang - tozan bésiqqandek jahan sükünatqa chömdi. Kéyin anglisaq, lagérning shimaligha 40 kilométir kélidighan jayda yamghur nahayiti qattiq yéghiptu.

Ikkinchi küni hemme yer simabtek tüske kirdi. Yardangbulaqning shimalida birnechche köküsh tagh tizmiliri nahayiti roshen körünüshke bashlidi. Biz 5 - nomurluq qebridin ayrilip deryani boylap dawamliq jenubqa qarap ilgiriliduq hem ördek éytip bergen yerni izdiduq. Kengdala dep atalghan alchuqtin öttuq, bu eslide qaraqilliq niyazbayning ötingi iken. Biz kichik deryaning bir tarmiqi yénidiki alchuq bar yerde 1371- nomurluq qonalghu qilip chédir chiktuq. derya del mushu nuqtidin töwenki éqin'gha bérip ayrim - ayrim halda nurghun ushshaq köllerge quyulidiken. Jenubtin 53 gradus sherqqe sozulghan qomushluqqa barghanda bu köl topi axirlishidiken, éytishlargha qarighanda, derya süyi jenubqa texminen 10 kilométir éqip baghrash kölini hasil qilghan bolup, yenimu ilgirilep mangghanda köktoghraqqa barghili bolidiken. Derya qonalghumizdin ikki künlük musapige teng yerge barghanda tamamen yoqilip kétidiken. Lékin héchkim yoqilip kétidighan toghra nuqtini dep bérelmeytti. Men bu nuqtining tarim deryasining axirqi köli qara su köli bolup qélishini tolimu arzu qilattim. Niyazbay uni Qum Deryasi dep ataydiken. Uning bundaq déyishining asasi bolmisa kérek, chünki u su éqitip mangghan qum miqdarigha qarap shundaq éytqan. Yerlik kishiler bu deryani yéngi derya dep ataydiken. bu deryaning hasil bolghanliqigha uzaq bolmighanliqini chüshendüridu. Nahayiti roshenki, bu derya 5 - nomurluq qebrining shekillinish dewride hasil bolghan. Eyni yili ördek bu kichik qum töpiliktiki qebrini tunji qétim uchratqanda (15-20 yil burun) bu yerde deryaning iznasimu yoqmish.

Deryaning su orni kötürülgendila chapma qéyiq bilen seper qilghili bolatti. Lékin bezi yerlerde éqin rayoni shekillen'gechke adem nahayiti asanla adiship qalatti.

Ikkinchi küni tang seherde alte kilométir yiraqliqtiki qumluq arisidiki turning yénigha yétip kelduq. Boran nahayiti küchlük bolup qum - shéghillarni uchurtup etrapni perqlendürüsh nahayiti teske toxtidi. Tur séghiz topidin qurulghachqa shamalning yalishi bilen taqirliship ketkenidi. Turning yéqin etrapi bilen yiraqtiki qum döwiliri ariliqidiki boshluqta qizghuch sapal parchiliri, shekli xen dewrige yéqin kélidighan bezi kona tömür parchiliri, dashqallarni uchratqili bolatti. Men tur etrapidin külreng biley tash bilen uprap ketken bir tal yamaqni tépiwaldim.

Men bu qedimki qebrilerni tekshürüsh arqiliq qéziwélin'ghan maddiy buyumlarni kem dégendimu ikki xil oxshash bolmighan medeniyetke wekillik qilidu dep qaridim. bir xili, 7 - nomurluq qebristanliqqa depne qilin'ghanlar krorenning yerlik ahaliliri; yene bir xili, héliqi kichik derya boylap depne qilin'ghan jesetler bolup, axiretlik yipek rextlerdin qarighanda u yuqiri qatlam kishilirini körsitetti, buningdin nahayiti yiraqtin kelgen sherqche alahidilikni körgili bolatti. Siwén Hédin qum deryasining déltisidiki qedimki qebridin yerlik medeniyet we tashqi medeniyet arisidiki perqlerni bayqighan, siteyinmu oxshash bir rayonda bu xil haletni bayqighan. Méningche, 10- nomurluq qebristanliqtin bayqalghan maddiy teelluqatlarning yil dewri bashqa qebriler bilen bir qeder perqliq bolsimu, biraq 6 - , 7 - nomurluq qebrilerning yil dewride anche zor perq yoq.

12-iyun biz shimalgha yürüsh qilip qum deryasigha qaytip kelduq. potaliq köli boyidiki chédirda yéngsudin kelgen bir Uyghur bizning kélishimizni kütüp turuptu. Uning éytishiche, u yerlik dairiler teripidin ewetilgen bolup, méning qebridin tapqan göherlirimni tekshüridiken, lékin uning asasiy wezipisi yash balilarni, at, kala, qoy we pul dégendek nersilerni yighish iken. Qarighanda u balilarni köplep eskerlikke yighish, charwa we ashliq ghemlesh bilen awaridek qilatti. nahayiti roshenki, teklimakanning jenubiy chétidiki tashyolda urush boluwatatti. Bu waqitta su orni 12 kün ichidila bir in'glizchisi töwenlidi.

14 -iyun qumluq dozaxning özige aylandi, biz dehshetlik issiqta qum deryasigha yétiwalduq.

Lagérda (70- nomurluq qebristanliq) birnechche ademla qaptu. xommél bilen gung jiching oxshash bolmighan yönilishte yolgha chiqip ürümchige kétiptu. chin zungchi deryani boylap uning xeritisini sizip chiqiptu.

("Tarim" 2003-Yilliq 4-sanidin)

(Xenzuche”yipek yolida sayahet" jurnilining 2001- yilliq 1 - sanidin élindi.)