PDA

View Full Version : Peru Hindiyanliri Ve Uyghurlar



Tbughda
15-07-06, 08:07
PERU HINDIYANLIRI VE UYGHURLAR

Peru – Latin Amerikisida Portagaliye sumurgisidiki bir dolet. Sumurgining bashlanghuch noktisi 18.esirning axirliri.
Peru’ning esli igiliri bolsa Hindiyanlar (yeni Peru Hindiyanliri).
18.esirning axirliridin 20.esirning 70.yiligha qeder, Hindiyanlar “Aqlar” teripidin aval olturuldi, xor koruldi, mal-dunyasi bulang-talang qilindi. Andin, “azat qilish”, “mediniyetleshturush”, “ichish”, “teriqi qildurush” ve “ikki ayrilalmasliq” (Hindiyanlar Aqlardin, Aqlar Hindiyanlardin ayrilalmasliq)’qa oxhsighan siyasi oyunlar bilen Hindiyanlarni “uxlitish”qa urundi.
Azat qilish – Hindiyanlarni mehkum etti.
Medinileshturush – Hindiyanlarning tilini, orp-adetlirini, dinini yoq qildi.
Ichish – Hindiyanlarni yurt makanliridin surgun qildurdi.
Tereqi kildurush – Hindiyanlarning putun iqtisadi heqlirini qolidin aldi.
Ikki ayrilalmasliq – Hindiyanlarni birbiridin ayridi ve oz millitige bolghan hissiyatini azhizlashturdi.
200 yil artuq mebeynide, Peru Hindiyanliri asta-asta Aqlarning bir parchisi bolushqa yuzlendi. Hetta beziliri opiratsiye qildurush arqiliq ozini Aqlargha oxshitishqa temsheldi. Oz tilida sozleshkenlerni “mediniyetsiz”, oz orp-adetlirige ige chiqqanlarni “qalaq” diyishke; Aqlarni “ustun mediniyet”ke, “yuksek bilim-irpan”gha ige, ozlirini bolsa “zamanning arqisida qalghan”, “seviyesiz” dep millitini kemsitishke bashlidi. Bezi Hindiyanlar “Hindiyan” bolushtin numus qilip, Portigal bolushqa yuz tutqan bolsimu amma Aqlar yenila ularni bir Hindiyan dep qaridi.
Asmilasye davam qildi. Hindiyanlar aval shehirlerdin andin kent-nahiyelerdin asta-asta Alp Taghlirining qarangghu chongqur iteklirige surgun qilindi. Yurtlirining eng munbetlik yerlirige Aqlar yerleshken, Hindiyanlar bolsa, soghuq, qurghaq, susiz yerlerge mezhberi koch etturulgen idi.
1970–1980 arasida irqi kemsitish uch noxtilargha ulashti. “Peru erzeldin bizning” dep oylighan Aqlar, milletchi hisyatlirini fashist dunya korishige hakim qildurup, Hindiyanlargha qarshi tiximu esebileshken halda qoral kuchi qollinish arqiliq “irqi yoqutush”qa qarap yuzlendi.
Del bu vaqitta, Ayacucho Univirsitisining prapisori Guzman ortigha chiqti. Alp Taghlirining itigige zhaylashqan Ayacucho shehride Aqlargha qarshi, Guzman bashchilighida qurulghan “Aydinliq Yol” quralliq herikiti bashlandi.
1980.yilining bashlirida bashlanghan Aydinliq Yol quralliq herikitining bash qehrimani Guzman, zamaninda Pekin’de oqughan, Mao, Marks’qa oxshighan kominist “dahi”lirigha heyranliq tuyghan birsidi.
Deslepki yillarda, Alp Taghlirining uzaq itekliride qoralliq herikitini yurguzgen Aydinliq Yol’chiliri, omumen Hindiyan qiz-oghul yashliridi. Bolupmu ali mektep oqughuchiliri kop sanni igelleytti. Kiyinki mezgillerde, balilar (8–16 yash arisi), orta yashlilar (erkek-ayal) ve yashlilarmu (erkek-ayal) bu heriketke qitildi.
Uzaq kent-yizilargha tuyuqsiz basturup kiretti. Aqlar bilen yiqinlashqanlar, Aqlargha xizmet qilghanlar, Aqlargha heyranliq tuyghanlar, oz millitini xor korgenler, Hindiyan bolghanliqidin numus qilghanlar kichik-chong, bala-yashanghan, er-ayal dimestin putunley olturuldi (olturulush usulimu oxshimaytti. Qilmishigha qarap, kallisini kisish, otqa tashlap olturush, tirik komush, urup-dumbalap olturush ve itip olturush).
Guzman’ning yitekchiligidiki bu Aydinliq Yol herikiti ikki yil ichide Peru’ning putun uzak yiza-kentliride yiltiz tartishqa bashlidi. Qachanki yiqin yiza-kentlerge (bu yerlerde kopunchisi Aqlar olturatti) basturush ilip bardi, 1982’de Peru hukumiti (Aqlarning hukumiti) putun yiza-kentlerge esker uvetti ve esli vehshilik buning bilen bashlidi...
Eskerler, yaxshi-yaman, kichik-chong, er-ayal dimey, putun yiza-kentlerdiki Hindiyanlarni vehshilerche olturdi. Yiza-kentlerni putunley yiqti, koydurdi hetta Hindiyanlarning mal-varanlirinimu yoq etti (Bir qitim eskerler 6 padichi Hindiyanni tutivaldi. Ularni qorqutup tikuchar ayropilangha baghlap asti. Ulardin, qalghan Hindiyanlarning qeyerge yoshurunghanliqini iqrar qilishini soridi. Beshi zhavap bermidi, ularni tikuchardin yerge atti. Birsi bolsa eskerlerge qalghanlarning yirini dep berdi. Kiyin unimu tikuchardin yerge atti).
Hukumet eskerlirining bu qilmishi, Hindiyalarni qorqutush yirige, ularning tiximu ghezibini qozghidi. Aydinliq Yol herikitining zhengchiliri barghansiri kopuyushke bashlidi. Artuq bu heriket, Aqlar bilen Hindiyanlar arasıdıki irqi kureshke aylanghan idi.
Hukumet, Aydinliq Yol’chilirining tiximu kuchlinip kitivatqanliqini sizip, Ashavinkalarni (Ashavinkalar, eslide Hindiyan irqidin bolup, zamaninda Aqlargha yiqinliq korsetkenligi uchun, ulargha alahide muhamile korsitilgen ve kopunchisige nahiye derizhilik yerlergiche hizmet qilalishigha ruhset qilghan) ishqa saldi. Ashavinkilardin qurulghan esker birliki, aldinqi sepke uvetildi ve irqdashlar birbirini qirishqa bashlidi.
Hindiyan yashliri bu davasi uchun olushke hazirdi. Hich oylinipmu yurmestin bomba bilen birlikte hukumet eskerlirining ichige ozini atatti...
Peru hukumiti, putun hoquqni eskerlerge berdi. Shuning bilen vehshet tiximu evizh ilip ketti.
Epsuski, paytext Lima’gha oxshighan chong shehirlerdiki ahaliler bu ishlardin xeviri yoqti. Hukumet, putun gizit-jornal, radyo-tv’lerni kontrol qilghanliqi uchun, bu heqte hich bir xever birilmeytti. Taki Aydinliq Yol’chiliri 1990 yilda Lima’gha kirgenge qeder.
Uzaq yiza-kentlerdin yiqin yize-kentlerge ve andin asta-asta shehirlerge yonelgen Aydinliq Yol herikiti 1990’de Lima’ni qorshavgha aldi.
Shehirlerde teror herkitini bashlighan Guzman, aldinqi sepke 10-16 yash araisidiki oghul-qiz balilarni saldi (Montaba, qiz, 8 yishida Aydinliq Yol’chilar teripidin qachuruldi. 11 yishida birinzhi qitim esker olturdi. Andin, eskerler uning ailisidiki bezilerni itip olturdi bezilerni turmige solidi. Montaba: “Bu xeverni anglap, hukumet eskerlirige bolghan ochmenligim tiximu artti. Ularni olturush mining uchun bir oyun oynighandek bir ish idi. Esker olturmessem yirimde turalmaydighan bolup qalghan idim...”).
Shehirlerde kunsiri iship birivatqan patlashlar esnasinda, Aqlarmu Hindiyanlarmu olushke bashlidi. Her kuni eng az 7-8 patlash bolup turatti. Bezen yuzlerche kishi oletti. Amma hukumet, veqelerning hich birini xeverlerde bermeytti.
Sheherlerde kunsiri iship birivatqan terorst herketliri, her ikki terepni (Aqlarnimu ve Hindiyanlarnimu), kundilik turmushida deke-dukuge salghan, hich kimmu hayatigha kipilge birelmeydighan ehvalgha kelgen idi. Mesum insanlar arqa-arqidin olushke bashlighanti.
Aqlar, putun Hindiyanlarni “terorst” dep atashqa bashlidi. Sheherlerde, hem xalighanche Hindiyanlarni tutush, soraq qilish, urup-dumbalash, haqaret qilish, turmige xalighanche solashqa oxshighan vehshilik tirmanmaqta idi. Hindiyanlargha Univirsitige kirish, bir yerde ishlesh hetta mihmanxanilarda qilishmu mumkun bolmaydighan derizhige kelgen idi.
Qizlar, hediler, kilinler hetta anilar xalighanche Aqlar (ve bezen Ashavinkalar) teripidin basqunchiliqqa uchuratti (Albita, 19 yishida univirsitige tizimlitish uchun bardi. Univirsitining dervazisidiki saqchilar uni derhal tutup qarangghu bir oyge solidi ve basqunchiliq qildi. Hamile qaldi. Hich qilmighan “zhinayet”liri uchun 20 yil qamaq zhazasi birildi. Qizini turmide tughdi. Bugun qizi bilen birlikte Lima’da yashimaqta). Hukumet hich birnimini anglimighan-tuymighan qiyapetke kirivilip, astirittin kushkurtetti. Ashavinkalargha zehirlik chikimliklerni Hindiyanlargha sitish ve ularni naxosh halgha chushurush uchun alahide plan-proje hazirlighanti. Zehirlik chikim chekken Hindiyanlar derhal turmige itilatti ama zehirni satqan Ashavinkalar bolsa kochilarda qol qoshturup yuretti.
Hukumetning Hindiyanlargha yurguzgen bu insapsiz qilmishi, aqlar ichidiki bezi “Insan Hoquqchiliri”ni heriketke kelturdi. Insan hoquqini qoghdughuchi teshkilatlar, hukumetke qarshi paaliyetlirini zhanlandurushqa bashlidi. Ama uzun otmey, terorist paaliyetlerning ishishi bilen “qoghdughuchi” supitini tigushturushke bashlidi.
Aydinliq Yol’chilirining kundin kunge iship birivatqan terorist herketliri, Hindiyanlarnimu endishige salghanti. Deslepte Guzman’gha bolghan hisdashliqi emdi bolsa asta-asta yoq bolushqa yuz tutqan idi. Axir, burunqidek Hindiyanlardin yardem alalmaydighan boldi. Hetta balilardin, yashlilardin teshkilatqa qitilidighanlar aziyishqa, hetta teshkilattin qichishqa bashlighan idi.
Aydinliq Yol kundin kunge azhizlishishqa bashlidi. 1992’de Alberto Fujimori (eslide Yapon millitidin), xelqqe nahayiti chong vediler birip, Peru’ning dolet bashliqi boldi. Fujimori textke olturup uzun otmeyla, doletni eskiri sistem bilen idare qilishqa bashlidi.
1993’de, Ashavinkalarning yardimi ve bir Hindiyan saqcha komiserining rexberligide, Guzman Lima’da qolgha chushti.
Aydinliq Yol’chilirining bishi bosh qaldi. Gurup liderliri, liderlik zhidilini bashlidi. Bir gurup yene bir gurupning sozini anglimas boldi. Birbirini hukumetke ixrar qilishqa bashlidi. 6 ay ichide bu teshkilat putunley yoq qilindi.
Fujimori ve yardemchisi Montesinos bilen birlikte esebi bir diktatorge aylanghan idi. Teror tugidi, ama putun Hindiyanlarni tirorist dep atidi. Yiza-kent, sheher-nahiyelerning bulung-pushqaqlirighiche Hindiyanlarni xalighanche tutuqlidi, ten zhazasi birildi. Boshuktiki bovaqlar hem olturulushke bashlandi.
Fujimori ve Montesinos ikkisige, Aqlar teripidin parixorluq, qanunsuzluq shikayetliri barghansiri artishqa bashlidi. Insan hoquqi teshkilatliri derhal heriketke kirishti ve ijtimai-zhemiyet qozghilishi bashlidi. 2000 yilida Fujimori Yaponye’ge qichip ketti, Montesinos qolgha ilinip muddetsiz qamaq zhazasi birildi.
2000’de xelq teripidin “Heqiqi Komisyon” ismi bilen bir teshkilat quruldi. Komisyon, 2003’de 5000 betlik bir rapor ilan qildi. Peru’ning achchiq ve u qeder qanliq kunlirining esli “zhinayet”chiliri pash qilindi. Memliket ichide, hukumetlerning Hindiyanlargha qarshi yuguzgen irqi yoqutush siyasiti, shuning bilen birlikte bezi tashqi kuchlerning oz menpetlirige irishish uchun ilip barghan hile mikirliri (Guzman’ning kimler teripidin qollanghanliqi) vahakazalar raporda ochuqche ortigha qoyuldi.
2003’de putun Peru xelqining (Aqlar ve Hindiyanlar) adil bir dimogirattik saylimi boldi. Peru’ning esli xozhayini bolghan Hindiyan millitidin Alahandiro Talido dolet bashliqi bolup saylandi.
Bugun Peru xelqi, “aq-kara” dimestin bu memliketning kelgusi behtiyarliqi uchun kiche-kunduz semimiyiti bilen hizmet qilmaqta. 200 yildin artuq qarangghuluq bir tarix peqetla otmushidiki achchiq bir ders bolup kilechek nesillerge ugutilmekte.

Eziz oqurmenler, bu Peru’ning yiqinqi tarixidin qisqa bir parche. Qini sizler hem oylap korunglar, Peru Hindiyanliri bilen Sherqi Turkistan Uyghurliri arasida qandaq oxshashliqlar bardur? Yaki oxshashliqlar bolamdighandu?
Men Peru Hindiyanliri bilen Uyghurlar arasida kop zhehette oxshashliq bolghanliqini kordum. Yaki kelgusi bir zaman ichide tiximu oxshap qalidighanliqimizni texmin qildim. Amma, Peru Hindiyanlirining bugunki oz-ozige xozhayin bolush teghdiri bilen Uyghurlarning kelgusi teghdirining oxshashliq korsitidighanliqigha......


Lima/06. 2006