PDA

View Full Version : „Esirdin halqighan bir Kün „ namliq Romandin tughulghan Héslar



Unregistered
28-07-15, 15:05
Ötmüsh adilliq nüri bilen yorutulmighan jayda nürane kelgüsining bolishi mumkin emes. (Abdishükur Memtimén)

Türk tilidiki terjimisi “Gün olur asra bedel” , uyghurchidiki“Esirdin halqighan bir Kün” namliq bu roman, Qirghiz xelqining pexirlik yazghuchisi Chingiz Aytmatovning wekil xarektirlik esrliridin biri bolup hésaplinidu. Men Türk tilidiki neshirni oqughandin kiyin, shundaq bir hésqa keldimki, Yazghuchi bu esiride parche-parche weqelikler, meseller we efsanilarni, ajayip sap ashiq hékayilirini, mahirliq bilen bir-birige baghlap, yuquri bedihi maharet we muxteshem bir edebiy tepekkurning küchi bilen insanning öz ustidin oylinishqa mejbur qilidighan tragidiyelik weqelerni teswirleydu. Bu arqiliq Aptor umutsiz bir jan talisih emes, belki Qulluq idiyege qarshi bir meydan jeng ilan qilidu.

Romanning bash qehrimani Yedigey Jangeldin,urush meydanidin qaytqandin kéyin, Kazaq yéziliridiki bir kichik Poyuz istansiyonda ishleshke bashlaydu.
Bu yerde öz közi bilen körgen we anglighanliri, shuningdek uzaq ötmushke munasiwetlik bolghan weqeler, heqiqeten bir Siyasi tuzumning gümmurlep öruliwatqanlighining bisharitini biridu. Aytmatov qichip qutulghuni bolmaydighan bu yémirlishni, öz eserliri arqiliq tézlandurghan awangart yazghuchilarning biridur. Eserning bash qehrimani Yedigey bolsa pinsiyege chiqqan , uzun yillar birge ishligen sepdishi Qazangapning wapat bolghanlighidin qattiq qayghuridu we Qazangapning jinazisini Qazaqlarning Nayman qebilisining qebristanlighigha qoyush mexsitide yolgha chiqidu . mana mushu seperde özi we millitining ötmushini, achchiq-tatliq oylargha salidighan weqelerni, etrapidikiler bilen qoshup, bir-birlep köz aldigha kelturidu. Mana mashu kün “Esirdin halqighan bir kün bolidu” .

Yedigey öz yiqini Qazabgapning jinazisini öz yiridin 30 km yiraq bolghan Naymanlar qewristanlighigha qoyushni qarar qilghanda. Wapat bolghuchi Qazangapning öz oghli Sabitjan sheherdin San-özek poyuz istansigha kilidu. U huddi dadisining ölum jinazisige emes belki dadisini, derhal udul kelgen bir azgalgha kömbitimla, bu ishtin derhal qutulush we bu yerdin darhal kitishni oylighandek söz –herkette bolidu.

Yedigeyning pilanigha qarshi chiqip: “ nime üchün u shunche uzaq yerdiki Ana Beyit mazarlighigha barimiz?. Mushu San Özek békitide bir ölukni kömgidek yermu yoqmu? bikettiki Tömur yolning boyidiki bir dönglukke kömuwetsekla bolmidimu. Mushundaq bolghanda bu qiri, bir ömur ishligen bu yerde, Poyuzlarning taraqlighan awazlirini anglap, hözurlunip yatmamdu. Insan öludu, derhal kömulidughu” deydu. We nime üchün waqit israp qilidighanlighini, kömulidighan yerning, muhimlighining nime ehmiyiti barlighini we derhal kitishining lazimlighini izharlaydu.

Bu sheherdin kelgen bala üchün, ömurboyi özini chong sheherlerde oqutush üchün, kéche-künduz mashu boranliq istasionda ishligen dadisining ölumining hichqandaq bir ehmiyiti yoqti . Uning üchün Naymanlar mazarlighiningmu hechqandaq bir ehmiyiti yoqti. Derhal ishni pütturup, bu ishtin qutulushnila oylayti. Mana mushu ishlarni körup turghan Yedigey öz ichide bundaq oylayti:
„ Nime hallargha kilip qaldi bu nesil? Pütün nersiler etiwarliq, emma ölumla undaq emesma? Eger ölumning yéngi ewlatlar üchün héchqandaq bir ehmiyiti bolmisa, Yashashningmu shundaq ehmiyiti yoqtur, undaqta bu insanlar nime üchün we qandaq yashaydu?“.

Yedigey miyitni yuyup-tarap, yerlikke teyarliq qilip, ertisi tang seherdila Naymanlar qebristanlighigha yolgha chéqish üchün jiddilishiwatsa, miyitning oghli Sabitjan addiy bir dua qilip, musibet ichide olturushning ornigha, bir xoshnisining öyide Haraq ichip, héch ishtin xewiri yoqtek, behozur sorun qurup olturidu. Buni körgen Yedigey qattiq epsuslanghan halda „ Atmish yilliq Sovet itipaqining bashqurishida qilip, bu yéngi ewlatlar dua qilishning ornigha haraq ichishni ügendi, Allahning barlighighimu ishenmes boldi“ deydu.

Yedigey yene mundaq chushenchilerde bolidu: „ Insan qelbide, bashlinish bilen axirlishishtiki, hayat bilen ölum arisidiki qarmu-qarshiliqni bir-birige maslashturidighan, peqet we peqetla bizge körunmeydighan Allah idi. Dualar mana mushuning üchün oqulidu. Buningdin bashqiche bolghanda Tengrining awazini anglighini bolmaydu. Tengrining barlighini hés qilalmaysen. Nime üchün yaritip, nime üchün ölturidighanlighini soralmaysenki! Dünyagha insanlar keldi, kelgendikin mushundaq yashaydu, bek razi bolmisimu öz qedrige shukre qilip, Tengridin medet alidu. Dualar barliqqa kelgendin biri héch özgermidi, dawamliq oxshash sözlerni tekralaydu, bu dualarning shuning üchün, yuz yillardin biri altun nokchilardek palildap kiliwatidu. Dawamliq öluklerning , qewrilerning bashlirida turup, oqulushi bir örpe-adet bolup kiliwatidu. Adet dawamliq mashundaq qalidu. Insan dawamliq bishigha bir bala-qaza kelgendila Allahni aghzigha alidu. Allahtin yardem soraydu. Allahqa ishenmigen insanlarning bishigha bala-qaza kelmigiche Allahni oylimaydu. Lékinze yéngi bir nesilning wekili bolghan Sabitjan bolsa, öz dadisining ölumigimu ökunmeywatidu, dadisidin menggüluk ayrilghanlighi üchün yash tökmeywatidu”

Yedigey öz yiqinining jinazisini Naymanlarning muqedes qewristanligha élip kétip barghanda, u yerlerde bir Rakita bazisining qurulghanlighini köridu we bu yerlerge jinazini qoyushqa ruxset qilmaydu.

Yedigey Öz ana tilinimu bilmeydighan esker qarawulgha ökungen halda mundaq deydu: “ Bu yerler bizning ziminimiz, bu yer bizning mazarlighimiz. Bizning özimizning mazarlighi bu yerler. Biz Sari-Özek insanlirining jinazisini bu yerlerge qoyush heqqimiz bar. Burundin-burinisida Nayman Ana mana mushu yerlerge kömulgen. U zamanlarda héchkimmu oylap baqmighan idi, shundaq bir künler kélip, bu yerge bashqilarning ,cheklengen herbi rayun qurup, igenliwilishini”. Yedigey, Sebitjanning qarshi chiqmay jim turghanlighini körup “ Mankurt sen, sen bir Mankurt! heqiqeten Mankurt sen! Bu ishni körup turup, qabul körmeyting, bu naheqchiliqqa köz yummayting, boyun egmeyting” deydu. We uzaq ötmushtiki Nayman anining riwayetlirini eske élip “Markurt” liqning zadi nime ikenligini shehirleydu.

Nayman Ana riwayiti:

Ana Béyit mazarlighida Nayman anining mubarek jesidi we uning parlaq muqedes ruhi bar idi. Bu mundaq bir riwayettin kelgen idi. Burunning burinisida San-Özek kentning etrapi ketken yap-yéshil yaylaq bolup, bu güzel makanda Qazaq xelqi charwachiliq bilen shughullunip, öz hayatlirini dawamlashturatti. Xoshna rayunda Juan-Juan digen bir millet bolup, bular dawamliq Qazaq xelqi bilen urush-jidel qilip, Qazaq charwuchilirining mal-waranlirini bulap, urush qozghayti. Bu urushlarda birde Qazaqlar ghelbe qilsa, birde Juan-Juanlar ghelbe qilatti. Kiyin yillarning ötushi bilen bu yap-yéshil otlaqlar, höl-yighinning azlighi, her- hil tebiy apetler tupeylidin qurup, chöllishishke bashlighan idi. Buning bilen Juan-Juanlar terp-terpke köchup ketti. Bularning bir qismi Volga derya boylirigha köchup kitip, u yerdiki xeliqler bilen atsimilasiye bolup, yoqulup ketken idi. Likin Qazaqlar dawamliq bu yerlerdin héch ayrilmay, quduq qizip, su chiqirip, ta hazirghiche yashap kiliwatati.

U zamanlarda Juan-Juanlar Qazaqlardin alghan esirlerge wehshilerche zulum qilattiken. Qazaqlardin esir alghan qawul yégitlerge yurguzidighan jaza shunchilik wehshi boludiken. Ularning kallisidiki pütün xatirlirini yuywitidiken. andin nime qil dise shuni qilidighan Mankurtqa aylandurwitidiken.

Ular alghan esirning, bishidiki chachlirini bir-birlep, tup yiltizidin yulup alidiken we Tögini soyup, uning boyun qismining tirisini ilip, esirning qip-qizil qangha boyalghan bishigha yipishturidiken. Bu issiq töge tirisi esirning bishigha shunchilik yipishidiki buni ajirtish mumkin emesken. Ular esirning bishigha tiririni yimishturghandin kiyin esernining put-qolini ching baghlap, boynigha taqaq taqap, chölluk yerge apirip 5-6 kün tashlap qoyudiken. issiq quyashning nüri astida esirning bishidiki tire qurup kawchuktek bolup kitidiken.
Tire qurghansiri bashni shunchilik qattiq siqidiken we beshidin unup chiqqan chach yuqurgha öselmey, bashning ich qismigha ösup insanning mighisigha sanchilip, shunchilik aghriydikenki bu aghriqqa chidimighan esirlerning köpliri ölup kitidiken. Saq qalghanliri bolsa ötmushidiki xatirlirining hemmisini yoqutidiken. Peqet hojayinining diginini qilidighan bir Mankurtqa aylinidiken. Bu Mankurtlar Juan-Juanlar üchün chunchilik qimmetlik hisaplinidiken.
Birliri bire Mankurtni ölturup qoysa, bir insan ölturgen heqning 3 hessisini töleydiken. Bir Mankurt özining kim ikenligini, qaysi soydin, qaysi qebilidin kelgenligini, anisining, dadisining , yash-ösmurlik dewrilirini héch bilmeydiken hetta özining insan ikenliginimu tuymaydiken. Peqet bilish iqtidari bolmighanlighi üchün, xojayini nime dise shuni qilip, xojayinining pütün arzu-isteklirini orunlashnila bilidiken. Aghzi bar tili yoq, itaetlik bir haywandin héch bir perqi yoq, qichip qutulushnimu bilmeydighan, xojayini héch ensirmeydighan bir Qulgha aylinidiken.

Quldar üchün eng chong xeter Qulning xojayinigha qarshi chiqishi bolup hésaplansimu, emma Mankurt isyanni, itaetsizlikni héch bilmeydighan, oylapmu qoymaydighan bir barliq hésaplinidiken. Xojayinigha Ishttinmu beter sadiq, uning sözidin zinhar chiqmaydighan, xojayinidin bashqilarning gépini zinhar anglimaydighan, peqetla qosiqi achsa, qosiqini toyghizishnila bilidighan bir mewjutluq bolup hésaplinidiken.

Bu Mankurtlar Xojayinliri üchün eng éghir, eng rezil we sewri telep qilidighan ishlarni bija kelturidiken. Sari-Özek chöllirining issiqida, bu yerlerdiki oymanliqlarda baqidighan tögilerni peqetla Mankurtlarla biqip, höddisidin chiqalaydiken. Bu Mankurtlargha yeydighan-ichidighan, kiyim-kéchigini bersila issiqni issiq dimey, boranni boran dimey pada maqidiken. Bular üchün muhim bolghan nerse peqetla xojayinni razi qilishla iken.

Dimek Juan-Juanlar mana mushundaq insaniyet alemidiki eng wehshi usullar arqiliq, esirlerni Mankurtqa aylandurup, insaniyet dunyasidiki eng rezil jinayetni ishligen iken.

Mana mashu Ana Béyit mazarlighida yatqan Nayman anining oghli, bir qitimliq jengde bexitke qarshi Juan-Juanmlargha esirge chushup qalidu we ularning rezil ziyankeshligige uchrap bir Mankurtqa aylinip qalidu. Bir küni bir top Uyghur sodigerler ashu chölluktin ötup kitiwitip, bir pada biqiwatqan Mankurtni uchritidu we bu weqeni Nayman anigha sözlep biridu. Nayman Ana yillardin biri öz yurek parisining iz-dirigini alalmay, kiche-künduz öz oghlining weslige yitish üchün Allagha dua qilip kiliwatqan idi. Bu Mankurtning xewirini alghandin kiyin belki u mining oghlum bolushi mumkin dep oylap, öz oghlini Juan-Juanlarning changgilidin qutuldurush üchün tang seherde bishigha ap-paq romalni artip, öz tögisige yeydigha-ichidighanni yuklep yolgha chiqidu. Ikki kün yol yurgendin kiyin, yéraqtin birsining Töge biqiwatqanlighini körudu we u mining oghlum bolushi mumkin dep shu terepke tögisini chapturidu.

Nayman ana bishigha shepkisini bashturup kiywalghan padichini körupla öz oghli ikenligini jezimleshturidu. Uning yinigha kilip, hör-hör yighlap turup, “oghlum! Oghlum. Balam men keldim! Her yerde yilardin biri sini izdidim, men sining anang !” deydu. Padichi Mankurt öz anisigha paqirap, hang wiqip qarapla turidu. Nayman ana oghluning yuzlirini tétrep turghan alqanliri bilen silayti we “Atingni xatirla! Kim oldughungni xatirla! Sining ating Jolaman, Dadangning ati Dönenbay! Dönenbay!” dep öz oghluning xatirisini eslige kelturush üchün charpishatti. Emma Mankurt hechnimini angliyalmighan idi.

“Vah oghlum, nime qildi sanga!” dep, Ananing kalpukliri achchiq ökunish we hesrettin titretti; özini tutalmay hör-hör yighlayti.

“Bir insanning qol ilkidiki mal-mölukini, pütün baylighini hetta hayatinimu alsa bolidighu, emma insanning eqlini élishtek bir jinayetni qandaqmu qilidu?
Ey risqini bergen Tengri! Eger sen bar bolsang, insanlarning eqlige mundaq bir rezil ishni qandaqmu salisen! Yer yüzide bundin bashqa zulum, eskilik azmiti kashki!” mushu sözlerni digen Nayman ana yashliq közlirini öz yurek-parisining ustidin héch ayrimayti.

Nayman ana oghluning xatirisin eslige kelturushtin héch waz kechmeyti, u oghlugha qayta –qayta sözlesh arqiliq unumge irishmekchi boldi.

“sining ating Jolamandir, Dadangning ismi Dönenbay idi. Xatirlawatamsen? Kichigingde oqya itishni, u sanga ügetken idi. Men bolsam sining anang.sen mining oghlum. Sen bolsang Naymanlar qebilisidin, chüshuniwatamsen? Sen bir Naymansen!”.

“Sen bu yerlerge kelmestin burun nime ishlar boldi?”
Mankurt: “Héch ish bolmidi.”
Ana: „Kéchemiti, künduzmiti?“
Mankurt: „héchnime emes.“
Ana: „kimler bilen sözlishishni xalayting?“
Mankurt asmangha qarap turup bundaq didi :”men Ay bilen sözlishishni xalaymen., men her küni Aygha qaraymen, Aymu manga qaraydu, bir-birimizni angliyalmaymiz, emma shuni bilimenki, u yerde olturghan birsi bar”
Ana hayajanlanghan halda:“ yene bashqa nimini xalaysen?“
Mankurt:“ Xojayimningkidek chéchimning bolushini oylaymen“.
Nayman ana qolini asta Manmkurtning béshigha uzutup:” ular sining béshinggha nime qilghanlighini körup baqay” didi. Mankurt wurkigen halda derhal bishini tartti we shepkisini qoli bilen ching basurup turup, yuzini tetur qiliwaldi. Nayman ana shu chaghda uning béshi toghruluq héch gep qilmasliqning lazimlighini chüshendi. Del mashu chaghda uzaqtin bir ademning tögige minip kiliwatqanlighi körundi. Nayman ana derhal „kim bu kiliwatqan ?“ dep soridi. Mankurt: „Manga tamaq ekiliwatidu“. Nayman ana bir az hoduqti. Bundaq bir chaghda tuyuqsiz peyda bolghan Juan-Juangha körulmeslik üchün derhal tögisige minip bu yerdin uzaqlashmaqchi boldi we „Sen uninggha bir nime dime, men yene kilimen oghlum“ dep tögisini minip mangdi. Oghli héch jawap bermidi, héch bir ish bolmighandek, bu bolup ötkenler uning xéyalighimu kirip chiqmidi. Emma Juan-Juan bolsa Nayman anini körup qalghan idi. Shunga u derhal Nayman anining arqisidin qoghlighan bolsimu Nayman ana alla qachan közdin ghayip bolghan idi. Juan-Juan Mankurttin, kelgen kishining kim ikenligini sorighan bolsimu likin Mankurttin qanaetlengidek jawap alalmidi.

Juan-Juan Mankurtning qoligha bir oqyani tutquzup:“eger yene kelse uni öltur“ didi we ekelgen tamaqlarni tashlap qoyup kitip qaldi. Ertisi küni tang suzulush bilenla Nayman ana öz oghlini bu yerdi derhal qutuldurup, ilip kitish üchün yene keldi. Likin yiraqatin kiliwatqan Anini körgen Mankurt bir top tögilerning arisingha mukunup, Aning del köksini nishangha ilip olturdi.

Ana oghli terepke kiliwitip, uyqusiz, charchighan közliri bilen oghlini etraptin izdidi we „Oghlum, jinim oghlum! Men anang yene keldim, sini ilip ketkini keldim, hergiz qurqma! Men sini qutuldurimen, men sini bu qulluqtin azat qilimen! Sini öz yurtinggha ilip kitimen“ likin ming epsusu Anining nime dewatqanlighi Mankurtning xiyalighimu kirip chiqmayti, es- xiyali uni bir oq bilen itip ölturup, xojayinining buyruqini ijra qilishla idi. Shunga u öz anisini nishangha ilip oqyaning kérechini bar küchi bilen tartip, öz mehriwan Anisini nishangha ilip, peytni kötup, tögiler topining ichide yukunup ölturatti. Naman ana bolsa ensizlik ichide oghlini izdewatqan idi. Ana axiri öz oghlini kördi, oghlining közlirige quyashning nurliri chushup turatti, bu seweptin toghra nishangha ilish üchün, yaxshi bir pursetni kutup turatti.
Ana öz oghlugha waqirdi: “Jolaman, sen oghlum sen! Oghlum, ating Jolaman, sen Nayman sen! Men anang!! Jolaman oghlum!” mana mushu peytte oghluning özini top-toghra nishangha iliwatqanlighini iniq kördi, oghli bar küchi bilen kérechni tartip turatti:” Toxta! Atma!” peqet mashunila diyelidide, oq kilip anining yurikige gach qilip sanjildi. Nayman ana oqning zerbisidin Tögining ustidin yerge yéqildi, bishidiki aq romal asta leylep hawa kötörulup aq aqqugha aylinip ketti. Bu aq aqqu kökte turup, Nayman anining eng axirqi qitim aghzidin itishqa ölgurelmigen sözlirini tekrarlidi:” Ismingni xatirla! Kim ikenligingni xatirla! Dadangning iti Dönenbay! Dönenbay! Dönenbay!…” mana bügünki Dönenbay qushi shu zamanlardiki riwayetlerdin qalghan imish. Bu San-özek chölidiki mazaliqta ashu öz oghlini quluqtin qutuldurush yolida, öz oghli teripidin shéyit qilinghan ,Nayman anining mubarek tini yatarmish. Nayman ana mingen töge Aqmayanning neslidin bugunki Aq tögiler kelgen imish.

Aptor Chingiz Aytmatov Nayman ana riwayiti arqiliq “Insanlarni Mankurt bolushtin qutuldurayli!” digen uluwar bir mexsetni otturgha qoyudu we Mankurtluqning nime ikenligige jawap biridu.

Yedigey öz yiqinini Naymanlar mazarlighi etrapigha Musulmanlar usuli boyiche awaylap kömup, özi wapat bolghandin kiyin özini mana mushu yerge kömushni etrapidikilerge nesihet qilidu. We bundaq oylaydu: “Eger insanlar ölgendin kiyin, rohi bashqa bir janliqning bedenige kiridighan bolsa, men bir chumule bolushning ornigha, aq quyruqluq kökuyun bolushni oylaymen, u waqitta ashu ustimizde perwaz qiliwatqan kökuyundek, ta eng yuqarlarghiche uchup, bu wetenning tupraqlirini qanghiche körimen, közlerimni pütün ana wetenning ziminining ustidin héch ayrimaymen.mana bu mining arzuyum “ deydu. Yene u mundaq deydu :“Bedinim bolsa chirip, qurup tupraqqa arliship kitidu, chünki biz tupraqtin kelgen, axirda yene tupraqqa arshiship kitimiz”.

Hayatta tarixi weqeler, tarixi eslimiler köp, peqet bularning qandaq bolghanlighi, nimiler bolghanlighi muhim emes, muhim bolghini ötmushni yazma shekilde, bugunki künde bizge esqatidighan halda shehirlep birish eng muhimdur. Mundaq weqelerni yazma shekilde emes belki héchqandaq paydisi bolmaydighandekla sözlep qoyush, kiyinki ewlatlar üchün qilinghan bir düshmenliktur.

Yer yuzide bir kün kilidu, heqiqet öz yirini tapidu. Héchkimning qilghan eskiligi jazasiz qalmaydu. Heq we adalet bar we bu dunya yoq bolup ketgenge qeder bu choqum shundaq bolidu. Yer yüzide eskiliklerning, éghir heqsizliklerning dawamliq sir bolup qalmaydighanlighini, adaletning , heqiqetning yoq bolup ketmeydighanlighini oylisam rahatlinip qalimen we bu haytatta xoshal yashashqa medet bolidu. Heqiqet we adaletning yene bir qitim ghalip kilishi üchün waqit kitidu. Supbisizki bu ghelbilerning qolgha kilishi üchün japaliq bir jeryanni bésip ötushke toghra kilidu, emma haman heqiqet ghelbe qilidu, bu Dunya mewjutla bolidiken bu mushundaq bolidu.

Bir nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur

Unregistered
28-07-15, 15:45
دەفائۇلت „ئەسىردىن ھالقىغان بىر كۈن „ ناملىق روماندىن تۇغۇلغان ھېسلار

ئۆتمۈش ئادىللىق نۈرى بىلەن يورۇتۇلمىغان جايدا نۈرانە كەلگۈسىنىڭ بولىشى مۇمكىن ئەمەس. (ئابدىشۈكۇر مەمتىمېن)

تۈرك تىلىدىكى تەرجىمىسى “گۈن ئولۇر ئاسرا بەدەل” ، ئۇيغۇرچىدىكى“ئەسىردىن ھالقىغان بىر كۈن” ناملىق بۇ رومان، قىرغىز خەلقىنىڭ پەخىرلىك يازغۇچىسى چىڭىز ئايتماتوۋنىڭ ۋەكىل خارەكتىرلىك ئەسرلىرىدىن بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. مەن تۈرك تىلىدىكى نەشىرنى ئوقۇغاندىن كىيىن، شۇنداق بىر ھېسقا كەلدىمكى، يازغۇچى بۇ ئەسىرىدە پارچە-پارچە ۋەقەلىكلەر، مەسەللەر ۋە ئەفسانىلارنى، ئاجايىپ ساپ ئاشىق ھېكايىلىرىنى، ماھىرلىق بىلەن بىر-بىرىگە باغلاپ، يۇقۇرى بەدىھى ماھارەت ۋە مۇختەشەم بىر ئەدەبىي تەپەككۇرنىڭ كۈچى بىلەن ئىنساننىڭ ئۆز ئۇستىدىن ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلىدىغان تراگىدىيەلىك ۋەقەلەرنى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ ئارقىلىق ئاپتور ئۇمۇتسىز بىر جان تالىسىھ ئەمەس، بەلكى قۇللۇق ئىدىيەگە قارشى بىر مەيدان جەڭ ئىلان قىلىدۇ.

روماننىڭ باش قەھرىمانى يەدىگەي جاڭەلدىن،ئۇرۇش مەيدانىدىن قايتقاندىن كېيىن، كازاق يېزىلىرىدىكى بىر كىچىك پويۇز ئىستانسىيوندا ئىشلەشكە باشلايدۇ.
بۇ يەردە ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن ۋە ئاڭلىغانلىرى، شۇنىڭدەك ئۇزاق ئۆتمۇشكە مۇناسىۋەتلىك بولغان ۋەقەلەر، ھەقىقەتەن بىر سىياسى تۇزۇمنىڭ گۈممۇرلەپ ئۆرۇلىۋاتقانلىغىنىڭ بىشارىتىنى بىرىدۇ. ئايتماتوۋ قىچىپ قۇتۇلغۇنى بولمايدىغان بۇ يېمىرلىشنى، ئۆز ئەسەرلىرى ئارقىلىق تېزلاندۇرغان ئاۋاڭارت يازغۇچىلارنىڭ بىرىدۇر. ئەسەرنىڭ باش قەھرىمانى يەدىگەي بولسا پىنسىيەگە چىققان ، ئۇزۇن يىللار بىرگە ئىشلىگەن سەپدىشى قازاڭاپنىڭ ۋاپات بولغانلىغىدىن قاتتىق قايغۇرىدۇ ۋە قازاڭاپنىڭ جىنازىسىنى قازاقلارنىڭ نايمان قەبىلىسىنىڭ قەبرىستانلىغىغا قويۇش مەخسىتىدە يولغا چىقىدۇ . مانا مۇشۇ سەپەردە ئۆزى ۋە مىللىتىنىڭ ئۆتمۇشىنى، ئاچچىق-تاتلىق ئويلارغا سالىدىغان ۋەقەلەرنى، ئەتراپىدىكىلەر بىلەن قوشۇپ، بىر-بىرلەپ كۆز ئالدىغا كەلتۇرىدۇ. مانا ماشۇ كۈن “ئەسىردىن ھالقىغان بىر كۈن بولىدۇ” .

يەدىگەي ئۆز يىقىنى قازابگاپنىڭ جىنازىسىنى ئۆز يىرىدىن 30 كم يىراق بولغان نايمانلار قەۋرىستانلىغىغا قويۇشنى قارار قىلغاندا. ۋاپات بولغۇچى قازاڭاپنىڭ ئۆز ئوغلى سابىتجان شەھەردىن سان-ئۆزەك پويۇز ئىستانسىغا كىلىدۇ. ئۇ ھۇددى دادىسىنىڭ ئۆلۇم جىنازىسىگە ئەمەس بەلكى دادىسىنى، دەرھال ئۇدۇل كەلگەن بىر ئازگالغا كۆمبىتىملا، بۇ ئىشتىن دەرھال قۇتۇلۇش ۋە بۇ يەردىن دارھال كىتىشنى ئويلىغاندەك سۆز –ھەركەتتە بولىدۇ.

يەدىگەينىڭ پىلانىغا قارشى چىقىپ: “ نىمە ئۈچۈن ئۇ شۇنچە ئۇزاق يەردىكى ئانا بەيىت مازارلىغىغا بارىمىز؟. مۇشۇ سان ئۆزەك بېكىتىدە بىر ئۆلۇكنى كۆمگىدەك يەرمۇ يوقمۇ؟ بىكەتتىكى تۆمۇر يولنىڭ بويىدىكى بىر دۆڭلۇككە كۆمۇۋەتسەكلا بولمىدىمۇ. مۇشۇنداق بولغاندا بۇ قىرى، بىر ئۆمۇر ئىشلىگەن بۇ يەردە، پويۇزلارنىڭ تاراقلىغان ئاۋازلىرىنى ئاڭلاپ، ھۆزۇرلۇنىپ ياتمامدۇ. ئىنسان ئۆلۇدۇ، دەرھال كۆمۇلىدۇغۇ” دەيدۇ. ۋە نىمە ئۈچۈن ۋاقىت ئىسراپ قىلىدىغانلىغىنى، كۆمۇلىدىغان يەرنىڭ، مۇھىملىغىنىڭ نىمە ئەھمىيىتى بارلىغىنى ۋە دەرھال كىتىشىنىڭ لازىملىغىنى ئىزھارلايدۇ.

بۇ شەھەردىن كەلگەن بالا ئۈچۈن، ئۆمۇربويى ئۆزىنى چوڭ شەھەرلەردە ئوقۇتۇش ئۈچۈن، كېچە-كۈندۇز ماشۇ بورانلىق ئىستاسىئوندا ئىشلىگەن دادىسىنىڭ ئۆلۇمىنىڭ ھىچقانداق بىر ئەھمىيىتى يوقتى . ئۇنىڭ ئۈچۈن نايمانلار مازارلىغىنىڭمۇ ھەچقانداق بىر ئەھمىيىتى يوقتى. دەرھال ئىشنى پۈتتۇرۇپ، بۇ ئىشتىن قۇتۇلۇشنىلا ئويلايتى. مانا مۇشۇ ئىشلارنى كۆرۇپ تۇرغان يەدىگەي ئۆز ئىچىدە بۇنداق ئويلايتى:
„ نىمە ھاللارغا كىلىپ قالدى بۇ نەسىل؟ پۈتۈن نەرسىلەر ئەتىۋارلىق، ئەمما ئۆلۇملا ئۇنداق ئەمەسما؟ ئەگەر ئۆلۇمنىڭ يېڭى ئەۋلاتلار ئۈچۈن ھېچقانداق بىر ئەھمىيىتى بولمىسا، ياشاشنىڭمۇ شۇنداق ئەھمىيىتى يوقتۇر، ئۇنداقتا بۇ ئىنسانلار نىمە ئۈچۈن ۋە قانداق ياشايدۇ؟“.

يەدىگەي مىيىتنى يۇيۇپ-تاراپ، يەرلىككە تەيارلىق قىلىپ، ئەرتىسى تاڭ سەھەردىلا نايمانلار قەبرىستانلىغىغا يولغا چېقىش ئۈچۈن جىددىلىشىۋاتسا، مىيىتنىڭ ئوغلى سابىتجان ئاددىي بىر دۇئا قىلىپ، مۇسىبەت ئىچىدە ئولتۇرۇشنىڭ ئورنىغا، بىر خوشنىسىنىڭ ئۆيىدە ھاراق ئىچىپ، ھېچ ئىشتىن خەۋىرى يوقتەك، بەھوزۇر سورۇن قۇرۇپ ئولتۇرىدۇ. بۇنى كۆرگەن يەدىگەي قاتتىق ئەپسۇسلانغان ھالدا „ ئاتمىش يىللىق سوۋەت ئىتىپاقىنىڭ باشقۇرىشىدا قىلىپ، بۇ يېڭى ئەۋلاتلار دۇئا قىلىشنىڭ ئورنىغا ھاراق ئىچىشنى ئۈگەندى، ئاللاھنىڭ بارلىغىغىمۇ ئىشەنمەس بولدى“ دەيدۇ.

يەدىگەي يەنە مۇنداق چۇشەنچىلەردە بولىدۇ: „ ئىنسان قەلبىدە، باشلىنىش بىلەن ئاخىرلىشىشتىكى، ھايات بىلەن ئۆلۇم ئارىسىدىكى قارمۇ-قارشىلىقنى بىر-بىرىگە ماسلاشتۇرىدىغان، پەقەت ۋە پەقەتلا بىزگە كۆرۇنمەيدىغان ئاللاھ ئىدى. دۇئالار مانا مۇشۇنىڭ ئۈچۈن ئوقۇلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقىچە بولغاندا تەڭرىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغىنى بولمايدۇ. تەڭرىنىڭ بارلىغىنى ھېس قىلالمايسەن. نىمە ئۈچۈن يارىتىپ، نىمە ئۈچۈن ئۆلتۇرىدىغانلىغىنى سورالمايسەنكى! دۈنياغا ئىنسانلار كەلدى، كەلگەندىكىن مۇشۇنداق ياشايدۇ، بەك رازى بولمىسىمۇ ئۆز قەدرىگە شۇكرە قىلىپ، تەڭرىدىن مەدەت ئالىدۇ. دۇئالار بارلىققا كەلگەندىن بىرى ھېچ ئۆزگەرمىدى، داۋاملىق ئوخشاش سۆزلەرنى تەكرالايدۇ، بۇ دۇئالارنىڭ شۇنىڭ ئۈچۈن، يۇز يىللاردىن بىرى ئالتۇن نوكچىلاردەك پالىلداپ كىلىۋاتىدۇ. داۋاملىق ئۆلۇكلەرنىڭ ، قەۋرىلەرنىڭ باشلىرىدا تۇرۇپ، ئوقۇلۇشى بىر ئۆرپە-ئادەت بولۇپ كىلىۋاتىدۇ. ئادەت داۋاملىق ماشۇنداق قالىدۇ. ئىنسان داۋاملىق بىشىغا بىر بالا-قازا كەلگەندىلا ئاللاھنى ئاغزىغا ئالىدۇ. ئاللاھتىن ياردەم سورايدۇ. ئاللاھقا ئىشەنمىگەن ئىنسانلارنىڭ بىشىغا بالا-قازا كەلمىگىچە ئاللاھنى ئويلىمايدۇ. لېكىنزە يېڭى بىر نەسىلنىڭ ۋەكىلى بولغان سابىتجان بولسا، ئۆز دادىسىنىڭ ئۆلۇمىگىمۇ ئۆكۇنمەيۋاتىدۇ، دادىسىدىن مەڭگۈلۇك ئايرىلغانلىغى ئۈچۈن ياش تۆكمەيۋاتىدۇ”

يەدىگەي ئۆز يىقىنىنىڭ جىنازىسىنى نايمانلارنىڭ مۇقەدەس قەۋرىستانلىغا ئېلىپ كېتىپ بارغاندا، ئۇ يەرلەردە بىر راكىتا بازىسىنىڭ قۇرۇلغانلىغىنى كۆرىدۇ ۋە بۇ يەرلەرگە جىنازىنى قويۇشقا رۇخسەت قىلمايدۇ.

يەدىگەي ئۆز ئانا تىلىنىمۇ بىلمەيدىغان ئەسكەر قاراۋۇلغا ئۆكۇڭەن ھالدا مۇنداق دەيدۇ: “ بۇ يەرلەر بىزنىڭ زىمىنىمىز، بۇ يەر بىزنىڭ مازارلىغىمىز. بىزنىڭ ئۆزىمىزنىڭ مازارلىغى بۇ يەرلەر. بىز سارى-ئۆزەك ئىنسانلىرىنىڭ جىنازىسىنى بۇ يەرلەرگە قويۇش ھەققىمىز بار. بۇرۇندىن-بۇرىنىسىدا نايمان ئانا مانا مۇشۇ يەرلەرگە كۆمۇلگەن. ئۇ زامانلاردا ھېچكىممۇ ئويلاپ باقمىغان ئىدى، شۇنداق بىر كۈنلەر كېلىپ، بۇ يەرگە باشقىلارنىڭ ،چەكلەڭەن ھەربى رايۇن قۇرۇپ، ئىگەنلىۋىلىشىنى”. يەدىگەي، سەبىتجاننىڭ قارشى چىقماي جىم تۇرغانلىغىنى كۆرۇپ “ مانكۇرت سەن، سەن بىر مانكۇرت! ھەقىقەتەن مانكۇرت سەن! بۇ ئىشنى كۆرۇپ تۇرۇپ، قابۇل كۆرمەيتىڭ، بۇ ناھەقچىلىققا كۆز يۇممايتىڭ، بويۇن ئەگمەيتىڭ” دەيدۇ. ۋە ئۇزاق ئۆتمۇشتىكى نايمان ئانىنىڭ رىۋايەتلىرىنى ئەسكە ئېلىپ “ماركۇرت” لىقنىڭ زادى نىمە ئىكەنلىگىنى شەھىرلەيدۇ.

نايمان ئانا رىۋايىتى:

ئانا بېيىت مازارلىغىدا نايمان ئانىنىڭ مۇبارەك جەسىدى ۋە ئۇنىڭ پارلاق مۇقەدەس رۇھى بار ئىدى. بۇ مۇنداق بىر رىۋايەتتىن كەلگەن ئىدى. بۇرۇننىڭ بۇرىنىسىدا سان-ئۆزەك كەنتنىڭ ئەتراپى كەتكەن ياپ-يېشىل يايلاق بولۇپ، بۇ گۈزەل ماكاندا قازاق خەلقى چارۋاچىلىق بىلەن شۇغۇللۇنىپ، ئۆز ھاياتلىرىنى داۋاملاشتۇراتتى. خوشنا رايۇندا جۇئان-جۇئان دىگەن بىر مىللەت بولۇپ، بۇلار داۋاملىق قازاق خەلقى بىلەن ئۇرۇش-جىدەل قىلىپ، قازاق چارۋۇچىلىرىنىڭ مال-ۋارانلىرىنى بۇلاپ، ئۇرۇش قوزغايتى. بۇ ئۇرۇشلاردا بىردە قازاقلار غەلبە قىلسا، بىردە جۇئان-جۇئانلار غەلبە قىلاتتى. كىيىن يىللارنىڭ ئۆتۇشى بىلەن بۇ ياپ-يېشىل ئوتلاقلار، ھۆل-يىغىننىڭ ئازلىغى، ھەر- ھىل تەبىي ئاپەتلەر تۇپەيلىدىن قۇرۇپ، چۆللىشىشكە باشلىغان ئىدى. بۇنىڭ بىلەن جۇئان-جۇئانلار تەرپ-تەرپكە كۆچۇپ كەتتى. بۇلارنىڭ بىر قىسمى ۋولگا دەريا بويلىرىغا كۆچۇپ كىتىپ، ئۇ يەردىكى خەلىقلەر بىلەن ئاتسىمىلاسىيە بولۇپ، يوقۇلۇپ كەتكەن ئىدى. لىكىن قازاقلار داۋاملىق بۇ يەرلەردىن ھېچ ئايرىلماي، قۇدۇق قىزىپ، سۇ چىقىرىپ، تا ھازىرغىچە ياشاپ كىلىۋاتاتى.

ئۇ زامانلاردا جۇئان-جۇئانلار قازاقلاردىن ئالغان ئەسىرلەرگە ۋەھشىلەرچە زۇلۇم قىلاتتىكەن. قازاقلاردىن ئەسىر ئالغان قاۋۇل يېگىتلەرگە يۇرگۇزىدىغان جازا شۇنچىلىك ۋەھشى بولۇدىكەن. ئۇلارنىڭ كاللىسىدىكى پۈتۈن خاتىرلىرىنى يۇيۋىتىدىكەن. ئاندىن نىمە قىل دىسە شۇنى قىلىدىغان مانكۇرتقا ئايلاندۇرۋىتىدىكەن.

ئۇلار ئالغان ئەسىرنىڭ، بىشىدىكى چاچلىرىنى بىر-بىرلەپ، تۇپ يىلتىزىدىن يۇلۇپ ئالىدىكەن ۋە تۆگىنى سويۇپ، ئۇنىڭ بويۇن قىسمىنىڭ تىرىسىنى ئىلىپ، ئەسىرنىڭ قىپ-قىزىل قانغا بويالغان بىشىغا يىپىشتۇرىدىكەن. بۇ ئىسسىق تۆگە تىرىسى ئەسىرنىڭ بىشىغا شۇنچىلىك يىپىشىدىكى بۇنى ئاجىرتىش مۇمكىن ئەمەسكەن. ئۇلار ئەسىرنىڭ بىشىغا تىرىرىنى يىمىشتۇرغاندىن كىيىن ئەسەرنىنىڭ پۇت-قولىنى چىڭ باغلاپ، بوينىغا تاقاق تاقاپ، چۆللۇك يەرگە ئاپىرىپ 5-6 كۈن تاشلاپ قويۇدىكەن. ئىسسىق قۇياشنىڭ نۈرى ئاستىدا ئەسىرنىڭ بىشىدىكى تىرە قۇرۇپ كاۋچۇكتەك بولۇپ كىتىدىكەن.
تىرە قۇرغانسىرى باشنى شۇنچىلىك قاتتىق سىقىدىكەن ۋە بەشىدىن ئۇنۇپ چىققان چاچ يۇقۇرغا ئۆسەلمەي، باشنىڭ ئىچ قىسمىغا ئۆسۇپ ئىنساننىڭ مىغىسىغا سانچىلىپ، شۇنچىلىك ئاغرىيدىكەنكى بۇ ئاغرىققا چىدىمىغان ئەسىرلەرنىڭ كۆپلىرى ئۆلۇپ كىتىدىكەن. ساق قالغانلىرى بولسا ئۆتمۇشىدىكى خاتىرلىرىنىڭ ھەممىسىنى يوقۇتىدىكەن. پەقەت ھوجايىنىنىڭ دىگىنىنى قىلىدىغان بىر مانكۇرتقا ئايلىنىدىكەن. بۇ مانكۇرتلار جۇئان-جۇئانلار ئۈچۈن چۇنچىلىك قىممەتلىك ھىساپلىنىدىكەن.
بىرلىرى بىرە مانكۇرتنى ئۆلتۇرۇپ قويسا، بىر ئىنسان ئۆلتۇرگەن ھەقنىڭ 3 ھەسسىسىنى تۆلەيدىكەن. بىر مانكۇرت ئۆزىنىڭ كىم ئىكەنلىگىنى، قايسى سويدىن، قايسى قەبىلىدىن كەلگەنلىگىنى، ئانىسىنىڭ، دادىسىنىڭ ، ياش-ئۆسمۇرلىك دەۋرىلىرىنى ھېچ بىلمەيدىكەن ھەتتا ئۆزىنىڭ ئىنسان ئىكەنلىگىنىمۇ تۇيمايدىكەن. پەقەت بىلىش ئىقتىدارى بولمىغانلىغى ئۈچۈن، خوجايىنى نىمە دىسە شۇنى قىلىپ، خوجايىنىنىڭ پۈتۈن ئارزۇ-ئىستەكلىرىنى ئورۇنلاشنىلا بىلىدىكەن. ئاغزى بار تىلى يوق، ئىتائەتلىك بىر ھايۋاندىن ھېچ بىر پەرقى يوق، قىچىپ قۇتۇلۇشنىمۇ بىلمەيدىغان، خوجايىنى ھېچ ئەنسىرمەيدىغان بىر قۇلغا ئايلىنىدىكەن.

قۇلدار ئۈچۈن ئەڭ چوڭ خەتەر قۇلنىڭ خوجايىنىغا قارشى چىقىشى بولۇپ ھېساپلانسىمۇ، ئەمما مانكۇرت ئىسياننى، ئىتائەتسىزلىكنى ھېچ بىلمەيدىغان، ئويلاپمۇ قويمايدىغان بىر بارلىق ھېساپلىنىدىكەن. خوجايىنىغا ئىشتتىنمۇ بەتەر سادىق، ئۇنىڭ سۆزىدىن زىنھار چىقمايدىغان، خوجايىنىدىن باشقىلارنىڭ گېپىنى زىنھار ئاڭلىمايدىغان، پەقەتلا قوسىقى ئاچسا، قوسىقىنى تويغىزىشنىلا بىلىدىغان بىر مەۋجۇتلۇق بولۇپ ھېساپلىنىدىكەن.

بۇ مانكۇرتلار خوجايىنلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر، ئەڭ رەزىل ۋە سەۋرى تەلەپ قىلىدىغان ئىشلارنى بىجا كەلتۇرىدىكەن. سارى-ئۆزەك چۆللىرىنىڭ ئىسسىقىدا، بۇ يەرلەردىكى ئويمانلىقلاردا باقىدىغان تۆگىلەرنى پەقەتلا مانكۇرتلارلا بىقىپ، ھۆددىسىدىن چىقالايدىكەن. بۇ مانكۇرتلارغا يەيدىغان-ئىچىدىغان، كىيىم-كېچىگىنى بەرسىلا ئىسسىقنى ئىسسىق دىمەي، بوراننى بوران دىمەي پادا ماقىدىكەن. بۇلار ئۈچۈن مۇھىم بولغان نەرسە پەقەتلا خوجايىننى رازى قىلىشلا ئىكەن.

دىمەك جۇئان-جۇئانلار مانا مۇشۇنداق ئىنسانىيەت ئالەمىدىكى ئەڭ ۋەھشى ئۇسۇللار ئارقىلىق، ئەسىرلەرنى مانكۇرتقا ئايلاندۇرۇپ، ئىنسانىيەت دۇنياسىدىكى ئەڭ رەزىل جىنايەتنى ئىشلىگەن ئىكەن.

مانا ماشۇ ئانا بېيىت مازارلىغىدا ياتقان نايمان ئانىنىڭ ئوغلى، بىر قىتىملىق جەڭدە بەخىتكە قارشى جۇئان-جۇئانملارغا ئەسىرگە چۇشۇپ قالىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ رەزىل زىيانكەشلىگىگە ئۇچراپ بىر مانكۇرتقا ئايلىنىپ قالىدۇ. بىر كۈنى بىر توپ ئۇيغۇر سودىگەرلەر ئاشۇ چۆللۇكتىن ئۆتۇپ كىتىۋىتىپ، بىر پادا بىقىۋاتقان مانكۇرتنى ئۇچرىتىدۇ ۋە بۇ ۋەقەنى نايمان ئانىغا سۆزلەپ بىرىدۇ. نايمان ئانا يىللاردىن بىرى ئۆز يۇرەك پارىسىنىڭ ئىز-دىرىگىنى ئالالماي، كىچە-كۈندۇز ئۆز ئوغلىنىڭ ۋەسلىگە يىتىش ئۈچۈن ئاللاغا دۇئا قىلىپ كىلىۋاتقان ئىدى. بۇ مانكۇرتنىڭ خەۋىرىنى ئالغاندىن كىيىن بەلكى ئۇ مىنىڭ ئوغلۇم بولۇشى مۇمكىن دەپ ئويلاپ، ئۆز ئوغلىنى جۇئان-جۇئانلارنىڭ چاڭگىلىدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن تاڭ سەھەردە بىشىغا ئاپ-پاق رومالنى ئارتىپ، ئۆز تۆگىسىگە يەيدىغا-ئىچىدىغاننى يۇكلەپ يولغا چىقىدۇ. ئىككى كۈن يول يۇرگەندىن كىيىن، يېراقتىن بىرسىنىڭ تۆگە بىقىۋاتقانلىغىنى كۆرۇدۇ ۋە ئۇ مىنىڭ ئوغلۇم بولۇشى مۇمكىن دەپ شۇ تەرەپكە تۆگىسىنى چاپتۇرىدۇ.

نايمان ئانا بىشىغا شەپكىسىنى باشتۇرۇپ كىيۋالغان پادىچىنى كۆرۇپلا ئۆز ئوغلى ئىكەنلىگىنى جەزىملەشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ يىنىغا كىلىپ، ھۆر-ھۆر يىغلاپ تۇرۇپ، “ئوغلۇم! ئوغلۇم. بالام مەن كەلدىم! ھەر يەردە يىلاردىن بىرى سىنى ئىزدىدىم، مەن سىنىڭ ئاناڭ !” دەيدۇ. پادىچى مانكۇرت ئۆز ئانىسىغا پاقىراپ، ھاڭ ۋىقىپ قاراپلا تۇرىدۇ. نايمان ئانا ئوغلۇنىڭ يۇزلىرىنى تېترەپ تۇرغان ئالقانلىرى بىلەن سىلايتى ۋە “ئاتىڭنى خاتىرلا! كىم ئولدۇغۇڭنى خاتىرلا! سىنىڭ ئاتىڭ جولامان، داداڭنىڭ ئاتى دۆنەنباي! دۆنەنباي!” دەپ ئۆز ئوغلۇنىڭ خاتىرىسىنى ئەسلىگە كەلتۇرۇش ئۈچۈن چارپىشاتتى. ئەمما مانكۇرت ھەچنىمىنى ئاڭلىيالمىغان ئىدى.

“ۋاھ ئوغلۇم، نىمە قىلدى ساڭا!” دەپ، ئانانىڭ كالپۇكلىرى ئاچچىق ئۆكۇنىش ۋە ھەسرەتتىن تىترەتتى؛ ئۆزىنى تۇتالماي ھۆر-ھۆر يىغلايتى.

“بىر ئىنساننىڭ قول ئىلكىدىكى مال-مۆلۇكىنى، پۈتۈن بايلىغىنى ھەتتا ھاياتىنىمۇ ئالسا بولىدىغۇ، ئەمما ئىنساننىڭ ئەقلىنى ئېلىشتەك بىر جىنايەتنى قانداقمۇ قىلىدۇ؟
ئەي رىسقىنى بەرگەن تەڭرى! ئەگەر سەن بار بولساڭ، ئىنسانلارنىڭ ئەقلىگە مۇنداق بىر رەزىل ئىشنى قانداقمۇ سالىسەن! يەر يۈزىدە بۇندىن باشقا زۇلۇم، ئەسكىلىك ئازمىتى كاشكى!” مۇشۇ سۆزلەرنى دىگەن نايمان ئانا ياشلىق كۆزلىرىنى ئۆز يۇرەك-پارىسىنىڭ ئۇستىدىن ھېچ ئايرىمايتى.

نايمان ئانا ئوغلۇنىڭ خاتىرىسىن ئەسلىگە كەلتۇرۇشتىن ھېچ ۋاز كەچمەيتى، ئۇ ئوغلۇغا قايتا –قايتا سۆزلەش ئارقىلىق ئۇنۇمگە ئىرىشمەكچى بولدى.

“سىنىڭ ئاتىڭ جولاماندىر، داداڭنىڭ ئىسمى دۆنەنباي ئىدى. خاتىرلاۋاتامسەن؟ كىچىگىڭدە ئوقيا ئىتىشنى، ئۇ ساڭا ئۈگەتكەن ئىدى. مەن بولسام سىنىڭ ئاناڭ.سەن مىنىڭ ئوغلۇم. سەن بولساڭ نايمانلار قەبىلىسىدىن، چۈشۇنىۋاتامسەن؟ سەن بىر نايمانسەن!”.

“سەن بۇ يەرلەرگە كەلمەستىن بۇرۇن نىمە ئىشلار بولدى؟”
مانكۇرت: “ھېچ ئىش بولمىدى.”
ئانا: „كېچەمىتى، كۈندۇزمىتى؟“
مانكۇرت: „ھېچنىمە ئەمەس.“
ئانا: „كىملەر بىلەن سۆزلىشىشنى خالايتىڭ؟“
مانكۇرت ئاسمانغا قاراپ تۇرۇپ بۇنداق دىدى :”مەن ئاي بىلەن سۆزلىشىشنى خالايمەن.، مەن ھەر كۈنى ئايغا قارايمەن، ئايمۇ ماڭا قارايدۇ، بىر-بىرىمىزنى ئاڭلىيالمايمىز، ئەمما شۇنى بىلىمەنكى، ئۇ يەردە ئولتۇرغان بىرسى بار”
ئانا ھاياجانلانغان ھالدا:“ يەنە باشقا نىمىنى خالايسەن؟“
مانكۇرت:“ خوجايىمنىڭكىدەك چېچىمنىڭ بولۇشىنى ئويلايمەن“.
نايمان ئانا قولىنى ئاستا مانمكۇرتنىڭ بېشىغا ئۇزۇتۇپ:” ئۇلار سىنىڭ بېشىڭغا نىمە قىلغانلىغىنى كۆرۇپ باقاي” دىدى. مانكۇرت ۋۇركىگەن ھالدا دەرھال بىشىنى تارتتى ۋە شەپكىسىنى قولى بىلەن چىڭ باسۇرۇپ تۇرۇپ، يۇزىنى تەتۇر قىلىۋالدى. نايمان ئانا شۇ چاغدا ئۇنىڭ بېشى توغرۇلۇق ھېچ گەپ قىلماسلىقنىڭ لازىملىغىنى چۈشەندى. دەل ماشۇ چاغدا ئۇزاقتىن بىر ئادەمنىڭ تۆگىگە مىنىپ كىلىۋاتقانلىغى كۆرۇندى. نايمان ئانا دەرھال „كىم بۇ كىلىۋاتقان ؟“ دەپ سورىدى. مانكۇرت: „ماڭا تاماق ئەكىلىۋاتىدۇ“. نايمان ئانا بىر ئاز ھودۇقتى. بۇنداق بىر چاغدا تۇيۇقسىز پەيدا بولغان جۇئان-جۇئانغا كۆرۇلمەسلىك ئۈچۈن دەرھال تۆگىسىگە مىنىپ بۇ يەردىن ئۇزاقلاشماقچى بولدى ۋە „سەن ئۇنىڭغا بىر نىمە دىمە، مەن يەنە كىلىمەن ئوغلۇم“ دەپ تۆگىسىنى مىنىپ ماڭدى. ئوغلى ھېچ جاۋاپ بەرمىدى، ھېچ بىر ئىش بولمىغاندەك، بۇ بولۇپ ئۆتكەنلەر ئۇنىڭ خېيالىغىمۇ كىرىپ چىقمىدى. ئەمما جۇئان-جۇئان بولسا نايمان ئانىنى كۆرۇپ قالغان ئىدى. شۇڭا ئۇ دەرھال نايمان ئانىنىڭ ئارقىسىدىن قوغلىغان بولسىمۇ نايمان ئانا ئاللا قاچان كۆزدىن غايىپ بولغان ئىدى. جۇئان-جۇئان مانكۇرتتىن، كەلگەن كىشىنىڭ كىم ئىكەنلىگىنى سورىغان بولسىمۇ لىكىن مانكۇرتتىن قانائەتلەڭىدەك جاۋاپ ئالالمىدى.

جۇئان-جۇئان مانكۇرتنىڭ قولىغا بىر ئوقيانى تۇتقۇزۇپ:“ئەگەر يەنە كەلسە ئۇنى ئۆلتۇر“ دىدى ۋە ئەكەلگەن تاماقلارنى تاشلاپ قويۇپ كىتىپ قالدى. ئەرتىسى كۈنى تاڭ سۇزۇلۇش بىلەنلا نايمان ئانا ئۆز ئوغلىنى بۇ يەردى دەرھال قۇتۇلدۇرۇپ، ئىلىپ كىتىش ئۈچۈن يەنە كەلدى. لىكىن يىراقاتىن كىلىۋاتقان ئانىنى كۆرگەن مانكۇرت بىر توپ تۆگىلەرنىڭ ئارىسىنغا مۇكۇنۇپ، ئانىڭ دەل كۆكسىنى نىشانغا ئىلىپ ئولتۇردى.

ئانا ئوغلى تەرەپكە كىلىۋىتىپ، ئۇيقۇسىز، چارچىغان كۆزلىرى بىلەن ئوغلىنى ئەتراپتىن ئىزدىدى ۋە „ئوغلۇم، جىنىم ئوغلۇم! مەن ئاناڭ يەنە كەلدىم، سىنى ئىلىپ كەتكىنى كەلدىم، ھەرگىز قۇرقما! مەن سىنى قۇتۇلدۇرىمەن، مەن سىنى بۇ قۇللۇقتىن ئازات قىلىمەن! سىنى ئۆز يۇرتىڭغا ئىلىپ كىتىمەن“ لىكىن مىڭ ئەپسۇسۇ ئانىنىڭ نىمە دەۋاتقانلىغى مانكۇرتنىڭ خىيالىغىمۇ كىرىپ چىقمايتى، ئەس- خىيالى ئۇنى بىر ئوق بىلەن ئىتىپ ئۆلتۇرۇپ، خوجايىنىنىڭ بۇيرۇقىنى ئىجرا قىلىشلا ئىدى. شۇڭا ئۇ ئۆز ئانىسىنى نىشانغا ئىلىپ ئوقيانىڭ كېرەچىنى بار كۈچى بىلەن تارتىپ، ئۆز مەھرىۋان ئانىسىنى نىشانغا ئىلىپ، پەيتنى كۆتۇپ، تۆگىلەر توپىنىڭ ئىچىدە يۇكۇنۇپ ئۆلتۇراتتى. نامان ئانا بولسا ئەنسىزلىك ئىچىدە ئوغلىنى ئىزدەۋاتقان ئىدى. ئانا ئاخىرى ئۆز ئوغلىنى كۆردى، ئوغلىنىڭ كۆزلىرىگە قۇياشنىڭ نۇرلىرى چۇشۇپ تۇراتتى، بۇ سەۋەپتىن توغرا نىشانغا ئىلىش ئۈچۈن، ياخشى بىر پۇرسەتنى كۇتۇپ تۇراتتى.
ئانا ئۆز ئوغلۇغا ۋاقىردى: “جولامان، سەن ئوغلۇم سەن! ئوغلۇم، ئاتىڭ جولامان، سەن نايمان سەن! مەن ئاناڭ!! جولامان ئوغلۇم!” مانا مۇشۇ پەيتتە ئوغلۇنىڭ ئۆزىنى توپ-توغرا نىشانغا ئىلىۋاتقانلىغىنى ئىنىق كۆردى، ئوغلى بار كۈچى بىلەن كېرەچنى تارتىپ تۇراتتى:” توختا! ئاتما!” پەقەت ماشۇنىلا دىيەلىدىدە، ئوق كىلىپ ئانىنىڭ يۇرىكىگە گاچ قىلىپ سانجىلدى. نايمان ئانا ئوقنىڭ زەربىسىدىن تۆگىنىڭ ئۇستىدىن يەرگە يېقىلدى، بىشىدىكى ئاق رومال ئاستا لەيلەپ ھاۋا كۆتۆرۇلۇپ ئاق ئاققۇغا ئايلىنىپ كەتتى. بۇ ئاق ئاققۇ كۆكتە تۇرۇپ، نايمان ئانىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قىتىم ئاغزىدىن ئىتىشقا ئۆلگۇرەلمىگەن سۆزلىرىنى تەكرارلىدى:” ئىسمىڭنى خاتىرلا! كىم ئىكەنلىگىڭنى خاتىرلا! داداڭنىڭ ئىتى دۆنەنباي! دۆنەنباي! دۆنەنباي!…” مانا بۈگۈنكى دۆنەنباي قۇشى شۇ زامانلاردىكى رىۋايەتلەردىن قالغان ئىمىش. بۇ سان-ئۆزەك چۆلىدىكى مازالىقتا ئاشۇ ئۆز ئوغلىنى قۇلۇقتىن قۇتۇلدۇرۇش يولىدا، ئۆز ئوغلى تەرىپىدىن شېيىت قىلىنغان ،نايمان ئانىنىڭ مۇبارەك تىنى ياتارمىش. نايمان ئانا مىڭەن تۆگە ئاقماياننىڭ نەسلىدىن بۇگۇنكى ئاق تۆگىلەر كەلگەن ئىمىش.

ئاپتور چىڭىز ئايتماتوۋ نايمان ئانا رىۋايىتى ئارقىلىق “ئىنسانلارنى مانكۇرت بولۇشتىن قۇتۇلدۇرايلى!” دىگەن ئۇلۇۋار بىر مەخسەتنى ئوتتۇرغا قويۇدۇ ۋە مانكۇرتلۇقنىڭ نىمە ئىكەنلىگىگە جاۋاپ بىرىدۇ.

يەدىگەي ئۆز يىقىنىنى نايمانلار مازارلىغى ئەتراپىغا مۇسۇلمانلار ئۇسۇلى بويىچە ئاۋايلاپ كۆمۇپ، ئۆزى ۋاپات بولغاندىن كىيىن ئۆزىنى مانا مۇشۇ يەرگە كۆمۇشنى ئەتراپىدىكىلەرگە نەسىھەت قىلىدۇ. ۋە بۇنداق ئويلايدۇ: “ئەگەر ئىنسانلار ئۆلگەندىن كىيىن، روھى باشقا بىر جانلىقنىڭ بەدەنىگە كىرىدىغان بولسا، مەن بىر چۇمۇلە بولۇشنىڭ ئورنىغا، ئاق قۇيرۇقلۇق كۆكۇيۇن بولۇشنى ئويلايمەن، ئۇ ۋاقىتتا ئاشۇ ئۇستىمىزدە پەرۋاز قىلىۋاتقان كۆكۇيۇندەك، تا ئەڭ يۇقارلارغىچە ئۇچۇپ، بۇ ۋەتەننىڭ تۇپراقلىرىنى قانغىچە كۆرىمەن، كۆزلەرىمنى پۈتۈن ئانا ۋەتەننىڭ زىمىنىنىڭ ئۇستىدىن ھېچ ئايرىمايمەن.مانا بۇ مىنىڭ ئارزۇيۇم “ دەيدۇ. يەنە ئۇ مۇنداق دەيدۇ :“بەدىنىم بولسا چىرىپ، قۇرۇپ تۇپراققا ئارلىشىپ كىتىدۇ، چۈنكى بىز تۇپراقتىن كەلگەن، ئاخىردا يەنە تۇپراققا ئارشىشىپ كىتىمىز”.

ھاياتتا تارىخى ۋەقەلەر، تارىخى ئەسلىمىلەر كۆپ، پەقەت بۇلارنىڭ قانداق بولغانلىغى، نىمىلەر بولغانلىغى مۇھىم ئەمەس، مۇھىم بولغىنى ئۆتمۇشنى يازما شەكىلدە، بۇگۇنكى كۈندە بىزگە ئەسقاتىدىغان ھالدا شەھىرلەپ بىرىش ئەڭ مۇھىمدۇر. مۇنداق ۋەقەلەرنى يازما شەكىلدە ئەمەس بەلكى ھېچقانداق پايدىسى بولمايدىغاندەكلا سۆزلەپ قويۇش، كىيىنكى ئەۋلاتلار ئۈچۈن قىلىنغان بىر دۈشمەنلىكتۇر.

يەر يۇزىدە بىر كۈن كىلىدۇ، ھەقىقەت ئۆز يىرىنى تاپىدۇ. ھېچكىمنىڭ قىلغان ئەسكىلىگى جازاسىز قالمايدۇ. ھەق ۋە ئادالەت بار ۋە بۇ دۇنيا يوق بولۇپ كەتگەڭە قەدەر بۇ چوقۇم شۇنداق بولىدۇ. يەر يۈزىدە ئەسكىلىكلەرنىڭ، ئېغىر ھەقسىزلىكلەرنىڭ داۋاملىق سىر بولۇپ قالمايدىغانلىغىنى، ئادالەتنىڭ ، ھەقىقەتنىڭ يوق بولۇپ كەتمەيدىغانلىغىنى ئويلىسام راھاتلىنىپ قالىمەن ۋە بۇ ھايتاتتا خوشال ياشاشقا مەدەت بولىدۇ. ھەقىقەت ۋە ئادالەتنىڭ يەنە بىر قىتىم غالىپ كىلىشى ئۈچۈن ۋاقىت كىتىدۇ. سۇپبىسىزكى بۇ غەلبىلەرنىڭ قولغا كىلىشى ئۈچۈن جاپالىق بىر جەرياننى بېسىپ ئۆتۇشكە توغرا كىلىدۇ، ئەمما ھامان ھەقىقەت غەلبە قىلىدۇ، بۇ دۇنيا مەۋجۇتلا بولىدىكەن بۇ مۇشۇنداق بولىدۇ.

بىر نەرسە ئىسىمىزدە بولۇشى لازىمكى، كۈچ پەقەتلا ئادالەت بىلەن توغرۇلۇقتىن كىلىدۇ ۋە بىزنى نەتىجىگە ئىرىشتۇرىدۇ. چۈنكى ئادالەت كۈچلۇكلەر بىلەن بىرگە بولماستىن بەلكى توغرا ھەققانى يولدا ماڭغانلار بىلەن بىرگىدۇر

Unregistered
28-07-15, 19:30
Ötmüsh adilliq nüri bilen yorutulmighan jayda nürane kelgüsining bolishi mumkin emes. (Abdishükur Memtimén)

Türk tilidiki terjimisi “Gün olur asra bedel” , uyghurchidiki“Esirdin halqighan bir Kün” namliq bu roman, Qirghiz xelqining pexirlik yazghuchisi Chingiz Aytmatovning wekil xarektirlik esrliridin biri bolup hésaplinidu. Men Türk tilidiki neshirni oqughandin kiyin, shundaq bir hésqa keldimki, Yazghuchi bu esiride parche-parche weqelikler, meseller we efsanilarni, ajayip sap ashiq hékayilirini, mahirliq bilen bir-birige baghlap, yuquri bedihi maharet we muxteshem bir edebiy tepekkurning küchi bilen insanning öz ustidin oylinishqa mejbur qilidighan tragidiyelik weqelerni teswirleydu. Bu arqiliq Aptor umutsiz bir jan talisih emes, belki Qulluq idiyege qarshi bir meydan jeng ilan qilidu.

Romanning bash qehrimani Yedigey Jangeldin,urush meydanidin qaytqandin kéyin, Kazaq yéziliridiki bir kichik Poyuz istansiyonda ishleshke bashlaydu.
Bu yerde öz közi bilen körgen we anglighanliri, shuningdek uzaq ötmushke munasiwetlik bolghan weqeler, heqiqeten bir Siyasi tuzumning gümmurlep öruliwatqanlighining bisharitini biridu. Aytmatov qichip qutulghuni bolmaydighan bu yémirlishni, öz eserliri arqiliq tézlandurghan awangart yazghuchilarning biridur. Eserning bash qehrimani Yedigey bolsa pinsiyege chiqqan , uzun yillar birge ishligen sepdishi Qazangapning wapat bolghanlighidin qattiq qayghuridu we Qazangapning jinazisini Qazaqlarning Nayman qebilisining qebristanlighigha qoyush mexsitide yolgha chiqidu . mana mushu seperde özi we millitining ötmushini, achchiq-tatliq oylargha salidighan weqelerni, etrapidikiler bilen qoshup, bir-birlep köz aldigha kelturidu. Mana mashu kün “Esirdin halqighan bir kün bolidu” .

Yedigey öz yiqini Qazabgapning jinazisini öz yiridin 30 km yiraq bolghan Naymanlar qewristanlighigha qoyushni qarar qilghanda. Wapat bolghuchi Qazangapning öz oghli Sabitjan sheherdin San-özek poyuz istansigha kilidu. U huddi dadisining ölum jinazisige emes belki dadisini, derhal udul kelgen bir azgalgha kömbitimla, bu ishtin derhal qutulush we bu yerdin darhal kitishni oylighandek söz –herkette bolidu.

Yedigeyning pilanigha qarshi chiqip: “ nime üchün u shunche uzaq yerdiki Ana Beyit mazarlighigha barimiz?. Mushu San Özek békitide bir ölukni kömgidek yermu yoqmu? bikettiki Tömur yolning boyidiki bir dönglukke kömuwetsekla bolmidimu. Mushundaq bolghanda bu qiri, bir ömur ishligen bu yerde, Poyuzlarning taraqlighan awazlirini anglap, hözurlunip yatmamdu. Insan öludu, derhal kömulidughu” deydu. We nime üchün waqit israp qilidighanlighini, kömulidighan yerning, muhimlighining nime ehmiyiti barlighini we derhal kitishining lazimlighini izharlaydu.

Bu sheherdin kelgen bala üchün, ömurboyi özini chong sheherlerde oqutush üchün, kéche-künduz mashu boranliq istasionda ishligen dadisining ölumining hichqandaq bir ehmiyiti yoqti . Uning üchün Naymanlar mazarlighiningmu hechqandaq bir ehmiyiti yoqti. Derhal ishni pütturup, bu ishtin qutulushnila oylayti. Mana mushu ishlarni körup turghan Yedigey öz ichide bundaq oylayti:
„ Nime hallargha kilip qaldi bu nesil? Pütün nersiler etiwarliq, emma ölumla undaq emesma? Eger ölumning yéngi ewlatlar üchün héchqandaq bir ehmiyiti bolmisa, Yashashningmu shundaq ehmiyiti yoqtur, undaqta bu insanlar nime üchün we qandaq yashaydu?“.

Yedigey miyitni yuyup-tarap, yerlikke teyarliq qilip, ertisi tang seherdila Naymanlar qebristanlighigha yolgha chéqish üchün jiddilishiwatsa, miyitning oghli Sabitjan addiy bir dua qilip, musibet ichide olturushning ornigha, bir xoshnisining öyide Haraq ichip, héch ishtin xewiri yoqtek, behozur sorun qurup olturidu. Buni körgen Yedigey qattiq epsuslanghan halda „ Atmish yilliq Sovet itipaqining bashqurishida qilip, bu yéngi ewlatlar dua qilishning ornigha haraq ichishni ügendi, Allahning barlighighimu ishenmes boldi“ deydu.

Yedigey yene mundaq chushenchilerde bolidu: „ Insan qelbide, bashlinish bilen axirlishishtiki, hayat bilen ölum arisidiki qarmu-qarshiliqni bir-birige maslashturidighan, peqet we peqetla bizge körunmeydighan Allah idi. Dualar mana mushuning üchün oqulidu. Buningdin bashqiche bolghanda Tengrining awazini anglighini bolmaydu. Tengrining barlighini hés qilalmaysen. Nime üchün yaritip, nime üchün ölturidighanlighini soralmaysenki! Dünyagha insanlar keldi, kelgendikin mushundaq yashaydu, bek razi bolmisimu öz qedrige shukre qilip, Tengridin medet alidu. Dualar barliqqa kelgendin biri héch özgermidi, dawamliq oxshash sözlerni tekralaydu, bu dualarning shuning üchün, yuz yillardin biri altun nokchilardek palildap kiliwatidu. Dawamliq öluklerning , qewrilerning bashlirida turup, oqulushi bir örpe-adet bolup kiliwatidu. Adet dawamliq mashundaq qalidu. Insan dawamliq bishigha bir bala-qaza kelgendila Allahni aghzigha alidu. Allahtin yardem soraydu. Allahqa ishenmigen insanlarning bishigha bala-qaza kelmigiche Allahni oylimaydu. Lékinze yéngi bir nesilning wekili bolghan Sabitjan bolsa, öz dadisining ölumigimu ökunmeywatidu, dadisidin menggüluk ayrilghanlighi üchün yash tökmeywatidu”

Yedigey öz yiqinining jinazisini Naymanlarning muqedes qewristanligha élip kétip barghanda, u yerlerde bir Rakita bazisining qurulghanlighini köridu we bu yerlerge jinazini qoyushqa ruxset qilmaydu.

Yedigey Öz ana tilinimu bilmeydighan esker qarawulgha ökungen halda mundaq deydu: “ Bu yerler bizning ziminimiz, bu yer bizning mazarlighimiz. Bizning özimizning mazarlighi bu yerler. Biz Sari-Özek insanlirining jinazisini bu yerlerge qoyush heqqimiz bar. Burundin-burinisida Nayman Ana mana mushu yerlerge kömulgen. U zamanlarda héchkimmu oylap baqmighan idi, shundaq bir künler kélip, bu yerge bashqilarning ,cheklengen herbi rayun qurup, igenliwilishini”. Yedigey, Sebitjanning qarshi chiqmay jim turghanlighini körup “ Mankurt sen, sen bir Mankurt! heqiqeten Mankurt sen! Bu ishni körup turup, qabul körmeyting, bu naheqchiliqqa köz yummayting, boyun egmeyting” deydu. We uzaq ötmushtiki Nayman anining riwayetlirini eske élip “Markurt” liqning zadi nime ikenligini shehirleydu.

Nayman Ana riwayiti:

Ana Béyit mazarlighida Nayman anining mubarek jesidi we uning parlaq muqedes ruhi bar idi. Bu mundaq bir riwayettin kelgen idi. Burunning burinisida San-Özek kentning etrapi ketken yap-yéshil yaylaq bolup, bu güzel makanda Qazaq xelqi charwachiliq bilen shughullunip, öz hayatlirini dawamlashturatti. Xoshna rayunda Juan-Juan digen bir millet bolup, bular dawamliq Qazaq xelqi bilen urush-jidel qilip, Qazaq charwuchilirining mal-waranlirini bulap, urush qozghayti. Bu urushlarda birde Qazaqlar ghelbe qilsa, birde Juan-Juanlar ghelbe qilatti. Kiyin yillarning ötushi bilen bu yap-yéshil otlaqlar, höl-yighinning azlighi, her- hil tebiy apetler tupeylidin qurup, chöllishishke bashlighan idi. Buning bilen Juan-Juanlar terp-terpke köchup ketti. Bularning bir qismi Volga derya boylirigha köchup kitip, u yerdiki xeliqler bilen atsimilasiye bolup, yoqulup ketken idi. Likin Qazaqlar dawamliq bu yerlerdin héch ayrilmay, quduq qizip, su chiqirip, ta hazirghiche yashap kiliwatati.

U zamanlarda Juan-Juanlar Qazaqlardin alghan esirlerge wehshilerche zulum qilattiken. Qazaqlardin esir alghan qawul yégitlerge yurguzidighan jaza shunchilik wehshi boludiken. Ularning kallisidiki pütün xatirlirini yuywitidiken. andin nime qil dise shuni qilidighan Mankurtqa aylandurwitidiken.

Ular alghan esirning, bishidiki chachlirini bir-birlep, tup yiltizidin yulup alidiken we Tögini soyup, uning boyun qismining tirisini ilip, esirning qip-qizil qangha boyalghan bishigha yipishturidiken. Bu issiq töge tirisi esirning bishigha shunchilik yipishidiki buni ajirtish mumkin emesken. Ular esirning bishigha tiririni yimishturghandin kiyin esernining put-qolini ching baghlap, boynigha taqaq taqap, chölluk yerge apirip 5-6 kün tashlap qoyudiken. issiq quyashning nüri astida esirning bishidiki tire qurup kawchuktek bolup kitidiken.
Tire qurghansiri bashni shunchilik qattiq siqidiken we beshidin unup chiqqan chach yuqurgha öselmey, bashning ich qismigha ösup insanning mighisigha sanchilip, shunchilik aghriydikenki bu aghriqqa chidimighan esirlerning köpliri ölup kitidiken. Saq qalghanliri bolsa ötmushidiki xatirlirining hemmisini yoqutidiken. Peqet hojayinining diginini qilidighan bir Mankurtqa aylinidiken. Bu Mankurtlar Juan-Juanlar üchün chunchilik qimmetlik hisaplinidiken.
Birliri bire Mankurtni ölturup qoysa, bir insan ölturgen heqning 3 hessisini töleydiken. Bir Mankurt özining kim ikenligini, qaysi soydin, qaysi qebilidin kelgenligini, anisining, dadisining , yash-ösmurlik dewrilirini héch bilmeydiken hetta özining insan ikenliginimu tuymaydiken. Peqet bilish iqtidari bolmighanlighi üchün, xojayini nime dise shuni qilip, xojayinining pütün arzu-isteklirini orunlashnila bilidiken. Aghzi bar tili yoq, itaetlik bir haywandin héch bir perqi yoq, qichip qutulushnimu bilmeydighan, xojayini héch ensirmeydighan bir Qulgha aylinidiken.

Quldar üchün eng chong xeter Qulning xojayinigha qarshi chiqishi bolup hésaplansimu, emma Mankurt isyanni, itaetsizlikni héch bilmeydighan, oylapmu qoymaydighan bir barliq hésaplinidiken. Xojayinigha Ishttinmu beter sadiq, uning sözidin zinhar chiqmaydighan, xojayinidin bashqilarning gépini zinhar anglimaydighan, peqetla qosiqi achsa, qosiqini toyghizishnila bilidighan bir mewjutluq bolup hésaplinidiken.

Bu Mankurtlar Xojayinliri üchün eng éghir, eng rezil we sewri telep qilidighan ishlarni bija kelturidiken. Sari-Özek chöllirining issiqida, bu yerlerdiki oymanliqlarda baqidighan tögilerni peqetla Mankurtlarla biqip, höddisidin chiqalaydiken. Bu Mankurtlargha yeydighan-ichidighan, kiyim-kéchigini bersila issiqni issiq dimey, boranni boran dimey pada maqidiken. Bular üchün muhim bolghan nerse peqetla xojayinni razi qilishla iken.

Dimek Juan-Juanlar mana mushundaq insaniyet alemidiki eng wehshi usullar arqiliq, esirlerni Mankurtqa aylandurup, insaniyet dunyasidiki eng rezil jinayetni ishligen iken.

Mana mashu Ana Béyit mazarlighida yatqan Nayman anining oghli, bir qitimliq jengde bexitke qarshi Juan-Juanmlargha esirge chushup qalidu we ularning rezil ziyankeshligige uchrap bir Mankurtqa aylinip qalidu. Bir küni bir top Uyghur sodigerler ashu chölluktin ötup kitiwitip, bir pada biqiwatqan Mankurtni uchritidu we bu weqeni Nayman anigha sözlep biridu. Nayman Ana yillardin biri öz yurek parisining iz-dirigini alalmay, kiche-künduz öz oghlining weslige yitish üchün Allagha dua qilip kiliwatqan idi. Bu Mankurtning xewirini alghandin kiyin belki u mining oghlum bolushi mumkin dep oylap, öz oghlini Juan-Juanlarning changgilidin qutuldurush üchün tang seherde bishigha ap-paq romalni artip, öz tögisige yeydigha-ichidighanni yuklep yolgha chiqidu. Ikki kün yol yurgendin kiyin, yéraqtin birsining Töge biqiwatqanlighini körudu we u mining oghlum bolushi mumkin dep shu terepke tögisini chapturidu.

Nayman ana bishigha shepkisini bashturup kiywalghan padichini körupla öz oghli ikenligini jezimleshturidu. Uning yinigha kilip, hör-hör yighlap turup, “oghlum! Oghlum. Balam men keldim! Her yerde yilardin biri sini izdidim, men sining anang !” deydu. Padichi Mankurt öz anisigha paqirap, hang wiqip qarapla turidu. Nayman ana oghluning yuzlirini tétrep turghan alqanliri bilen silayti we “Atingni xatirla! Kim oldughungni xatirla! Sining ating Jolaman, Dadangning ati Dönenbay! Dönenbay!” dep öz oghluning xatirisini eslige kelturush üchün charpishatti. Emma Mankurt hechnimini angliyalmighan idi.

“Vah oghlum, nime qildi sanga!” dep, Ananing kalpukliri achchiq ökunish we hesrettin titretti; özini tutalmay hör-hör yighlayti.

“Bir insanning qol ilkidiki mal-mölukini, pütün baylighini hetta hayatinimu alsa bolidighu, emma insanning eqlini élishtek bir jinayetni qandaqmu qilidu?
Ey risqini bergen Tengri! Eger sen bar bolsang, insanlarning eqlige mundaq bir rezil ishni qandaqmu salisen! Yer yüzide bundin bashqa zulum, eskilik azmiti kashki!” mushu sözlerni digen Nayman ana yashliq közlirini öz yurek-parisining ustidin héch ayrimayti.

Nayman ana oghluning xatirisin eslige kelturushtin héch waz kechmeyti, u oghlugha qayta –qayta sözlesh arqiliq unumge irishmekchi boldi.

“sining ating Jolamandir, Dadangning ismi Dönenbay idi. Xatirlawatamsen? Kichigingde oqya itishni, u sanga ügetken idi. Men bolsam sining anang.sen mining oghlum. Sen bolsang Naymanlar qebilisidin, chüshuniwatamsen? Sen bir Naymansen!”.

“Sen bu yerlerge kelmestin burun nime ishlar boldi?”
Mankurt: “Héch ish bolmidi.”
Ana: „Kéchemiti, künduzmiti?“
Mankurt: „héchnime emes.“
Ana: „kimler bilen sözlishishni xalayting?“
Mankurt asmangha qarap turup bundaq didi :”men Ay bilen sözlishishni xalaymen., men her küni Aygha qaraymen, Aymu manga qaraydu, bir-birimizni angliyalmaymiz, emma shuni bilimenki, u yerde olturghan birsi bar”
Ana hayajanlanghan halda:“ yene bashqa nimini xalaysen?“
Mankurt:“ Xojayimningkidek chéchimning bolushini oylaymen“.
Nayman ana qolini asta Manmkurtning béshigha uzutup:” ular sining béshinggha nime qilghanlighini körup baqay” didi. Mankurt wurkigen halda derhal bishini tartti we shepkisini qoli bilen ching basurup turup, yuzini tetur qiliwaldi. Nayman ana shu chaghda uning béshi toghruluq héch gep qilmasliqning lazimlighini chüshendi. Del mashu chaghda uzaqtin bir ademning tögige minip kiliwatqanlighi körundi. Nayman ana derhal „kim bu kiliwatqan ?“ dep soridi. Mankurt: „Manga tamaq ekiliwatidu“. Nayman ana bir az hoduqti. Bundaq bir chaghda tuyuqsiz peyda bolghan Juan-Juangha körulmeslik üchün derhal tögisige minip bu yerdin uzaqlashmaqchi boldi we „Sen uninggha bir nime dime, men yene kilimen oghlum“ dep tögisini minip mangdi. Oghli héch jawap bermidi, héch bir ish bolmighandek, bu bolup ötkenler uning xéyalighimu kirip chiqmidi. Emma Juan-Juan bolsa Nayman anini körup qalghan idi. Shunga u derhal Nayman anining arqisidin qoghlighan bolsimu Nayman ana alla qachan közdin ghayip bolghan idi. Juan-Juan Mankurttin, kelgen kishining kim ikenligini sorighan bolsimu likin Mankurttin qanaetlengidek jawap alalmidi.

Juan-Juan Mankurtning qoligha bir oqyani tutquzup:“eger yene kelse uni öltur“ didi we ekelgen tamaqlarni tashlap qoyup kitip qaldi. Ertisi küni tang suzulush bilenla Nayman ana öz oghlini bu yerdi derhal qutuldurup, ilip kitish üchün yene keldi. Likin yiraqatin kiliwatqan Anini körgen Mankurt bir top tögilerning arisingha mukunup, Aning del köksini nishangha ilip olturdi.

Ana oghli terepke kiliwitip, uyqusiz, charchighan közliri bilen oghlini etraptin izdidi we „Oghlum, jinim oghlum! Men anang yene keldim, sini ilip ketkini keldim, hergiz qurqma! Men sini qutuldurimen, men sini bu qulluqtin azat qilimen! Sini öz yurtinggha ilip kitimen“ likin ming epsusu Anining nime dewatqanlighi Mankurtning xiyalighimu kirip chiqmayti, es- xiyali uni bir oq bilen itip ölturup, xojayinining buyruqini ijra qilishla idi. Shunga u öz anisini nishangha ilip oqyaning kérechini bar küchi bilen tartip, öz mehriwan Anisini nishangha ilip, peytni kötup, tögiler topining ichide yukunup ölturatti. Naman ana bolsa ensizlik ichide oghlini izdewatqan idi. Ana axiri öz oghlini kördi, oghlining közlirige quyashning nurliri chushup turatti, bu seweptin toghra nishangha ilish üchün, yaxshi bir pursetni kutup turatti.
Ana öz oghlugha waqirdi: “Jolaman, sen oghlum sen! Oghlum, ating Jolaman, sen Nayman sen! Men anang!! Jolaman oghlum!” mana mushu peytte oghluning özini top-toghra nishangha iliwatqanlighini iniq kördi, oghli bar küchi bilen kérechni tartip turatti:” Toxta! Atma!” peqet mashunila diyelidide, oq kilip anining yurikige gach qilip sanjildi. Nayman ana oqning zerbisidin Tögining ustidin yerge yéqildi, bishidiki aq romal asta leylep hawa kötörulup aq aqqugha aylinip ketti. Bu aq aqqu kökte turup, Nayman anining eng axirqi qitim aghzidin itishqa ölgurelmigen sözlirini tekrarlidi:” Ismingni xatirla! Kim ikenligingni xatirla! Dadangning iti Dönenbay! Dönenbay! Dönenbay!…” mana bügünki Dönenbay qushi shu zamanlardiki riwayetlerdin qalghan imish. Bu San-özek chölidiki mazaliqta ashu öz oghlini quluqtin qutuldurush yolida, öz oghli teripidin shéyit qilinghan ,Nayman anining mubarek tini yatarmish. Nayman ana mingen töge Aqmayanning neslidin bugunki Aq tögiler kelgen imish.

Aptor Chingiz Aytmatov Nayman ana riwayiti arqiliq “Insanlarni Mankurt bolushtin qutuldurayli!” digen uluwar bir mexsetni otturgha qoyudu we Mankurtluqning nime ikenligige jawap biridu.

Yedigey öz yiqinini Naymanlar mazarlighi etrapigha Musulmanlar usuli boyiche awaylap kömup, özi wapat bolghandin kiyin özini mana mushu yerge kömushni etrapidikilerge nesihet qilidu. We bundaq oylaydu: “Eger insanlar ölgendin kiyin, rohi bashqa bir janliqning bedenige kiridighan bolsa, men bir chumule bolushning ornigha, aq quyruqluq kökuyun bolushni oylaymen, u waqitta ashu ustimizde perwaz qiliwatqan kökuyundek, ta eng yuqarlarghiche uchup, bu wetenning tupraqlirini qanghiche körimen, közlerimni pütün ana wetenning ziminining ustidin héch ayrimaymen.mana bu mining arzuyum “ deydu. Yene u mundaq deydu :“Bedinim bolsa chirip, qurup tupraqqa arliship kitidu, chünki biz tupraqtin kelgen, axirda yene tupraqqa arshiship kitimiz”.

Hayatta tarixi weqeler, tarixi eslimiler köp, peqet bularning qandaq bolghanlighi, nimiler bolghanlighi muhim emes, muhim bolghini ötmushni yazma shekilde, bugunki künde bizge esqatidighan halda shehirlep birish eng muhimdur. Mundaq weqelerni yazma shekilde emes belki héchqandaq paydisi bolmaydighandekla sözlep qoyush, kiyinki ewlatlar üchün qilinghan bir düshmenliktur.

Yer yuzide bir kün kilidu, heqiqet öz yirini tapidu. Héchkimning qilghan eskiligi jazasiz qalmaydu. Heq we adalet bar we bu dunya yoq bolup ketgenge qeder bu choqum shundaq bolidu. Yer yüzide eskiliklerning, éghir heqsizliklerning dawamliq sir bolup qalmaydighanlighini, adaletning , heqiqetning yoq bolup ketmeydighanlighini oylisam rahatlinip qalimen we bu haytatta xoshal yashashqa medet bolidu. Heqiqet we adaletning yene bir qitim ghalip kilishi üchün waqit kitidu. Supbisizki bu ghelbilerning qolgha kilishi üchün japaliq bir jeryanni bésip ötushke toghra kilidu, emma haman heqiqet ghelbe qilidu, bu Dunya mewjutla bolidiken bu mushundaq bolidu.

Bir nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur

Yer yuzide bir kün kilidu, heqiqet öz yirini tapidu. Héchkimning qilghan eskiligi jazasiz qalmaydu. Heq we adalet bar we bu dunya yoq bolup ketgenge qeder bu choqum shundaq bolidu. Yer yüzide eskiliklerning, éghir heqsizliklerning dawamliq sir bolup qalmaydighanlighini, adaletning , heqiqetning yoq bolup ketmeydighanlighini oylisam rahatlinip qalimen we bu haytatta xoshal yashashqa medet bolidu. Heqiqet we adaletning yene bir qitim ghalip kilishi üchün waqit kitidu. Supbisizki bu ghelbilerning qolgha kilishi üchün japaliq bir jeryanni bésip ötushke toghra kilidu, emma haman heqiqet ghelbe qilidu, bu Dunya mewjutla bolidiken bu mushundaq bolidu.

Bir nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur

nime digen isil kurlar bu, rehmet kirindax buni bu meydanga irinmey yazgininngiz uqun

Unregistered
28-07-15, 23:20
mushu timigha ulap, bir bilgemni yizip koyushni toghra taptim. menmu uzun bir yillarda adalet, yahshilik, we toghruluk hekiket yingidu dep ishengen bireylen. Likin riallik undak addi emes iken, bir qaghda bireylen bu dunyada yalghanqilik hemme yerde, likin dunya terekki kilip kitiwirdiken dep eytti, bu geplerge hilihem kiziksinip karaymen. Yikinda pizika elmining quant mehaynikisini insanlar dunyasi gha tetbiklighan bir kitapni tonushturghan vidioni kurup kaldim. Uningda tebiettiki bir eng asasi kanunni jemyetke tetbiklighan, yeni quant mehaykisi boyinqe bolghanda, bar bilen yokni, yahshi bilen yamanni ayriwetkili bolmaydu. systima turghun bolsa, we hemme nerse siziklik bolghan ehwalda, ras bilen yalghannimu ayrighili bolmaydu, dimek arzu kilinghan netije mushu mujumelliktin tuzulgen sharait teripin tallap ilinidu. yamangha yoluksang yarisi yukuda , kazangha yoluksang karisi digendek gep bolap kalidu. mushu eynide kursek, dawamlik yahshi yaki toghra yingidu digen gep yok, yaman yaki naqarmu yingidu digen gep kilidu. dimek jemyetni tengshep tutup turusk uqun huda yaki hudadek bir kuq zorur bolghan bolidiken. Eyni qaghda systema siziksiz ehwalgha koqse ashu quant mihaynikisi boyinqe bir sheperengning herkiti ozi turghan sharaittiki yamghaur ni tohtutup kilish yaki shamal yolnushi ozgertishke sewep bolap kalalaydiken, ashu qaghdiki huda shepereng bolap kalidu dikgen gepmu bolap kalidu. bir systiming siziksiz ehwalgha kuqushige uningdiki melum bir ilimentning oz tegdirini ozi belgileshke kedem ilish bilen bashlanghan bolidiken yaki hayatlik ashundak bashlinidiken. Shundak bolghanda adalet uq nuhtida bolidiken, birinji hudaning kolida, ikkinji adil padisha yaki adil yurt aksakalining kolida, uqinjisi oz tehtirini ozi belgilesh uqun kuresh kilishta. Dimek adalet yok nerse bolishi natayin, likin uni kolgha kelturush mushkul ish. Adelet bundin burunki neqqe yuz yillarning aldida ongayrak bolghan bolushimu mumkin, qunki u qaghdiki jemyet kurulmisi addi qushengili bolidihan suzuk jemyet bolghan bolsa. Bugunki kunde, suzuk qushengili bolidighan jemyet berpa kilghan dewlet yaki yerlerde yenilam shu hil adelet bar bolushi mumkin. U dawamlik yingemdu, bu natayin bolap kilishi u kanuniyetke yitip kalidiken. Shundaktimu, huda hemminglerge ozengler arzu kilghan adeletni elip birusihke yadem kilghay....

Unregistered
30-07-15, 01:20
Sen bu temigha bir nerse ulaymen deme!

Sening " uzun bir yillarda ishen'gen heqiqetliring", "korup qalghan widio "liring "shepereng xuda"liring kop bolup keldi. "Xitay mustemlikisi Astida oz tegdirini ozi belgilesh"liring tugimidi, "wetendin chiqqan'gha bir nechche yilla bolghan"idi. Emma miyunxindiki sabiq "amirika awazi Radiosi"ning ichide sidiqhaqi metmusa ependimge ghezeplinip :"qiriq yilliq jalap men, manga sikish ugetme"digen erkin isa yusup(alptikin)ning
Ozidekla sozleydikens. Hayatliq heqqide uch noqting bar iken:

"Hayatliq birinji xudaning qolida, Ikkinji adil padishaning yaki adil yurt aqsaqalining qolida,
Uchinjisi oz teqtirini ozi belgilesh uchun kuresh kilishta" iken.

Bu eblex mentiqiliringge birinji jawap:

- Xudaning qolida insan yaritilghan, olgendin kiyin qandaq yashighanliqidin hisap ilish yene xudaning qolida. Bu Dunyadiki Ademning hayatini xuda Sinaq uchun Ademning oz qoligha bergen. Sen Xudani, Allani , Islamni burmilap xata chushenduriwatisen. Xuda bu dunyadiki hayatqa arilashmaydu. U: yaritishni men yarattim, manga yarilishing ozengdin digen.

- Ikkinji jawap: sen tilgha alghan "yurt" elbette xitay bisiwalghan Uyghurlarning wetini. "Adil Padisha" Mawjushi idi , emdi shijingping boldi, "Adil Aqsaqal" digining „Pishqedem“ Satqunlar !

- Uchinji jawap: Xitay mustemlikisi astida, Uyghurlarning oz teqdirini ozi belgilesh hoquqi bolamdu?

Sen yillardin biri : Alla ani qilghay, mani qilmighay , palani jennette yatqay, pustani DUQ ning reislikide olturghay, Uyghurlar xitay birliki bolghay, yuksek Aptunumiye bolghay ...larni dep yaman kop Dualarni qilip Qildurup, Uyghurlarni aldap kelding. Miningche s oqughan, gepni obdan toqughan bilen Uyghurlarni astirtin "adil padisha" bilen
"Adil aqsaqal"largha qul qilip, baghlap tutup biridighan arimdiki Uyghur dushmini eblexning ozi ikens. sozum moshu yerde turup tursun. Yene qandaq ikenlikingni korsutush uchun yene kilimen.
Sen bu temigha bir nerse ulaymen deme!

Sening " uzun bir yillarda ishen'gen heqiqetliring", "korup qalghan widio "liring "shepereng xuda"liring kop bolup keldi. "Xitay mustemlikisi Astida oz tegdirini ozi belgilesh"liring tugimidi, "wetendin chiqqan'gha bir nechche yilla bolghan"idi. Emma miyunxindiki sabiq "amirika awazi Radiosi"ning ichide sidiqhaqi metmusa ependimge ghezeplinip :"qiriq yilliq jalap men, manga sikish ugetme"digen erkin isa yusup(alptikin)ning Ozidekla sozleydikens. Hayatliq heqqide uch noqting bar iken:

seningche Hayatliq "birinji xudaning qolida, Ikkinji adil padishaning yaki adil yurt aqsaqalining qolida, Uchinjisi oz teqtirini ozi belgilesh uchun kuresh kilishta" iken.

Bu eblex Mentiqiliringge birinji jawap:

- Xudaning qolida insan yaritilghan, olgendin kiyin qandaq yashighanliqidin hisap ilish yene xudaning qolida. Bu Dunyadiki Ademning hayatini xuda Sinaq uchun Ademning oz qoligha bergen. Sen Xudani, Allani , Islamni burmilap xata chushenduriwatisen. Xuda bu dunyadiki hayatqa arilashmaydu. U: yaritishni men yarattim, manga yarilishing ozengdin digen.

- Ikkinji jawap: sen tilgha alghan "yurt" elbette xitay bisiwalghan Uyghurlarning wetini. "Adil Padisha" Mawjushi idi , emdi shijingping boldi, "Adil Aqsaqal" digining „Pishqedem“ Satqunlar !

- Uchinji jawap: Xitay mustemlikisi astida, Uyghurlarning oz teqdirini ozi belgilesh hoquqi bolamdu?

Sen yillardin biri : Alla ani qilghay, mani qilmighay , palani jennette yatqay, pustani DUQ ning reislikide olturghay, Uyghurlar xitay birliki bolghay, yuksek Aptunumiye bolghay ...larni dep yaman kop Dualarni qilip Qildurup, Uyghurlarni aldap kelding. Miningche s oqughan, gepni obdan toqughan bilen Uyghurlarni astirtin "adil padisha" bilen
"Adil aqsaqal"largha qul qilip, baghlap tutup biridighan arimdiki Uyghur dushmini eblexning ozi ikens.

Yene qandaq ikenlikingni korsutush uchun yene kilimen.

سەن بۇ تەمىغا بىر نەرسە ئۇلايمەن دەمە!

سەنىڭ " ئۇزۇن بىر يىللاردا ئىشەنگەن ھەقىقەتلىرىڭ"، "كورۇپ قالغان ۋىدىئو "لىرىڭ "شەپەرەڭ خۇدا"لىرىڭ كوپ بولۇپ كەلدى. "خىتاي مۇستەملىكىسى ئاستىدا ئوز تەگدىرىنى ئوزى بەلگىلەش"لىرىڭ تۇگىمىدى، "ۋەتەندىن چىققانغا بىر نەچچە يىللا بولغان"ئىدى. ئەمما مىيۇنخىندىكى سابىق "ئامىرىكا ئاۋازى رادىئوسى"نىڭ ئىچىدە سىدىقھاقى مەتمۇسا ئەپەندىمگە غەزەپلىنىپ :"قىرىق يىللىق جالاپ مەن، ماڭا سىكىش ئۇگەتمە"دىگەن ئەركىن ئىسا يۇسۇپ(ئالپتىكىن)نىڭ
ئوزىدەكلا سوزلەيدىكەنس. ھاياتلىق ھەققىدە ئۇچ نوقتىڭ بار ئىكەن:

"ھاياتلىق بىرىنجى خۇدانىڭ قولىدا، ئىككىنجى ئادىل پادىشانىڭ ياكى ئادىل يۇرت ئاقساقالىنىڭ قولىدا،
ئۇچىنجىسى ئوز تەقتىرىنى ئوزى بەلگىلەش ئۇچۇن كۇرەش كىلىشتا" ئىكەن.

بۇ ئەبلەخ مەنتىقىلىرىڭگە بىرىنجى جاۋاپ:

- خۇدانىڭ قولىدا ئىنسان يارىتىلغان، ئولگەندىن كىيىن قانداق ياشىغانلىقىدىن ھىساپ ئىلىش يەنە خۇدانىڭ قولىدا. بۇ دۇنيادىكى ئادەمنىڭ ھاياتىنى خۇدا سىناق ئۇچۇن ئادەمنىڭ ئوز قولىغا بەرگەن. سەن خۇدانى، ئاللانى ، ئىسلامنى بۇرمىلاپ خاتا چۇشەندۇرىۋاتىسەن. خۇدا بۇ دۇنيادىكى ھاياتقا ئارىلاشمايدۇ. ئۇ: يارىتىشنى مەن ياراتتىم، ماڭا يارىلىشىڭ ئوزەڭدىن دىگەن.

- ئىككىنجى جاۋاپ: سەن تىلغا ئالغان "يۇرت" ئەلبەتتە خىتاي بىسىۋالغان ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنى. "ئادىل پادىشا" ماۋجۇشى ئىدى ، ئەمدى شىجىڭپىڭ بولدى، "ئادىل ئاقساقال" دىگىنىڭ „پىشقەدەم“ ساتقۇنلار !

- ئۇچىنجى جاۋاپ: خىتاي مۇستەملىكىسى ئاستىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئوز تەقدىرىنى ئوزى بەلگىلەش ھوقۇقى بولامدۇ؟

سەن يىللاردىن بىرى : ئاللا ئانى قىلغاي، مانى قىلمىغاي ، پالانى جەننەتتە ياتقاي، پۇستانى دۇق نىڭ رەئىسلىكىدە ئولتۇرغاي، ئۇيغۇرلار خىتاي بىرلىكى بولغاي، يۇكسەك ئاپتۇنۇمىيە بولغاي ...لارنى دەپ يامان كوپ دۇئالارنى قىلىپ قىلدۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنى ئالداپ كەلدىڭ. مىنىڭچە س ئوقۇغان، گەپنى ئوبدان توقۇغان بىلەن ئۇيغۇرلارنى ئاستىرتىن "ئادىل پادىشا" بىلەن
"ئادىل ئاقساقال"لارغا قۇل قىلىپ، باغلاپ تۇتۇپ بىرىدىغان ئارىمدىكى ئۇيغۇر دۇشمىنى ئەبلەخنىڭ ئوزى ئىكەنس. سوزۇم موشۇ يەردە تۇرۇپ تۇرسۇن. يەنە قانداق ئىكەنلىكىڭنى كورسۇتۇش ئۇچۇن يەنە كىلىمەن.
سەن بۇ تەمىغا بىر نەرسە ئۇلايمەن دەمە!

سەنىڭ " ئۇزۇن بىر يىللاردا ئىشەنگەن ھەقىقەتلىرىڭ"، "كورۇپ قالغان ۋىدىئو "لىرىڭ "شەپەرەڭ خۇدا"لىرىڭ كوپ بولۇپ كەلدى. "خىتاي مۇستەملىكىسى ئاستىدا ئوز تەگدىرىنى ئوزى بەلگىلەش"لىرىڭ تۇگىمىدى، "ۋەتەندىن چىققانغا بىر نەچچە يىللا بولغان"ئىدى. ئەمما مىيۇنخىندىكى سابىق "ئامىرىكا ئاۋازى رادىئوسى"نىڭ ئىچىدە سىدىقھاقى مەتمۇسا ئەپەندىمگە غەزەپلىنىپ :"قىرىق يىللىق جالاپ مەن، ماڭا سىكىش ئۇگەتمە"دىگەن ئەركىن ئىسا يۇسۇپ(ئالپتىكىن)نىڭ ئوزىدەكلا سوزلەيدىكەنس. ھاياتلىق ھەققىدە ئۇچ نوقتىڭ بار ئىكەن:

سەنىڭچە ھاياتلىق "بىرىنجى خۇدانىڭ قولىدا، ئىككىنجى ئادىل پادىشانىڭ ياكى ئادىل يۇرت ئاقساقالىنىڭ قولىدا، ئۇچىنجىسى ئوز تەقتىرىنى ئوزى بەلگىلەش ئۇچۇن كۇرەش كىلىشتا" ئىكەن.

بۇ ئەبلەخ مەنتىقىلىرىڭگە بىرىنجى جاۋاپ:

- خۇدانىڭ قولىدا ئىنسان يارىتىلغان، ئولگەندىن كىيىن قانداق ياشىغانلىقىدىن ھىساپ ئىلىش يەنە خۇدانىڭ قولىدا. بۇ دۇنيادىكى ئادەمنىڭ ھاياتىنى خۇدا سىناق ئۇچۇن ئادەمنىڭ ئوز قولىغا بەرگەن. سەن خۇدانى، ئاللانى ، ئىسلامنى بۇرمىلاپ خاتا چۇشەندۇرىۋاتىسەن. خۇدا بۇ دۇنيادىكى ھاياتقا ئارىلاشمايدۇ. ئۇ: يارىتىشنى مەن ياراتتىم، ماڭا يارىلىشىڭ ئوزەڭدىن دىگەن.

- ئىككىنجى جاۋاپ: سەن تىلغا ئالغان "يۇرت" ئەلبەتتە خىتاي بىسىۋالغان ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنى. "ئادىل پادىشا" ماۋجۇشى ئىدى ، ئەمدى شىجىڭپىڭ بولدى، "ئادىل ئاقساقال" دىگىنىڭ „پىشقەدەم“ ساتقۇنلار !

- ئۇچىنجى جاۋاپ: خىتاي مۇستەملىكىسى ئاستىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئوز تەقدىرىنى ئوزى بەلگىلەش ھوقۇقى بولامدۇ؟

سەن يىللاردىن بىرى : ئاللا ئانى قىلغاي، مانى قىلمىغاي ، پالانى جەننەتتە ياتقاي، پۇستانى دۇق نىڭ رەئىسلىكىدە ئولتۇرغاي، ئۇيغۇرلار خىتاي بىرلىكى بولغاي، يۇكسەك ئاپتۇنۇمىيە بولغاي ...لارنى دەپ يامان كوپ دۇئالارنى قىلىپ قىلدۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنى ئالداپ كەلدىڭ. مىنىڭچە س ئوقۇغان، گەپنى ئوبدان توقۇغان بىلەن ئۇيغۇرلارنى ئاستىرتىن "ئادىل پادىشا" بىلەن
"ئادىل ئاقساقال"لارغا قۇل قىلىپ، باغلاپ تۇتۇپ بىرىدىغان ئارىمدىكى ئۇيغۇر دۇشمىنى ئەبلەخنىڭ ئوزى ئىكەنس.

يەنە قانداق ئىكەنلىكىڭنى كورسۇتۇش ئۇچۇن يەنە كىلىمەن.
_______


mushu timigha ulap, bir bilgemni yizip koyushni toghra taptim. menmu uzun bir yillarda adalet, yahshilik, we toghruluk hekiket yingidu dep ishengen bireylen. Likin riallik undak addi emes iken, bir qaghda bireylen bu dunyada yalghanqilik hemme yerde, likin dunya terekki kilip kitiwirdiken dep eytti, bu geplerge hilihem kiziksinip karaymen. Yikinda pizika elmining quant mehaynikisini insanlar dunyasi gha tetbiklighan bir kitapni tonushturghan vidioni kurup kaldim. Uningda tebiettiki bir eng asasi kanunni jemyetke tetbiklighan, yeni quant mehaykisi boyinqe bolghanda, bar bilen yokni, yahshi bilen yamanni ayriwetkili bolmaydu. systima turghun bolsa, we hemme nerse siziklik bolghan ehwalda, ras bilen yalghannimu ayrighili bolmaydu, dimek arzu kilinghan netije mushu mujumelliktin tuzulgen sharait teripin tallap ilinidu. yamangha yoluksang yarisi yukuda , kazangha yoluksang karisi digendek gep bolap kalidu. mushu eynide kursek, dawamlik yahshi yaki toghra yingidu digen gep yok, yaman yaki naqarmu yingidu digen gep kilidu. dimek jemyetni tengshep tutup turusk uqun huda yaki hudadek bir kuq zorur bolghan bolidiken. Eyni qaghda systema siziksiz ehwalgha koqse ashu quant mihaynikisi boyinqe bir sheperengning herkiti ozi turghan sharaittiki yamghaur ni tohtutup kilish yaki shamal yolnushi ozgertishke sewep bolap kalalaydiken, ashu qaghdiki huda shepereng bolap kalidu dikgen gepmu bolap kalidu. bir systiming siziksiz ehwalgha kuqushige uningdiki melum bir ilimentning oz tegdirini ozi belgileshke kedem ilish bilen bashlanghan bolidiken yaki hayatlik ashundak bashlinidiken. Shundak bolghanda adalet uq nuhtida bolidiken, birinji hudaning kolida, ikkinji adil padisha yaki adil yurt aksakalining kolida, uqinjisi oz tehtirini ozi belgilesh uqun kuresh kilishta. Dimek adalet yok nerse bolishi natayin, likin uni kolgha kelturush mushkul ish. Adelet bundin burunki neqqe yuz yillarning aldida ongayrak bolghan bolushimu mumkin, qunki u qaghdiki jemyet kurulmisi addi qushengili bolidihan suzuk jemyet bolghan bolsa. Bugunki kunde, suzuk qushengili bolidighan jemyet berpa kilghan dewlet yaki yerlerde yenilam shu hil adelet bar bolushi mumkin. U dawamlik yingemdu, bu natayin bolap kilishi u kanuniyetke yitip kalidiken. Shundaktimu, huda hemminglerge ozengler arzu kilghan adeletni elip birusihke yadem kilghay....

Unregistered
30-07-15, 01:41
Yer yuzide bir kün kilidu, heqiqet öz yirini tapidu. Héchkimning qilghan eskiligi jazasiz qalmaydu. Heq we adalet bar we bu dunya yoq bolup ketgenge qeder bu choqum shundaq bolidu. Yer yüzide eskiliklerning, éghir heqsizliklerning dawamliq sir bolup qalmaydighanlighini, adaletning , heqiqetning yoq bolup ketmeydighanlighini oylisam rahatlinip qalimen we bu haytatta xoshal yashashqa medet bolidu. Heqiqet we adaletning yene bir qitim ghalip kilishi üchün waqit kitidu. Supbisizki bu ghelbilerning qolgha kilishi üchün japaliq bir jeryanni bésip ötushke toghra kilidu, emma haman heqiqet ghelbe qilidu, bu Dunya mewjutla bolidiken bu mushundaq bolidu.
Bir nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur nime digen isil kurlar bu, rehmet kirindax buni bu meydanga irinmey yazgininngiz uqun

Yaxshi tesirat yazghan kishi hazirghiche peqet siz. Eserni Abdushkur Memimitim yazghan. bir sezgur dostumiz uni oqup qelip bu yerge yollighan. Teximu kop Uyghurlarni oqusun dep irinmestin kona yeziqqa aylandurup Arxitektur Sidiqhaji.Mertmusa Ependim yollighan. bolsa bu Eserni oqumighan Uyghur qlmisa bolatti. bu tip eserler kop, likin ular cheklinip keldi. azghine heqiqet, wijdan igiliri yetim qalduruldi. "Namertler Atliq, Mertler Piyade" bolidighan dewir ayaqlashmaqta."Adaletning , heqiqetning yoq bolup ketmeydighanlighini"Oylisaq hemmimiz sizdek Rahatlinip qalimiz!



RFA da anglitilsa bolatti.undaq bolmay texi eserni bashqa menagha Aylandurup, baghlawatqanlar chiqiwatidu.
"Namertler Atliq, Mertler Piyade"