PDA

View Full Version : 5 – féwral ghulja inqilabining omumi jeryani, xaraktéri we ichki – tashqi inkasliri



Qurultay teshwiqati
05-02-15, 04:45
5 – féwral ghulja inqilabining omumi jeryani, xaraktéri we ichki – tashqi inkasliri

DUQ teshwiqat – neshriyat komitéti

1997 – yili 2 – ayning 5 – küni yüz bergen we eyni chaghda xelq’arada xéli zor tesir qozghighan ghulja inqilabining 18 – yilliqi yétip kélish aldida turghan shu künlerde, dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur teshkilatliri we Uyghur jama’etliri, xuddi 18 yil burunqidek zor hayajan we qizghinliq keypiyati ichide ghulja inqilabining 18 – yilliqini xatirilesh we ghulja shéhitlirini yad étish üchün pütün dunya miqyasida Xitay hakimiyitige qarshi naraziliq namayishlirini we türlük shekildiki xatirilesh pa’aliyetlirini ötküzüshke jiddiy hazirlanmaqta.

bu, 5 – féwral ghulja inqilabining Uyghur milliy herikitidiki tarixiy ehmiyitini we Uyghur xelqining qelbidiki chongqur tesirini we öchmes izini munazire telep qilmaydighan halda oshuqche sherhlep turmaqta !

5 – féwral ghulja weqesidin kéyin, meyli xelq’araliq kishilik hoquq teshkilatliri bolsun, yaki d’uq bashchiliqidiki Uyghur milliy herikiti bolsun, kommunist Xitay hakimiyitini Uyghurlargha qaritip kéliwatqan bésim, zulum we qattiq basturush siyasitidin waz kéchishke, Uyghur xelqining milliy, diniy we iqtisadi heq – hoquqlirigha hörmet qilishqa dalalet qilip kelgen, eger Xitay hakimiyiti bu xil dölet térror tüsini alghan gheyriy insani qilmishini dawamlashturghan teqdirde, Sherqiy Türkistan rayonidiki milliy toqunush we qarshiliq körsitish heriketlirining shiddet bilen küchiyip baridighanliqi heqqide izchil türde agahlandurup kelgen bolsimu, emma Xitay hakimiyiti bu semimiy tekliplerge pisent qilmay, Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishni tüp meqset qilghan tipik mustemlikichilik siyasitidin waz kechkini yoq.

Xitayning 5 – féwral ghulja weqesidin kéyin Uyghurlargha qarita izchil türde yürgüzüp kelgen qattiq basturush siyasiti, kölimi ghulja weqesidin nechche hesse éship chüshidighan we pütün dunyada zor tesir qozghighan 5 – iyul Ürümchi qirghinchiliqining kélip chiqishigha biwasite sewebchi boldi !

epsuski, Xitay hakimiyiti 5 – féwral ghulja weqesidin kéyin Uyghurlargha qarita qandaq siyaset yürgüzgen bolsa, Ürümchi qirghinchiliqidin kéyinmu yene oxshashla ilgiriki rehimsizlerche qattiq basturush, keng kölemlik tutqun qilish we qirghin qilish siyasitidin esla waz kechmidi.

5 – iyul Ürümchi qirghinchiliqidin kéyin, Xitay hakimiyiti dunya jama’etchilikining naraziliqigha perwa qilmay, Sherqiy Türkistan rayonigha Xitay köchmini yötkesh, Uyghurlarning milliy ma’aripini xatalashturush, Uyghurlarni dinsizlashtutush, Uyghur qizlirini Xitayning ichki ölkilirige mejburi ishlemchilikke yötkesh, Sherqiy Türkistanning tebi’iy bayliqlirini talan – taraj qilish, bingtuenni kéngeytish, Xitay köchmenliri bilen Uyghurlargha qarita qanun jehettin qosh ölchem qollinish … Qatarliq bir yürüsh siyasetlirini yenimu kücheytip, Sherqiy Türkistan rayonida bir Qatar muqimsizliq amillirining we milliy toqunushlarning meydan’gha kélishige biwasite sewebchi boldi, 5 – iyul Ürümchi qirghinchiliqidin buyan, Sherqiy Türkistan rayonidiki milliy toqunush we naraziliq heriketlirining ayighi üzülgini yoq, epsuski, Xitay hakimiyiti bu hadisilerdin héch bir zaman sawaq alghini yoq, eksiche pütün milliy ixtilap we toqunushlarning mes’uliyitini bigunah Uyghurlarning gedinige artip, ulargha » térrorist » dégen qalpaqni kiydürüp, qattiq basturushqa tayan’ghan dölet térror siyasitini dawamlashturup keldi.

emeliyette bu, Xitay hakimiyitining uzun yillardin buyan Uyghurlargha qarita élip bériwatqan zenjirsiman zerbe bérishning zenjirsiman inkasliri idi.

mawzidungning ölümidin kéyin shekillen’gen Xitay hakimiyiti teripidin, » xelqimizge balasi – qaza élip kelgen zulmetlik 10 yil » dep baha bérilgen » medeniyet zor inqilabi » mezgilide, Xitayning qanun sistémisi shu derijide zawalliqqa yüz tutqan idiki, her derijilik xelq inqilabi komitétliri, xongwéybing dep atalghan qizil qoghdighuchilar etretliri, xelq eskerliri, partiye we ittipaq ezaliri … omumen mustebit diktator mawzidung we unung hakimiyitige sadiq bolghanliqi guruppa we shexslerning xalighanche adem tutush, soraq qilish, qiynash, axturush we öltürüsh hoquqi bar idi, shu sewebtin, 10 yilliq medeniyet zor inqilabi mezgilidila nechche milyonlighan bigunah insan hayatidin ayrilghan idi.

bügün qaraydighan bolsaq, Sherqiy Türkistandiki weziyetning eyni chaghdiki medeniyet zor inqilabi mezgilidikidin héch bir perqining yoqluqini körüwélish mumkin.

hazir esker, saqchi we bashqa qanun tarmaqliri uyaqta tursun, hetta adettiki yéza – kent we mehelle derijilik jésekchi, amanliq xadimi we kadirningmu gumanliq depla qarighan Uyghurlarni xalighanche teqib qilish, tutqun qilish we öltürüsh hoquqi bar !
Sherqiy Türkistanda her yili ölüm jazasigha höküm qiliniwatqan Uyghurlarning 90 pirsentidin köpreki özlirining milliy we diniy jehettiki heq – hoquqlirini telep qilghini üchün qolgha élin’ghan we Xitay hakimiyiti teripidin » 3 xil küchler » dep atalghan bigunah Uyghurlardin teshkil tapqan bolup, Xitay sotliri teripidin héch bir qanuni tertip yaki qanuni asasqa tayanmighan halda pütünley siyasiy buyruq we siyasiy qarar bilen ölümge mehkum qilin’ghan bu Uyghurlar hetta sotta özini aqlash we mudapi’e qilish hoquqidinmu tamamen mehrum qaldurulmaqta.

Xitay hakimiyiti bügün’ge qeder Sherqiy Türkistanda meydan’gha kelgen herqandaq shekildiki chong – kichik naraziliq yaki qarshiliq körsitish heriketliridin kéyin, Uyghurlargha qarita omumi yüzlük tutqun qilish dolquni qozghash siyasitini izchil dawamlashturup keldi.

mesilen, 1990 – yili kichikkine barin yézisida yüz bergen naraziliq herikitini bahane qilip, » barin eksil’inqilabchilirining qalduq küchlirini tazilash » dégen namda, pütün Sherqiy Türkistan miqyasi boyiche chong tutqun herikiti qozghap, 10 minglighan bigunah Uyghurlarni qolgha élip türmilerge tashlidi.

Xitayning bu qétimliq chong tazilash herikiti birqanche yil dawam qildi we bu jeryanda tutqun qilin’ghanlarning omumi sani hetta barin yézisining omumi nopusidinmu éship ketti.

1997 – yili 2 – ayning 5 – küni ghuljida yüz bergen naraziliq herikitidin kéyinmu Xitay hakimiyiti yene bu weqeni bahane qilip, pütün Sherqiy Türkistan boyiche atalmish » ghulja weqesi gumandarlirini qoghlap tutush » dégen namda chong tazilash herikiti élip bardi, bir – ikki yil dawam qilghan bu heriket jeryanida, xelq’araliq kishilik hoquq teshkilatlirining texminige köre 5000 din, Uyghur teshkilatlirining texminige köre 10 mingdin artuq Uyghur qolgha élindi, emeliyette Xitayning resmiy bayanatlirida, 5 – féwral ghulja weqesige qatnashqanlarning omumi sani 1000 etrapida idi.

ghulja weqesidin kéyin, bezi sanliq melumatlargha asaslan’ghanda, texminen 5000 din artuq Uyghur Xitayning ziyankeshlikidin saqlinish üchün türlük yollar bilen chet’elge hijret qilip chiqti, peqet ghulja weqesi sewebi bilen yillarche dawam qilghan tutqun qilish, qiynash we sotlash herikiti jeryanida minglighan bigunah Uyghur hayatidin ayrildi, abduxélil abdulmijit bashchiliqidiki köpligen namayish ishtirakchiliri türmilerde wehshiylerche qiynap öltürüldi.

hazirgha qeder Sherqiy Türkistan rayoni hem xelq’arada köpligen siyasiy hadisiler we chong özgirishler yüz bergen bolsimu, emma 1997 – yili 2 – ayning 5 – küni yüz bergen ghulja weqesi taki bügün’giche weten ichi we sirtidiki Uyghurlar ichide özining tesirini saqlap kelmekte, bula emes, » 5 – féwral ghulja weqesi » hetta kommunist Xitay metbu’atliri we höjjet – axbaratliridimu izchil türde tekitlinip kélinmekte.

démek bu, » 5 – féwral ghulja weqesi » ning, Sherqiy Türkistanning hazirqi zaman tarixidiki wekil xaraktérlik muhim hadisilerning biri ikenlikini oshuqche körsitip turmaqta.

Sherqiy Türkistan xelqining neziride bu weqe hergizmu da’irisi melum bir rayon bilen cheklen’gen we qarighularche élip bérilghan heriket emes, belki u, pütün Sherqiy Türkistan xelqining kommunist Xitay hakimiyitining yerlik xelqqe qaratqan milliy zulumigha, milliy kemsitishige, siyasiy, iqtisadi we ijtima’iy jehetlerdiki adaletsizlikige qarshi körsetken ortaq inkasi we naraziliqidin ibaret.

» 5 – féwral » herikitining ishtirakchiliri peqet noqul halda ghulja xelqining arzu – istek we teleplirinila emes, belki pütün Uyghur xelqining yürikidiki ortaq derdini meydanlargha idi, bu hadisidin buyan her yili » 5 – féwral » künining Uyghurlar teripidin intayin muhim we ehmiyetlik kün teriqiside xatirilinip kéliniwatqanliqimu, » 5 – féwral ghulja herikiti » ning Uyghurlarning milliy rohining we zulumgha esla tiz pükmeydighan qeyser hem küreshchan iradisining simwoligha we Sherqiy Türkistan omumiy milliy herikitining mesh’ilige aylan’ghanliqini éniq sherhlep turmaqta.

Xitayning zuwani hésablan’ghan » shinxua axbarat tori » teripidin élan qilin’ghan » Sherqiy Türkistanchi unsurlarning térrorist niqabini échip tashlayli » serlewhilik bash maqaliside, » 5 – féwral weqesi » ning ishtirakchiliri qarilan’ghan töwendiki ibariler yer alghan idi: » topilangchi unsurlar, » Xitaylarni qoghlap chiqirayli ! «, » tutup kétilgenler qoyup bérilsun ! » dégendek sho’arlarni towlap, hökümitimiz teripidin ulargha tarqitip bérilgen salahiyet guwahnamisi, nopus deptiri, shopurluq kinishkisi … Qatarliqlarni bir – birlep köydürüshke bashlidi, eng radikal ipadisi shuki, héli köpliri yürüp kétiwétip » Xitaylarning kiyimini kiymeymiz » dep chaqiriship üstidiki kiyim – kéchiklirini sélip tashlashqa bashlidi, bu, 2 – ayning 5 – küni bolup, chaghan’gha ikki kün, rozi héytqa bolsa besh kün qalghan qehritan soghuq küni idi, beziliri hetta pütün kiyimlirini sélip tashlap qip-yalingach halda algha qarap yürüshke bashlidi … «.

yuqiriqi sözler Uyghurlar teripidin toqup chiqilghini yoq, eksiche Xitayning höjjetliride eynen yer alghan ibariler, shundaqla kommunist Xitay hakimiyitining » 5 – féwral weqesi » ni peyda qilghan atalmish » Sherqiy Türkistan térrorchiliri » heqqide toplighan » delil – ispatliri » din ibaret, xalas. emeliyette bolsa bular, , Uyghur xelqining Xitayning hakimiyiti astida yashashni we milliy mewjutluqlirini yoqitip qoyushni xalimaydighanliqining ispatidin bashqa nerse emes idi, ularning qehritan soghuqta kiyim – kéchiklirini sélip tashlighanliqi, Xitay hökümitining bayanlirida yer alghinidek qandaqtur » radikalliqning ipadisi » emes, belki Uyghur xelqining milliy iradisining küchlük hem qet’iylikining ipadisidin bashqa nerse emes idi.
» 5 – féwral ghulja weqesi » ning eyni chaghda dunya jama’etchilikining küchlük diqqet – étibarini qozghishigha we uning tesirining hazirghiche saqlinip kélinishige sewebchi bolghan asasliq amillar töwendikilerdin ibaret idi:

birinchidin, bu weqening Qazaqistangha yéqin bir chégra shehiride yüz bergenliki;

ikkinchidin, bu heriketning melum guruppilar teripidin élip bérilghan adettiki isyan emes, belki héli keng saheni öz ichige alghan, ishtirakchilirining mutleq köp qismi yashlardin terkib tapqan we tinchliq sheklini alghan siyasiy herikettin ibaret ikenliki;

üchinchidin, bu heriketning Xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghanliqi we basturush jeryanida insan qélipidin chiqqan fashist usullarning qollinilghanliqi;

tötinchidin, weqedin kéyinmu yene Xitay hökümitining heriketni bahane qilip tutqun qilish we ölümge höküm qilip etip olturushni dawamlashturushi, qolgha élin’ghan Uyghurlargha qarita qattiq qiynash usullirini qollinishi netijiside, Uyghur siyasiy qachqunlarning ottura asiya jumhuriyetliri hem gherb ellirige qéchish dolquni qozghalghanliqi we buninggha parallél halda, Uyghur siyasiy qachqunlar mesilisining b d t musapirlar aliy kéngishining küntertipide orun élishqa bashlighanliqi;

beshinchidin, bu weqening Xitayning dölet rehbiri ding shyawping ölgen oxshash ayning ichide yüz bergenliki we ghulja weqesidin birqanche heptila kéyin, yeni » 25 – féwral » ding shyawpingning matem murasimi ötküzülüwatqan küni Ürümchide chong partlash weqesining yüz bergenliki we Xitay hökümitining bu partlash weqesini » 5 – féwral ghulja weqesi » ni peyda qilghuchilargha baghlashqa tirishqanliqi;

elwette chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri we Uyghur jama’etlirining » 5 – féwral » weqesi munasiwiti bilen dunyaning herqaysi elliride élip barghan türlük shekildiki naraziliq heriketlirimu, » 5 – féwral ghulja weqesi » ning eyni chaghda dunya jama’etchilikining küchlük diqqet – étibarini qozghishigha we uning tesirining hazirghiche saqlinip kélinishige sewebchi bolghan amillarning biridin ibaret.

emma shunisi éniqki, bu weqe dunya jama’etchilikining neziride, kommunist Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistan xelqige qaratqan qirghinchiliq we türlük zulum siyasetlirining janliq ispatigha aylandi, weqe yüz bergendin buyan, xelq’ara kechürüm teshkilati we türlük xelq’araliq insan heqliri teshkilatliri we hetta bézi gherb döletliri teripidin élan qilin’ghan doklat we axbaratlarda, ghulja weqesi munasiwiti bilen minglarche bigunah Uyghurning tutqun qilin’ghanliqi, yüzlerche Uyghurning ölümge höküm qilinip etip öltürülgenliki, köpligen Uyghurlarning türmilerde insan qélipidin chiqqan wehshiy usullar bilen qattiq qiyin – qistaqlargha élin’ghanliqi heqqidiki delil – ispatlarning izchil türde yer élip kelgenliki we bularning Xitay hakimiyitining Uyghurlargha qaritiwatqan omumiy siyasitining ichki yüzi teriqiside ipade qilinip kéliniwatqanliqi, » 5 – féwral » ghulja weqesining tarixiy ehmiyitini oshuqche sherhlep turmaqta.

Xitaylar arisida, ilgiri Sherqiy Türkistanni ishghal qilghan ata – bowiliridin qalghan meshhur bir eqliye sözi bar, u bolsimu, » shinjangda her 3 yilda bir kichik isyan, her 30 yilda bir chong isyan chiqidu » dégen sözdin ibaret. herqaysi dewrlerde Sherqiy Türkistanni idare qilghan Xitay hökümranliri bu eqliye sözini xuddi qimmetlik bir enggüshter hem wesiyetname süpitide sadiqliq bilen éside mehkem saqlap, meyli dosti yaki düshmini bolsun, özidin kéyinki hökümranlargha bu isyanlarni » muweppeqiyetlik » basturushning chariliri heqqide rétsép qaldurushni ewladmu – ewlad dawamlashturup keldi.

aridin esirler ötken bolsimu, emma her ikkila terep özi érishmekchi bolghan nersisining meridin kéchelmidi, birining érishmekchi bolghini, zulum we bésimdin mustesna halda hörlük we erkinlik ichide öz teqdirini özi belgilep yashash, yene birining érishmekchi bolghini, pütmes – tügimes bayliqlar kömülüp yatqan bipayan Sherqiy Türkistan zéminidin ibaret idi. ularning biri, bu meqsetlirige yétish üchün qirilip tügeshke razi, yene biri qirip tügitishke hazir idi. isyan we uni rehimsizlerche basturushtin ibaret bu xil munasiwet ene shu teriqide taki bügün’giche toxtimay dawamliship keldi, yillarning ötüshige egiship, isyanlarning sani ilgirikidin köpiyishke, yilimu qisqirishqa bashlidi, bolupmu kommunist Xitay dewri isyandin » mol hosul » élin’ghan dewr boldi, bashqisini qoyup kéyinki 20 yilgha qarap baqayli, 80 – yili 10 – ayning 30 – küni yüz bergen » Qeshqer weqesi «, Xitay hökümitining neziride bir qétimliq chong isyan idi, aridin 30 yil emes, belki 10 yil ötüp, yeni 90 – yili » barin déhqanlar qozghilingi » yüz berdi, ghulja xelqi bolsa yene 30 yil yaki 10 yilni kütüp olturmastinla » barin isyani » yüz bérip 7 yildin kéyin, yeni 97 – yili 5 féwral küni isyan qilip chiqti, 2009 – yili yüz bergen Ürümchi qirghinchiliqi bolsa Xitay hakimiyitining Uyghur xelqige qaritip kéliwatqan rehimsizlerche qirghin qilish we qattiq basturush herikitining yuqiri pellisi idi. kéyinki yillarda Sherqiy Türkistanda kommunist Xitay hakimiyitige qarshi üzülmey dawam qiliwatqan isyanlar we naraziliq heriketliri hemmimizge ayan.

qisqisi, Xitaylarning eqliye sözide tilgha élin’ghan kichik isyanlar bolsa 3 yilda bir emes, belki ayda, hetta künde birqanche qétim yüz bérishke bashlighan idi, yeni, sewri – taqiti tügigen Uyghurlar hazirqi kommunist Xitay hakimiyitini ilgiriki ata – bowiliridin miras qalghan xelqi eqliye sözidiki san – shifirlarni qisqartishqa mejbur qilghan idi. qiziqarliq yéri shuki, Uyghur xelqi isyanlirining sheklini zaman we dewrge mas halda islah qilip mangghan bolsimu, emma Xitay hökümranlirining uni basturush sheklide héchbir özgirish yüz bergini yoq, kommunist Xitay hakimiyitining » 5 – féwral » ghulja herikitini basturushta qollan’ghan usulimu, ilgiriki hökümranlarning isyanlarni basturushta qollinidighan chare – tedbirler heqqide kéyinki ewladlirigha qaldurup ketken kona rétséptiki taktikilardinla ibaret idi.
ghulja xelqi teripidin élip bérilghan » 5 – féwral » herikitining sheklining, erkin dunya döletliride élip bérilghan naraziliq namayishliridin héchbir perqi yoq idi, hetta shiddet derijisini gherb döletliride yerlikler teripidin ötküzülgen héli namayishlardin towen déyishkimu bolatti.

elwette erkin dunya döletliridiki namayishchilarning ghaye – meqsetlirini, yashawatqan muhitini we namayish qilishigha sewebchi bolghan amillarni ghuljadiki » 5 – féwral » ishtirakchilirining weziyiti bilen sélishturush esla mumkin emes, chünki erkin dunya elliridiki yerlik namayishchilarning étiraz bildürüwatqini hergizmu ghulja xelqiningkidek milliy zulum, milliy kemsitish we rehimsizlerche basturush emes, belki hökümetlerning kündilik ijrasidiki iqtisadi we ijtima’iy mesililerdin ibaret, xalas ! eger, gherb elliridiki xelqlerning béshigha Uyghur xelqining béshigha kelgen siyasiy külpetlerning mingdin biri kelgen bolsa idi, u chaghda Yawropada qiyamet qopqan bolatti, nawada Yawropa elliridiki saqchilar namayishlirigha nöldin towen 20 nechche gradusluq qehritan qishta soghuq su chachqan we qolida tömürning sunuqi bolmighan namayishchilargha oq chiqirip qirghin qilghan, namayishta qolgha élin’ghanlarni türmilerde insan qélipidin chiqqan usullar bilen qattiq qiynighan, türkümlep – türkümlep ölüm jazalirigha höküm qilip etip öltürgen we türlük éghir qamaq jazalirigha höküm qilghan bolsa idi, u chaghda uning aqiwitini mölcherlesh esla mumkin emes idi.

Xitayning ghulja weqesi heqqide élan qilghan resmiy statistikilirida, namayishchilar hökümetning 21 mashinisini pachaqlap tashlighan, bézi iskilatlarni köydürgen we 7 neper Xitayni pichaqlap we urup öltürgenmish, bu sanliq melumatlar Xitayning Uyghurlarning milliy herikitini qarilap élan qilghan pütün bayanat we doklatlirida yer élip kelmekte, emma bu doklat we axbaratlarda neq meydanda wehshiylerche etip öltürülgen, su chéchish tüpeylidin échinishliq halda tonglap ölgen, weqedin kéyin qolgha élinip etip öltürülgen yüzligen Uyghur ewladigha we hazirghiche mushu weqe tüpeylidin türmilerde azab chékiwatqan yene minglarche Uyghur yigitige esla yer bérilmigen, bu sanlar, Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistan xelqige qaratqan zulum we qirghinchiliq siyasitining jinayi pakiti süpitide peqet xelq’araliq insan heqliri teshkilatlirining doklatlirida yer élip kelmekte. xuddi Xitayning hökümet téléwiziyilerdimu körsitilginidek, » 5 – féwral » ishtirakchilirining qorali neyze – qilich yaki bomba, miltiq – zembirek emes, belki zulum we adaletsizlikke qarshi towlan’ghan jarangliq sho’ar we bu sho’arlar eks ettürülgen lozunkilardinla ibaret idi, pachaqlan’ghan 21 mashina we ölgen 7 neper Xitaymu, namayish meydani Uyghurlarning qéni bilen boyalghan, soghuqta üshshügen put – qollar yerge tökülgen we yüzligen bigunah Uyghur yigitining tiniqi toxtighandin kéyin shekillen’gen ghezep dolqunida jeryan qilghan hadisilerning mehsuli bolup, ghezep – nepret pellige chiqqan bundaq pewqul’adde bir shara’it astida yene ölgen Xitay puqrasining sanining 10 gha barmighanliqining özila bügünki dunyada bir möjize idi, bu, Uyghur xelqining neqeder sewrchan we tinchliqperwer ikenlikini ****** körsitip turmaqta.

Sherqiy Türkistanning mustemlike tarixigha qaraydighan bolsaq, esirlerdin buyan bu rayondiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik xelqler teripidin mustemlikichi hakimiyetlerge qarshi izchil türde dawamlashturulup kéliniwatqan türlük shekildiki isyan we naraziliq heriketliring hergizmu tasadipiy otturigha chiqqan istixiyisiz heriketler emes, belki ghaye, meqset we nishanliri éniq bolghan, yerlik xelqning ortaq héssiyati we sadasi toluq eks‘ettürülgen wekillik xaraktérige ige hadisiler ikenlikini körüwélish tes emes. bolupmu 20 – esirning bashliridiki, yeni 1911 – yilidiki tomur xelipe isyanidin tartip taki 97 – yilidiki » 5 – féwral » ghulja isyanighiche bolghan uzaq tarixiy bir jeryan ichide yüz bergen chong – kichik isyan we qarshiliq körsitish heriketlirining tüp alahidiliklirini inchikilik bilen tehlil qilghinimizda, uning xaraktéri, meqsiti we bu heriketlerning kélip chiqishigha sewebchi bolghan asasliq amillarning bir – biridin anche perqlinip ketmeydighanliqi körülmekte. bu amillar, mustemlikichilerning yerlik xelqqe salghan chékidin ashqan milliy zulumi we bésimi, siyasiy, iqtisadi, ijtima’iy,din, medeniy – ma’arip … Qatarliq jehetlerde yerlik xelqler uchrawatqan adaletsizlik we éghir kemsitishler we ularning bu xil zulum, bésim we adaletsizliklerdin mustesna halda erkin, hor yashash muhitigha érishish meqsiti bilen kolléktip halda élip barghan naraziliq we qarshiliq körsitish heriketliridin ibaret idi. emma, bu uzaq tarixiy jeryanda Sherqiy Türkistanni idare qilip kelgen héchbir mustemlikichi hakimiyet, yerlik xelqning isyan qilishigha sewebchi bolghan heqiqiy amillarni esla étirap qilghini yoq, hemmisila dégüdek bu isyanlarning peyda bolush menbesini tashqi amillargha, yeni atalmish » jahan’girlar » ning we ularning » ghalchisi » dep qaralghan qandaqtur » intayin az sandiki yerlik bölgünchilerning qutritishi » gha baghlashqa we bu arqiliq, özlirining yerlik xelqqe séliwatqan zulumlirining üstini yépishqa tiriship keldi. bolupmu bu mustemlikichi hakimiyetlerning ortaq alahidiki, yerlik xelqning omumiy iradisi eks ettürülgen bu heriketlerning xaraktérini burmilash we mumkin bar uni omumiy xelqning emes, belki qandaqtur birqanchila atalmish » oghri, qatil, bulangchi we lükchekler » ning iradisi qilip körsitishke urunushtin ibaret idi.

» 5 – féwral ghulja weqesi » élip éytsaq, bu heriketning, Sherqiy Türkistan xelqining kommunist Xitay hakimiyitining milliy zulumigha qarshi élip barghan tinchliq sheklidiki naraziliq herikiti ikenliki we bu heriketning, yerlik xelqning omumiy iradisi namayan qilin’ghan wekil xaraktérlik hadise ikenliki, peqet Sherqiy Türkistan xelqi teripidinla emes, belki xelq’ara jama’etchilik teripidinmu étirap qilinip kélinmekte, emma Xitay hakimiyiti bolsa bu heriketke bergen bahasini özining siyasiy éhtiyajigha mas keltürüp özgertip barmaqta we ularmu ilgiriki ata – bowilirining yolini tutup, bu heriketni qandaqtur yerlik xelqning iradisi we arzusigha zit kélidighan yekke xaraktérlik heriket qilip körsitishke tiriship kelmekte.

mesilen, eyni chaghda Xitay metbu’atlirida xewer qilinishiche, » aptonom rayonluq partkom » ning sékrétari wang léchüen 97 – yili 3 – ayning 17 – küni béyjingda » 5 – féwral » ghulja weqesi munasiwiti bilen ötküzgen 3 – qétimliq chet’el muxbirlirini kütüwélish yighinida qilghan sözide, bu weqege baha bérip, » bu yil 2 – ayning 5 – küni shinjangning ghulja shehiride az sandiki kishiler milliy bölgünchilik qilish gherizide, urush, chéqish, bulash weqesini peyda qildi, amma bu, nahayiti az sandiki milliy bölgünchilerning qilghan ishi, emma ular köp sandiki ammini qutritip, bir – ikki kün topilang peyda qilghan bolsimu, nahayiti tézlik bilen basturulup jimiqturuldi » dep otturigha qoyush arqiliq, tamamen siyasiy we ammiwi tüsni alghan bu heriketni, urush, chéqish we bulash tüsini alghan adettiki jinayi ishlar délosi qilip körsitishke tirishqan we Xitay hökümiti taki Amérikada » 11 – séntebir weqesi » yüz bergen’ge qeder mushu teleppuzni qollinip kelgen idi. » 11 – séntebir weqesi » din kéyin, dunyada » xelq’ara térrorizm » gha qarshi heriket bashliniwédi, Xitay hökümiti ghulja weqesining xaraktéri heqqide qollinip kelgen yuqiriqi teleppuzini özgertip, uni qandaqtur zor hem murekkep xelq’araliq arqa körünüshlerge ige qilip, bu heriketni » xelq’ara térrorizm » ning bir parchisi qilip körsitishke urundi we shundin buyan xelq’arada élan qilghan barliq axbarat we bayanatlirida » 5 – féwral » herikitini, atalmish » Sherqiy Türkistan térrorchiliri » ning » térrorluq qilmishliri » ning ispati süpitide bazargha sélip keldi.
mesilen, yene wang léchüen Ürümchide firansiye muxbirlirining ziyaritini qobul qilghanda, » 5 – féwral » ghulja herikitige baha bérip, bu heriketning xelq’aradiki radikal islamchi küchlerning we térrorist guruppilarning qutritishi we yéteklishi bilen élip bérilghanliqini, ularning asasi meqsitining » shinjangda kapirlarning hakimiyitini aghdurup tashlap, yérige islami hakimiyet turghuzush » tin ibaret ikenlikini ilgiri sürgen we bu arqiliq » 5 – féwral » herikitige noqul haldiki radikal islami heriket tüsini bérishqa tirishqan idi. undin bashqa yene Xitayning zuwani hésablan’ghan » shinxua axbarat tori » teripidin élan qilin’ghan » Sherqiy Türkistanchi unsurlarning térrorist niqabini échip tashlayli » serlewhilik bash maqaliside, » 97 – yilidiki 5 – féwral ghulja weqesi, térrorist we zorawanliq heriketlirining eng yuqiri nuqtisidin ibaret » dep körsitilgen bolup, Xitay hakimiyitining dölet térror siyasitining qurbani hésablan’ghan bichare ghulja xelqining béshigha qilche ar – nomus qilinmastin, » térrorist » dégen qalpaq kiydürülgen idi. elwette, Xitay hakimiyitining bu xil töhmetliri, Sherqiy Türkistan xelqiningla emes, belki dunya jama’etchilikiningmu » 5 – féwral » ghulja herikitining xaraktéri heqqidiki tüp qarashlirigha tesir körsiteligini yoq, xuddi istansimizning aldinqi qétimliq anglitishida bayan qilin’ghinidek, 4 – féwral küni xelq’ara kechürüm teshkilatining » 5 – féwral ghulja weqesi » ning 6 – yilliqi munasiwiti bilen Xitayning qilmishlirini eyiblep mexsus doklat élan qilghanliqimu, kommunist Xitay hakimiyitining ghulja weqesining xaraktérini burmilashta xelq’ara sehnilerde héchbir muweppeqiyetke érishelmigenlikini oshuqche körsitip turmaqta.

gerche » 5 – féwral » ghulja weqesining peyda bolushigha sewebchi bolghan amillar köp terepni öz ichige alsimu, emma, Xitay hakimiyitining iqtisadi jehette yürgüzgen adaletsiz siyasiti tüpeylidin Uyghur yashliri arisida otturigha chiqqan heddidin tashqiri ishsizliqning we Xitay hakimiyitining diniy sahege qaratqan qattiq basturush we tazilash heriketlirining, bu weqening shekillinishide biwasite we asasliq rol oynighanliqi körülmekte.

» 5 – féwral » herikiti yüz bergen ghulja shehiri, Xitay hökümiti teripidin 1992 – yili » iqtisadi alahide rayon » dep élan qilin’ghan Sherqiy Türkistandiki 5 ochuq sheherning biri bolup, 92 – yili Ürümchide chaqirilghan chégra sodisi yighinidin kéyin, Ürümchi, ghulja, bortala, chöchek, shixenze Qatarliq besh sheherge iqtisadi siyaset jehette bashqa sheher we rayonlargha qarighanda köpligen alahide étibar bérish siyasetliri tüzüp chiqilghan. bularning ichide ghuljani hésabqa almighanda, qalghanlirining hemmiside Xitaylarning nopusi mutleq köp sanni igiligen bolup, 300 ming nopusluq ghulja shehirining ahalisining 50 pirsentini Uyghurlar teshkil qilatti.
eyni chaghda ghulja shehirining alahide iqtisadi sheher qilip békitilgenliki, yerlik xelqni söyündürgen we ular kelgüsi hayatliri heqqide güzel xiyallarni qurghan idi. chünki Uyghurlar ichidiki ishsizliq nisbitining yuqiriliqi, shu zamanlar ghuljaning eng jiddiy ijtima’iy mesililirining biri hésablinatti.

heqiqeten 92 – yilidiki Ürümchi chégra sodisi yighinidin kéyin, hökümetning alahide étibar bérish siyasetlirini yolgha qoyup jiddiy teshwiqat élip bérishi netijiside, ghulja shehirining soda – sana’et, insha’at we sayahet ishlirigha keng kölemde meblegh sélinishqa bashlidi,buninggha egiship sheher we uninggha qarashliq rayonlarda chong tiptiki soda sarayliri, yermenke zalliri, sana’et karxaniliri közge körünerlik derijide köpiyishke, chégra sodisi janlinip, éksport – import miqdarimu alahide éshishqa bashlidi.

mesilen, » shinjang yilnamisi » diki sanliq melumatlargha asaslan’ghanda, ghulja weqesi yüz bérishtin bir yil burun, yeni 96 – yili ghulja shehirige meblegh salghuchi sodigerler bilen imzalan’ghan qurulush kélishimi 40 tin körekke, sélin’ghan omumiy meblegh 600 milyon yüen’ge yetken, 27 sodiger bilen yerdin heqliq paydilinish toxtami imzalinip, 723 kwadrat métir yer ötünüp bérilgen, shu yili yene bu sheherde yéngi royxetke élin’ghan shirket 99 gha, tizimgha aldurulghan meblighi 210 milyon yüen’ge yetken. undin bashqa yene shu yili ghuljaning chégra sodisidiki import – éksport omumiy sommisi 7 milyon 380 nechche ming Amérika dollirigha yetken. ghulja shehirining özining sana’et omumiy mehsulat qimmiti 343 milyon 520 ming yüen’ge yétip, uning aldinqi yilidikidin 23 pirsenttin köprek ashqan.

Xitayning statistikilirida yene, uningdin burunqi yillardimu yuqiriqi türlerde üzlüksiz éshish yüz bergenliki körülmekte. iqtisadi jehette körülgen bu xil pewqul’adde janlinishni közde tutqanda, eslide ghuljida héchkim ishsiz qalmasliqi, sheher ahalilirining turmush sewiyisidimu hessilep éshish körülüshi kérek idi, emma bu xil tereqqiyat ghuljadiki Uyghur ahalisining kündilik hayatigha héchbir özgirish élip kélelmigen, Uyghurlar arisidiki ishsizliq nisbitimu hessilep éshishqa bashlighan. buning tüp sewebi shuki, Uyghurlar Xitay hökümitining ghuljagha qaratqan yuqiriqidek étibar bérish siyasetlirining téshida qaldurulghan bolup, bu siyasettin tamamen Xitayning ichki ölkiliridiki sodiger we shirketler, » bingtuen » ning ghuljida turushluq 4 – déwiziyisining Xitayliri, shundaqla chet’el karxaniliri paydilan’ghan, yéngidin qurulghan soda we ishlepchiqirish karxanilirigha qobul qilin’ghan ishchi – xizmetchilermu asasen Xitaylardin teshkil tapqan, yerlikke tewe köpligen yerlermu » ijarige bérish «, » yerdin heqliq paydilinish » dégendek namlar bilen Uyghurlarning qolidin tartip élinip Xitay sodigerlirige bolup bérilgen. anche – munche desmayisi bar Uyghurlarning ghulja iqtisadi rayonigha qaritilghan alahide étibar bérish siyasetliridin paydilinish yolliri türlük memuri tosuqlar bilen tosup qoyulghan, shundaqla ularning ichkiri ölkilerdin kelgen sodiger we karxanilar bilen riqabetlishidighan küchi bolmighachqa, na’ilaj yenila burunqidek ottura asiya jumhuriyetliride we Xitayning ichki ölkiliride intayin qiyin shara’itlar astida somka kötürüp tijaret qilishqa mejbur bolghan.

bézi gheyriy resmiy statistikilarda, 90 – yillarning bashliridin étibaren ghulja shehiride Uyghurlar arisida ishsizliqning shiddet bilen bash kötürüp chiqqanliqi, sheherning kocha – koylirining ishsiz we desmayisiz Uyghur yashliri bilen tolup tashqanliqi qeyt qilinmaqta. xuddi istansimizning aldinqi qétimliq anglitishlirida bézi shahitlarning tilgha élip ötkinidek, ishsizliqning köpiyishige egiship Uyghur yashliri arisida haraq we zeherlik chékimliklerge bérilip kétishtek nachar ijtima’iy ehwallar bash kötürüp chiqqan, bu xil ehwal astida, bir türküm ilghar Uyghur yashliri ghuljida meshrep pa’aliyitini qanat yaydurup, kélechikidin ümidini pütünley üzüp, chüshkünlük ichide yürgen Uyghur yashlirini mezmuni mol meshrep pa’aliyitige jelp qilish arqiliq, ularda bash kötürüshke bashlighan nachar ijtima’iy keypiyatlarni peseytishke we yoqitishqa tirishqan. Xitay hökümiti ghulja yashlirining birdin – bir rohi ozuqigha aylan’ghan meshrep pa’aliyitinimu türlük siyasiy betnamlar bilen qarilap, meshreplerni cheklesh bilen birge, ularning asasliq teshkilligüchilirini tutqun qilip so’al – soraqlargha tartqan. Xitay hökümitining bu xil qilmishi, tebi’iy halda ghulja rayonida Xitay hakimiyitige qarshi keng – kölemlik bir naraziliq herikitining shekillinishi üchün siyasiy muhit hazirlap bergen.

yene bir jehettin, » 5 – féwral » herikitining, Xitay merkizi hökümiti teripidin Sherqiy Türkistandiki milliy heriketlerni basturush üchün » 7 – nomurluq mexpiy höjjet » dégen namda tüzüp chiqqan siyasitining keng – kölemde ijragha qoyulghan, bolupmu bu siyasetni ijra qilish jeryanida diniy sahege qaratqan bésim we basturush herikitining alahide éghirlashqan peytige toghra kelgenlikimu, Xitay hakimiyitining Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikige qaratqan depsendichilik siyasitining » 5 – féwral » weqesining shekillinishide muhim rol oynighanliqini körsitip turmaqta. köpchilikke melum bolghinidek, 1996 – yili 3 – ayning 19 – küni Xitay kommunistik partiyisi merkizi komitéti siyasiy byurosi teripidin tüzüp chiqilghan we 10 maddidin terkib tapqan » 7 – nomurluq » höjjette, diplomatiye jehette aktip heriketke ötüp, chet ellerdiki Uyghur teshkilatlirining pa’aliyetlirini cheklesh din, ma’arip we medeniyet sahesige qaratqan nazaretchilikni kücheytip, diniy we milliy tuyghuning küchiyishining aldini élish, qanun organlirining asasiy funksiyisini milliy heriketlerni basturushqa qaritish, bingtuenni kücheytip, uning milliy heriketlerni basturushtiki rolini toluq jari qildurush, Sherqiy Türkistanda her zaman yüz bérish éhtimal bolghan milliy weqelerni öz waqtida basturush üchün xelq azadliq armiyisi bilen zhandarma qisimlirini idiye we heriket jehettin hazir halgha ekélish, Xitayning ichki ölkiliridiki Xitay puqralirini Sherqiy Türkistangha kélip xizmet qilishqa righbetlendürüsh, yeni Xitay köchmini yötkesh … Qatarliq nahayiti keng mezmunni öz ichige alghan we bu heqte konkrétni tedbirler otturigha qoyulghan idi. undin burun Xitay hökümiti, » shinjanggha asasiy xewp milliy bölgünchilerdin kélidu » dégen teleppuzni qollinip kelgen bolsa, » 7 – nomurluq » höjjitide tunji qétim, » shinjanggha asasiy xewp milliy bölgünchilerdin we qanunsiz diniy heriketlerdin kélidu » dégen sho’ar otturigha qoyuldi, bu, melum menidin élip éytqanda, Xitay hökümitining Sherqiy Türkistandiki diniy sahege qarita keng – kölemde cheklesh we basturush herikiti élip baridighanliqining béshariti idi. 97 – yilining bashliri bolsa del Xitay hökümitining » qanunsiz diniy heriketlerge qarshi turush » dégen namda, Uyghurlarning diniy étiqadigha qaratqan depsendichilikini eng yuqiri pellige chiqarghan mezgil idi. mesilen, » 5 – féwral » ghulja herikitiningmu, ramzan éyining qedir kéchisi öyliride normal diniy pa’aliyet bilen shughulliniwatqan bir top yashning sewebsiz tutqun qilinishi tüpeylidin partlap chiqqanliqimu, bu nuqtini oshuqche ispatlap turmaqta.

eger biz muhajirette élip bériliwatqan Uyghur milliy herikitining ötmüshini we tereqqiyat ehwalini inchikilik bilen közitidighan bolsaq, Uyghurlarning chet’ellerde élip bériwatqan milliy herikitining, Sherqiy Türkistan rayonidiki milliy heriketlerning tashqi dunyadiki inkasi we mehsuli ikenlikini, weten ichi we sirtidiki milliy heriketlerning tereqqiyat we turghunluq basquchlirining bir – birige nahayiti zich halda parallél kelgenlikini, yétekchi idiye, ghaye – meqset jehettimu bir – biridin perqlinip ketmeydighanliqini körüp yételeymiz.

xuddi Xitay hökümitining axbaratlirida körsitilginidek, 90 – yillardin étibaren chet’ellerdiki Uyghur teshkilatlirining pa’aliyetliride közge körünerlik derijide janlinish körülmekte we hazir 20 ge yéqin dölette 50 tin artuq Uyghur teshkilati we ammiwi guruppisi Xitay hakimiyitige qarshi pa’aliyet qilip kelmekte. xuddi yuqirida dep ötkinimdek, héch shübhisizki, kéyinki 10 yildin buyan Sherqiy Türkistan rayonida yüz bergen zor siyasiy hadisiler we üzlüksiz küchiyishke bashlighan milliy musteqilliq heriketliri, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatlirining janlinishi we zoriyishida biwasite muhim roy oynap kelmekte. bularning ichide 97 – yili yüz bergen » 5 – féwral » ghulja herikiti, bu jehettiki roli we tesiri jehette biwasite türlük rol oynighan eng asasliq hadisilerning biri hésablanmaqta.

» 5 – féwral » ghulja herikiti, Uyghurlar we Sherqiy Türkistan mesilisining dunyagha tonulushida hem xelq’ara siyasiy sehnilerde yer élishida hel qilghuch rol oynapla qalmastin, belki, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatlirining teshkili qurulmisigha we pa’aliyetlirige zor tesir körsetken idi. diqqet qilidighan bolsaq, » 5 – féwral » ghulja herikitidin kéyin, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri otturisida birlik we hemkarliqning közge körünerlik derijide kücheygenliki, siyasiy we ijtima’iy pa’aliyetliriningmu ilgirikige qarighanda alahide janlan’ghanliqi körülmekte.

mesilen, Türkiyeni élip éytsaq, » 5 – féwral » herikiti yüz bergen haman, bu dölette ilgiri öz aldighan pa’aliyet élip bériwatqan » Sherqiy Türkistan fonda jem’iyiti «, » Sherqiy Türkistan hemkarliq jem’iyiti «, » Sherqiy Türkistan köchmenler jem’iyiti » we » qeysiri Sherqiy Türkistan medeniyet we hemkarliq jem’iyiti » Qatarliq Uyghur teshkilatliri derhal » Sherqiy Türkistan milliy merkizi » dégen namda waqitliq birliksep qurup chiqip, bu birliksepning namida Türkiyede yashawatqan barliq Sherqiy Türkistanliqlarni seperwerlikke keltürüp, 2 – ayning 8 – küni istanbuldiki Xitay konsulxanisining aldida keng kölemlik namayish ötküzdi, bu, chet’ellerdiki Sherqiy Türkistanliqlarning » 5 – féwral ghulja weqesi » munasiwiti bilen Xitaygha qarshi ötküzgen tunji qétimliq, shundaqla kölimi eng zor, eng shiddetlik namayishi idi, namayish jeryanida Xitay konsulxanisi tuxum yamghurigha tutuldi, ghezep – nepriti tolup – tashqan bézi namayishchilar konsulxanining qorusi ichidiki égiz hadigha yamiship chiqip, xadidiki Xitayning dölet bayriqini söküp élip köydürüp tashlighan idi. bu hadise eyni chaghda Xitay we chet’el metbu’atlirining küchlük diqqet – étibarini qozghighan bolup, hetta Teywen » merkizi axbarat agéntliqi » bilen Shyanggangdiki » shingdaw » géziti » 5 – féwral » weqesining ichki ehwali heqqide milliy merkezdin uchur igilesh üchün Türkiyede mexsus ponkit qurghan idi. » 5 – féwral herikiti » ning ilhami astida qurulghan » Sherqiy Türkistan milliy merkizi «, Xitayning ghuljadiki qirghinchiliqigha qarshi keng kölemlik naraziliq heriketlirini teshkillesh bilen birge, weten ichi we sirtidiki Sherqiy Türkistan teshkilatliri bilen jiddiy alaqe tori qurup, weten ichide yüz bériwatqan hadisiler heqqide biwasite delil – ispatliq matériyallarni toplap chiqip, muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirish, bayanat élan qilish, xewername bésip tarqitish Qatarliq usul we shekillerdin paydilinip, dunya metbu’atlirini we xelq’ara insan heqliri teshkilatlirini Sherqiy Türkistanning, bolupmu ghulja rayonining eng yéngi weziyiti heqqide xewer – uchur bilen teminleshke tirishqan idi.

yeni, melum menidin éytqanda » 5 – féwral » weqesi, Türkiyede birqanche yildur turghunluq halitide turuwatqan Uyghur teshkilatlirigha janlinish élip kélish bilen oxshash waqitta, waqitliq bolsimu bir milliy merkezning otturigha chiqishigha biwasite sewebchi bolghan idi, bu waqitliq milliy merkez, 98 – yili 12 – ayning 19 – küni 10 nechche dölettiki Uyghur teshkilatlirining qoshulush bilen resmiy halda chet’ellerdiki Uyghur teshkilatlirigha wekillik qilidighan resmiy aliy organ’gha aylan’ghan idi. eyni chaghda bu milliy merkez teripidin élan qilin’ghan bayanattimu, uning » 5 – féwral » ghulja herikitining türtkiside qurulghanliqi éniq qeyt qilin’ghan idi.

» 5 – féwral » ghulja herikiti peqet Türkiyedila emes, belki dunyaning herqaysi elliride pa’aliyet élip bériwatqan pütün Uyghur teshkilatlirigha biwasite tesir körsetken we ulargha janlinish élip kelgen idi.

mesilen, » 5 – féwral » yüz bérip 3 kündin kéyin, yeni 2 – ayning 8 – küni ottura asiya türk jumhuriyetliridiki asasliq Uyghur teshkilatliri hésablan’ghan » Uyghuristan azadliq teshkilati «, » Uyghurlar ittipaqi «, » Sherqiy Türkistan inqilabiy milliy birliksipi » Qatarliq teshkilatlarmu birleshkenlikini élan qilip, mexsus birliksep qurup chiqip, shu asasta ortaq heriket élip barghan, shundaqla 98 – yili Türkiyede shekillen’gen birliksep bilen ortaqliship » Sherqiy Türkistan milliy merkizi » ni wujudqa keltürgen idi.

eyni chaghdiki resmiy statistikilarda, » 5 – féwral herikiti » yüz bérip bir ay ichide chet’ellerdiki Uyghurlar Türkiye, Amérika, Awstraliye, Gérmaniye, Gollandiye, shiwétsiye,Qazaqistan, Qirghizistan Qatarliq döletlerde Xitaygha qarshi 15 qétim namayish ötküzgen bolup, bu, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatlirining aldinqi 5 yil ichide élip barghan omumiy namayishlirining sanigha teng idi. bu xil namayishlar taki bügün’ge qeder her yili » 5 – féwral » küni izchil türde dawamliship kelmekte.
undin bashqa yene » 5 – féwral » herikitidin kéyin, Uyghurlar mesilisining dunya metbu’atlirida tarixta héch misli körülmigen derijide köplep tilgha élinishqa bashlighanliqi, shundaqla Uyghurlar mesilisining xelq’araliq insan heqliri teshkilatlirining küntertipide alahide yer élishqa bashlighanliqimu bir emeliyet idi. mesilen, xelq’ara kechürüm teshkilati teripidin 99 – yili mexsus Uyghurlarning insan heqliri ehwali heqqide élan chong hejimlik doklatida, » 5 – féwral » qirghinchiliqigha da’ir delil – ispatlarning asasliq salmaqni igiligenlikimu, bu nuqtini ispatlap turmaqta.

démek, xuddi bezi Uyghur siyasiyonlirining baha berginidek, ghulja xelqining qéni bikargha aqqini yoq, ghulja xelqi özining issiq qéni arqiliq pütün Sherqiy Türkistan xelqining yürek sadasini dunya jama’etchilikige küchlük shekilde anglitipla qalmastin, belki Uyghurlarning chet’ellerde élip bériliwatqan milliy herikitining küchiyishi we zoriyishi üchünmu biwasite muhim rol oynighan idi.

Unregistered
05-02-15, 12:25
http://uyghuristan.org/?p=2467

Unregistered
05-02-15, 13:25
Ularmu senlerdek haramdin bolghan teshkilattin birni qurup toxtimay adem tillighan bolsa hich bedel tölimigen bolatti!

Unregistered
05-02-15, 20:04
5–Fewral Ghulja Namayishining Xaraktiri, Dini Inqilap we Musteqilliq Korishi Heqqide Mulahizeler I we II Qisim

DUD Teshwiqat – Neshriyat Komitéti

http://www.weten.biz/showthread.php?523-quot-5-Fewiral-Ghulja-Namayishi-quot-Heqqide-Mulahize-%28I-Qisim%29-%D8%A8%DB%95%D8%B4%D9%89%D9%86%D8%AC%D9%89-%D9%81%D9%89%DB%8B%D9%89%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%BA%DB%87%D9%84%D8%AC%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8A%D9%89%D8%B4%D9%89

http://www.weten.biz/showthread.php?526-%D9%81%DB%95%DB%8B%D9%89%D8%B1%D8%A7%D9%84-%D8%BA%DB%87%D9%84%D8%AC%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8A%D9%89%D8%B4%D9%89-%DA%BE%DB%95%D9%82%D9%82%D9%89%D8%AF%DB%95-%D9%85%DB%87%D9%84%D8%A7%DA%BE%D9%89%D8%B2%DB%95-Fiwral-Ghulja-Namayishi-Heqqide-Mulahize-%28-II-Qisim%29

http://www.weten.biz/showthread.php?332-quot-DUQ-ning-3-Qurultayi-quot-gha-Lenet-!-%D9%86%D9%89%DA%AD-3-%D9%82%DB%87%D8%B1%DB%87%D9%84%D8%AA%D8%A7%D9%8A%D 9%89%D8%BA%D8%A7-%D9%84%DB%95%D9%86%DB%95%D8%AADUQ


http://www.weten.biz/showthread.php?410-%D8%AF%D9%89%D9%82%D9%82%DB%95%D8%AA!-%DA%BE%DB%95%D8%B1-%D9%85%D9%89%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA-%D8%A6%D9%88%D8%B2-%DB%8B%DB%95%D8%AA%D9%89%D9%86%D9%89%D9%86%D9%89-%D8%AA%D8%A7%D9%BE%D8%B3%DB%87%D9%86-%D9%85%DB%95%D8%B3%D9%89%D9%84%D9%89%D8%B3%D9%89-%D8%AF%D9%89%D9%86%D9%89-%D9%85%DB%95%D8%B3%D9%89%D9%84%D9%89%DA%AF%DB%95-%D8%A6%D8%A7%D9%8A%D9%84%D9%89%D9%86%D9%89%D9%BE-%D9%83%DB%95%D8%AA%D8%AA%D9%89