PDA

View Full Version : مەشھۇرلۇق كوچىسىدا ئەقلىدىن ئازغانلارغ&#



Unregistered
15-12-14, 05:06
ماۋۇ تېما باغداشتا قىززىپ كىتىپتۇ شۇڭا بۇ پىت بازىرىغىمۇ يوللاپ قويدۇم.

http://bbs.bagdax.cn/thread-27346-1-1.html

Unregistered
15-12-14, 12:20
ماۋۇ تېما باغداشتا قىززىپ كىتىپتۇ شۇڭا بۇ پىت بازىرىغىمۇ يوللاپ قويدۇم.

http://bbs.bagdax.cn/thread-27346-1-1.html

u makalide nime deptu? mining computurumda kona yizik yahshi qikmaydu. insanlarning ozini kursutush hewisi, nurghun hilda bolup kiliwatiptu. beziler esil kiyim kiyishte ozini kursutu, beziler katta mashina heydeshte ozini kursutudu, beziler katta nahsha muzikida ozini kursutudu, beziler ekilde ozini kursutuwatidu. hazir gheripte ekilde ozini kursutush dewri moda. uyghurlarda ketemrlikte ozini kursutush kona ish bolap kalghan, likin meshur bolap ekilde ezip ozini kursutushte boliwatkanni emdi kurdum.

Unregistered
15-12-14, 16:36
Miningche ashu liksiyelerning yashlar wa halqqe paydisi bolsila kim bolushidin qat'inazar yahshi ish. Ozini ozi "Alim" dawalghan "liksiye"liri millatke balayi apat kalturidighan liksiyechilarge nime daymiz?

Unregistered
15-12-14, 18:52
u makalide nime deptu? mining computurumda kona yizik yahshi qikmaydu. insanlarning ozini kursutush hewisi, nurghun hilda bolup kiliwatiptu. beziler esil kiyim kiyishte ozini kursutu, beziler katta mashina heydeshte ozini kursutudu, beziler katta nahsha muzikida ozini kursutudu, beziler ekilde ozini kursutuwatidu. hazir gheripte ekilde ozini kursutush dewri moda. uyghurlarda ketemrlikte ozini kursutush kona ish bolap kalghan, likin meshur bolap ekilde ezip ozini kursutushte boliwatkanni emdi kurdum.

Meshhurluq kochisida eqlidin azghanlargha tenqid


Elsöyer: haji ömer aka, siz chet elde oqughan, xizmet qilighan we tetqiqat bilen shughullan’ghan 12 yil mabeynide diyarimizgha dawamliq kélip – kétip turdingiz. Anglisam, bu qétim ku’alalampurda tetqiqat bilen shughillinish jeryanida, diyarimizning ilim sahesidiki qismen binormalliqlarni tor we ündidardin körüp epsuslinipsiz, bu heqtiki qarishingizni bilip baqsaq qandaq?
Haji ömer: men chet elde turuwatqan chaghlirimda ündidarimda diyarimizdiki qismen atalmish meshhurlarning debdebilik sözler bilen özlirini maxtap, sheher – sheherlerde léksiyelerni orunlashturuwatqanliqi toghrisidiki élanlarni kördüm hemde qarighularche meshhurluq qoghlishwatqan, saxta nam – shöhretke bériliwatqan, ilimge saxtiliq ishlitiwatqan ashu bicharilerning teqdirige hésdashliq qildim. Men tereqqiy tapqan ellerde doktorluqni tamamlash jeryanida, köpligen xelq’araliq ilmiy sorunlargha qatnashqanidim. Shu sorunlarda dunyagha tesir körsetken meshhur alimlar sözleshke toghra kelgende nahayiti kemterlik bilen sehnige chiqip: «men bir addiy izden’güchi, körgen – bilgenlirim bekla az, özümning bu qétimqi tetqiqat nishanimni addiy bolsimu, siler bilen ortaqliship baqqum kelgechke, siler bilen didarliship turuptimen, méni addiy körmey mushu sorun’gha teklip qilghan we mushu sorunni orunlashturghan herqaysinglargha teshekkur» dep söz bashlighanliqini anglap, ularning semimiyiti we kichik pé’illiqidin söyünettim. Men en’giliyede bir mezgil oqush jeryanida en’giliyedek dunyawiy ma’arip döliti dep nam alghan chong dölettiki alim, mutepekkurlarningmu özlirini diyarimizdiki qismen léksiye sözlewatqanlardek debdebilik namlar bilen atimay, addiyghine izden’güchi süpitide tonushturwatqanliqini körüp, hetta ularning aldida ünlükrek sözleshkimu jür’et qilalmighan waqitlirim bolghan, chünki ular bir döletning wekili süpitide sorun’gha kelgen alim, muteppekkur, piroféssor, doktor yétekchiliri idi. Bundaq meshhur kishiler aldida men özümni kichikkine bir maysidek hés qilattim, hélihemmu özümni addiy bir izden’güchi hésablaymen, qandaqtur birwaning méni dangliq, meshhur, ataqliq, birdinbir, xelq’araliq ... Dégendek debdebilik sözlerni ishlitip teriplishini yaqturmaymen, chünki ilim cheksiz, insanning bilishi tolimu chekliktur, ilimni bir déngiz dések, bizning biliwalghanlirimiz, shu déngizdiki azghine bir tamchidu.
Men xéli burunla diyarimizdiki qismen ilim qoymichilirigha ashkare rediye bérishni oylashqanidim, emma bizde «suni singgen yerge sep» deydighan gep bolghachqa, ularning qobul qilalmasliqi we toghra chüshenmeslikini nezerde tutup, nesihetni nesihet qobul qilghuchiliki bar, shuni chüshineligüdek ademge qilishni oylap, ulargha waqtimni israp qilishni xalimighanidim, bu söhbet arqiliq könglimdikini dewérey. Etir chachqan adem, men etir chachtim démisimu, uning hidi bashqilargha puraydu, ilim tehsil qilip netije qazan’ghan adem, özini bashqilar aldidar sözlep namayen qilmisimu, uning qilghan emgiki hamini bir küni namayen bolup, kishilerning étrap qilishigha érishidu.
Hemmeylen’ge melum bolghinidek, diyarimizda yéqindin buyan özlirige ziyade meshhur namlarni qoyuwalghan qismen ilim qoymichiliri hemme adem bilidighan sözlerni yaki kitablardin yadiliwalghan qisimen qélipliq sözlerni sheher – sheherlerde léksiye hésabida sözlimekte. Uchuqini éyitqanda ular köpligen sadda xeliqimizning burun oquyalmay qalghanliqidin epsuslinip, hazir bolsimu toluqlashqa oruniwatqanliqidek semimiy hésiyatidin paydilinip ketmekte. Emeliyette ilmiy léksiyelerning sözlen’gini nahayiti yaxshi ish, biraq uni heqiqiy ilim ehliliri, talantliqlar we xelqqe emeliy nep béreleydighan ademlirimizla sözlishi kérek, shundaq bolghandila xelqimizning ilim qurulmisi heqiqiy mukemmellishidu we toluqlinidu.


Elsöyer: anglisam, siz yash waqitliringizdin bashlapla uyghurlarning nurghun ataqliq kishiliri bilen quyuq ariliship ötüptikensiz, ular yuqiriqidek debdebilik teripleshlerge qandaq qaraytti?
Haji ömer: men eyni chaghda merhum alim we yazghuchilirimizdin abdüshkür muhemmet’imin, abduréhim ötkür, zordun sabir, abdulla talip qatarliqlar bilen köp qétim hemsöhbette bolghanidim. Ésimde hazirghiche turuptu, bir qétimliq sorunda ustazimiz azat sultan abdüshkür muhemmet’imge «sizni zamanimizning sen’etkari yaki alimi déyishimiz kérek» dégen chaghda, abdüshkür muhemmet’imin: «méni bundaq teriplimenglar, men adettiki bir izden’güchi xalas, men sen’etkarmu emes, alimmu emes. Alim we sen’etkar déyishke toghra kelse farabi, mehmud kashgheri, yüsüp xas hajip, newa’iy, atayi, sekkaki, rabghuzi we sheriqning bashqa meshhur kishilirini dések bolidu. Mendek bir adettiki izden’güchini alim yaki sen’etkar dep atisangla, uning höddisidin chiqalmaymen» dep achchiqlan’ghanidi. Abdüshkür muhemmet’iminning kemterlik bilen sughurlghan ashu sözliri qulaq tüwimde hazirghiche jaranglap turuptu. Bir qétim men merhum yazghuchi jappar exmet aka bilen abduréhim ötkür akining hozurida boldum. Bu méning abduréhim ötkür aka bilen tunji körüshüshüm bolghachqa, tolimu hayajanlan’ghan halda uninggha: «siz bizning dangliq yazghuchimiz bolupla qalmay, dewrimizning alimidursiz» désem, u manga: «inim, sizdin xosh bop qalay, mushu ‹alim› dégen sözni manga ishletmisingiz. Sizge nesihet bolup qalsun, birawgha aldirapla alim, sen’etkar dégendek süpetleshni ishletmeng, chünki bu sözler éytmaqqa shunchilik addiy tuyulghan bilen, höddsidin chiqmaq tolimu qiyin sözlerdur» dégenidi. Ushbutapta shu ustazlirimizning kichik pé’illikini tolimu söyünüsh ilkide esleydighan bolup qaldim, shundaqla yuqiriqi ulughlirimizni hazirqi bir qisim qilghan ishning tayini yoq turup, özlirini debdeblik teripleshler bilen atawatqanlargha sélishturup, heqiqiy ilimger bilen saxta ilimger otturisidiki asman – zémin perqni hés qilghandek bolup qaldim.



Elsöyer: diyarimizdiki ilim saheside yüz bériwatqan binormal hadisilerge nisbeten köpligen ilim ehlilirining sükütte turuwélishi hemde qulaq yopurwélishigha qandaq qaraysiz?
Haji ömer: ilim bizge eqil – paraset, jushqunluq we hayati küch ata qilish bilen bille, bizni nadanliq, jahalet we zulmetke qarshi chiqishqa ündeydu. Ismi jismigha layiq ilim igiside ilimmu ghururmu teng bolushi kérek. Ilim ehliliri dadil sözlesh, dadil pikir qilish, dadil yézish arqiliq özlirining tepekkurini julalandurush bilen bille, özide bar bolghan ilimini emeliyetke tedbiqlaydu, kimki naheqchilikke yaki ilim qoymichiliqigha sükütte bolidiken, biz ularni étrap qilsaqmu, ular öz wijdanigha yüz kélelmesliki mumkin. Eger ular wijdani mes’uliyitige yüz kélelise, yenila sükütte turiwersun.
Men jem’iyetshunas, doktor zulpiqar barat özbashning diyarimizdiki ilim qoymichilirigha dadilliq bilen rediye bérip kéliwatqanliqigha apirin éytimen. Manga doktor zulpiqar barat özbashning bir qétimliq léksiyesidiki munu sözliri tolimu tesir qildi, u mundaq dégenidi:
Yéqindin buyan dewrimizde zamaniwi meddahlar, aq che nutuq sözligüchiler peyda bolup qaldi. Ularda özini kemsitish özmeptunluq sheklide ipadilenmekte, ular ‹atam éytqan bayqi› ning nérisigha ötelmeydighan nesihet – ögütlirini nomus qilmay otturigha qoyushiwatidu. Addiysi ular öz saheside sistémiliq oqimighan we chungqur tetqiq qilmighan bolsimu, bashqilarning muweppeqiyetke intilish pisxikisidin paydilinip, kishilerni demaliqqa rohlanduridighan sözlerni démekte, méningche, ularning sözlirining aspirindin perqi yoqtur, chünki biz aspirin yések béshimiz demalliqqa saqayghandek qilghan bilen, uning asariti bedinimizge ziyan salidu. Shuninggha oxshash, biz u atalmish pisxolog we natiqlarning sözlirige bir demlik hayajanlinimiz – de, töligen pullirimizgha ichimiz aghrimaydu, emma u sözler emeliyitimizni özgertishke kelgende qilche rol oyniyalmaydu. Ang tereqqiyatimiz biz uchrighan tékist we nutuqlarning mehsulidur, mubada biz uchirighan nutuq we tékstler téyiz bolsa, tepekkurimizdimu téyizliq yüz béridu. Bu xil mezmuni téyiz atalmish nutuqlarning anglighuchilargha keltüridighan ziyini éghirdur, ular tepekkurimizni bulghaydu, shundaqla zexmilendüridu. Özining némilerni bilmeydighanliqini bilish bir ilim igisining eqelliy pezilitidur, shunga bir ilim igisi ilimning hörmiti üchün bolsimu kemterlikni özige yar qilishi kérek. Emma bizning bezi yashlirimizda öz meptunluq nahayiti éghir bolghachqa, xuddi hemmini bilidighandek qiyapetke kiriwéliwatidu, bu bek xeterlik ish. Biz öz – özimizge uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq tamchi, uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq meddah, uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq exletchi dégendek namlarni xalighanche bériwalsaq bolidu, emma ashu namlirimiz özimizni tebi’iyla zangliq qiliwatqan bolidu. Qisqisi nöwettiki uyghur jem’iyitige atalmish pisxolog, atalmish muweppeqqiyetshunas, atalmish natiqlarning epti – beshirisini échip tashlaydighan jasaretlik ilim igiliri nahayiti zörürdur.
Zulpiqar baratqa mushu seweblik xilmu xil qismetler kelgen bolushi yaki kélishi mumkin, emma «heqiqet mesh’ilini kötürgichilerning qoli köysimu, wijdani köymeydu» deydighan gep bar, shunga men zulpiqar baratning hazirqi dadil pikir qilish uslubini saqlap qélishi we rawajlandurushini semimiy ümid qilimen. Axirida diyarimizdiki uyghur qérindashlirimgha ilimni söyüsh, heqiqiy ilim ehlilirini hésiyat bilen emes eqli bilen tonushini tewsiye qilimen, chünki insan üchün semimiylik eng yaxshi tonushturushtur, özini özi maxtap otturigha chiqip, alchanglash uchchigha chiqqan exmeqliqtur, undaq kishilerning epti – beshrisi haman xelqi alemge pur kétidu, ular xelqini aldighanliqining bedilini hessilep töleydu. Qoymichiliq we saxtipezlik bilen gallirigha yutuwalghan ashu – mal dunyaliri haman bir küni ularni lenet tüwrikige mixlaydu.

2014 – yili 13 – dékabir ürümchide yézildi

Unregistered
16-12-14, 22:04
Bu baghdash torida taxpulat rozi, qeyser mejit deydighan yalghanchi, pah-pahlar chetelde turiwelip wetendiki balilarni moltutaq qilip ozini we hotunini maxtighan lawza nersilerni chaplap yalghan, charek chilek su shalaqshiptu degendek exletler bilen tolduriwetiptu.

Unregistered
16-12-14, 22:43
Meshhurluq kochisida eqlidin azghanlargha tenqid


Elsöyer: haji ömer aka, siz chet elde oqughan, xizmet qilighan we tetqiqat bilen shughullan’ghan 12 yil mabeynide diyarimizgha dawamliq kélip – kétip turdingiz. Anglisam, bu qétim ku’alalampurda tetqiqat bilen shughillinish jeryanida, diyarimizning ilim sahesidiki qismen binormalliqlarni tor we ündidardin körüp epsuslinipsiz, bu heqtiki qarishingizni bilip baqsaq qandaq?
Haji ömer: men chet elde turuwatqan chaghlirimda ündidarimda diyarimizdiki qismen atalmish meshhurlarning debdebilik sözler bilen özlirini maxtap, sheher – sheherlerde léksiyelerni orunlashturuwatqanliqi toghrisidiki élanlarni kördüm hemde qarighularche meshhurluq qoghlishwatqan, saxta nam – shöhretke bériliwatqan, ilimge saxtiliq ishlitiwatqan ashu bicharilerning teqdirige hésdashliq qildim. Men tereqqiy tapqan ellerde doktorluqni tamamlash jeryanida, köpligen xelq’araliq ilmiy sorunlargha qatnashqanidim. Shu sorunlarda dunyagha tesir körsetken meshhur alimlar sözleshke toghra kelgende nahayiti kemterlik bilen sehnige chiqip: «men bir addiy izden’güchi, körgen – bilgenlirim bekla az, özümning bu qétimqi tetqiqat nishanimni addiy bolsimu, siler bilen ortaqliship baqqum kelgechke, siler bilen didarliship turuptimen, méni addiy körmey mushu sorun’gha teklip qilghan we mushu sorunni orunlashturghan herqaysinglargha teshekkur» dep söz bashlighanliqini anglap, ularning semimiyiti we kichik pé’illiqidin söyünettim. Men en’giliyede bir mezgil oqush jeryanida en’giliyedek dunyawiy ma’arip döliti dep nam alghan chong dölettiki alim, mutepekkurlarningmu özlirini diyarimizdiki qismen léksiye sözlewatqanlardek debdebilik namlar bilen atimay, addiyghine izden’güchi süpitide tonushturwatqanliqini körüp, hetta ularning aldida ünlükrek sözleshkimu jür’et qilalmighan waqitlirim bolghan, chünki ular bir döletning wekili süpitide sorun’gha kelgen alim, muteppekkur, piroféssor, doktor yétekchiliri idi. Bundaq meshhur kishiler aldida men özümni kichikkine bir maysidek hés qilattim, hélihemmu özümni addiy bir izden’güchi hésablaymen, qandaqtur birwaning méni dangliq, meshhur, ataqliq, birdinbir, xelq’araliq ... Dégendek debdebilik sözlerni ishlitip teriplishini yaqturmaymen, chünki ilim cheksiz, insanning bilishi tolimu chekliktur, ilimni bir déngiz dések, bizning biliwalghanlirimiz, shu déngizdiki azghine bir tamchidu.
Men xéli burunla diyarimizdiki qismen ilim qoymichilirigha ashkare rediye bérishni oylashqanidim, emma bizde «suni singgen yerge sep» deydighan gep bolghachqa, ularning qobul qilalmasliqi we toghra chüshenmeslikini nezerde tutup, nesihetni nesihet qobul qilghuchiliki bar, shuni chüshineligüdek ademge qilishni oylap, ulargha waqtimni israp qilishni xalimighanidim, bu söhbet arqiliq könglimdikini dewérey. Etir chachqan adem, men etir chachtim démisimu, uning hidi bashqilargha puraydu, ilim tehsil qilip netije qazan’ghan adem, özini bashqilar aldidar sözlep namayen qilmisimu, uning qilghan emgiki hamini bir küni namayen bolup, kishilerning étrap qilishigha érishidu.
Hemmeylen’ge melum bolghinidek, diyarimizda yéqindin buyan özlirige ziyade meshhur namlarni qoyuwalghan qismen ilim qoymichiliri hemme adem bilidighan sözlerni yaki kitablardin yadiliwalghan qisimen qélipliq sözlerni sheher – sheherlerde léksiye hésabida sözlimekte. Uchuqini éyitqanda ular köpligen sadda xeliqimizning burun oquyalmay qalghanliqidin epsuslinip, hazir bolsimu toluqlashqa oruniwatqanliqidek semimiy hésiyatidin paydilinip ketmekte. Emeliyette ilmiy léksiyelerning sözlen’gini nahayiti yaxshi ish, biraq uni heqiqiy ilim ehliliri, talantliqlar we xelqqe emeliy nep béreleydighan ademlirimizla sözlishi kérek, shundaq bolghandila xelqimizning ilim qurulmisi heqiqiy mukemmellishidu we toluqlinidu.


Elsöyer: anglisam, siz yash waqitliringizdin bashlapla uyghurlarning nurghun ataqliq kishiliri bilen quyuq ariliship ötüptikensiz, ular yuqiriqidek debdebilik teripleshlerge qandaq qaraytti?
Haji ömer: men eyni chaghda merhum alim we yazghuchilirimizdin abdüshkür muhemmet’imin, abduréhim ötkür, zordun sabir, abdulla talip qatarliqlar bilen köp qétim hemsöhbette bolghanidim. Ésimde hazirghiche turuptu, bir qétimliq sorunda ustazimiz azat sultan abdüshkür muhemmet’imge «sizni zamanimizning sen’etkari yaki alimi déyishimiz kérek» dégen chaghda, abdüshkür muhemmet’imin: «méni bundaq teriplimenglar, men adettiki bir izden’güchi xalas, men sen’etkarmu emes, alimmu emes. Alim we sen’etkar déyishke toghra kelse farabi, mehmud kashgheri, yüsüp xas hajip, newa’iy, atayi, sekkaki, rabghuzi we sheriqning bashqa meshhur kishilirini dések bolidu. Mendek bir adettiki izden’güchini alim yaki sen’etkar dep atisangla, uning höddisidin chiqalmaymen» dep achchiqlan’ghanidi. Abdüshkür muhemmet’iminning kemterlik bilen sughurlghan ashu sözliri qulaq tüwimde hazirghiche jaranglap turuptu. Bir qétim men merhum yazghuchi jappar exmet aka bilen abduréhim ötkür akining hozurida boldum. Bu méning abduréhim ötkür aka bilen tunji körüshüshüm bolghachqa, tolimu hayajanlan’ghan halda uninggha: «siz bizning dangliq yazghuchimiz bolupla qalmay, dewrimizning alimidursiz» désem, u manga: «inim, sizdin xosh bop qalay, mushu ‹alim› dégen sözni manga ishletmisingiz. Sizge nesihet bolup qalsun, birawgha aldirapla alim, sen’etkar dégendek süpetleshni ishletmeng, chünki bu sözler éytmaqqa shunchilik addiy tuyulghan bilen, höddsidin chiqmaq tolimu qiyin sözlerdur» dégenidi. Ushbutapta shu ustazlirimizning kichik pé’illikini tolimu söyünüsh ilkide esleydighan bolup qaldim, shundaqla yuqiriqi ulughlirimizni hazirqi bir qisim qilghan ishning tayini yoq turup, özlirini debdeblik teripleshler bilen atawatqanlargha sélishturup, heqiqiy ilimger bilen saxta ilimger otturisidiki asman – zémin perqni hés qilghandek bolup qaldim.



Elsöyer: diyarimizdiki ilim saheside yüz bériwatqan binormal hadisilerge nisbeten köpligen ilim ehlilirining sükütte turuwélishi hemde qulaq yopurwélishigha qandaq qaraysiz?
Haji ömer: ilim bizge eqil – paraset, jushqunluq we hayati küch ata qilish bilen bille, bizni nadanliq, jahalet we zulmetke qarshi chiqishqa ündeydu. Ismi jismigha layiq ilim igiside ilimmu ghururmu teng bolushi kérek. Ilim ehliliri dadil sözlesh, dadil pikir qilish, dadil yézish arqiliq özlirining tepekkurini julalandurush bilen bille, özide bar bolghan ilimini emeliyetke tedbiqlaydu, kimki naheqchilikke yaki ilim qoymichiliqigha sükütte bolidiken, biz ularni étrap qilsaqmu, ular öz wijdanigha yüz kélelmesliki mumkin. Eger ular wijdani mes’uliyitige yüz kélelise, yenila sükütte turiwersun.
Men jem’iyetshunas, doktor zulpiqar barat özbashning diyarimizdiki ilim qoymichilirigha dadilliq bilen rediye bérip kéliwatqanliqigha apirin éytimen. Manga doktor zulpiqar barat özbashning bir qétimliq léksiyesidiki munu sözliri tolimu tesir qildi, u mundaq dégenidi:
Yéqindin buyan dewrimizde zamaniwi meddahlar, aq che nutuq sözligüchiler peyda bolup qaldi. Ularda özini kemsitish özmeptunluq sheklide ipadilenmekte, ular ‹atam éytqan bayqi› ning nérisigha ötelmeydighan nesihet – ögütlirini nomus qilmay otturigha qoyushiwatidu. Addiysi ular öz saheside sistémiliq oqimighan we chungqur tetqiq qilmighan bolsimu, bashqilarning muweppeqiyetke intilish pisxikisidin paydilinip, kishilerni demaliqqa rohlanduridighan sözlerni démekte, méningche, ularning sözlirining aspirindin perqi yoqtur, chünki biz aspirin yések béshimiz demalliqqa saqayghandek qilghan bilen, uning asariti bedinimizge ziyan salidu. Shuninggha oxshash, biz u atalmish pisxolog we natiqlarning sözlirige bir demlik hayajanlinimiz – de, töligen pullirimizgha ichimiz aghrimaydu, emma u sözler emeliyitimizni özgertishke kelgende qilche rol oyniyalmaydu. Ang tereqqiyatimiz biz uchrighan tékist we nutuqlarning mehsulidur, mubada biz uchirighan nutuq we tékstler téyiz bolsa, tepekkurimizdimu téyizliq yüz béridu. Bu xil mezmuni téyiz atalmish nutuqlarning anglighuchilargha keltüridighan ziyini éghirdur, ular tepekkurimizni bulghaydu, shundaqla zexmilendüridu. Özining némilerni bilmeydighanliqini bilish bir ilim igisining eqelliy pezilitidur, shunga bir ilim igisi ilimning hörmiti üchün bolsimu kemterlikni özige yar qilishi kérek. Emma bizning bezi yashlirimizda öz meptunluq nahayiti éghir bolghachqa, xuddi hemmini bilidighandek qiyapetke kiriwéliwatidu, bu bek xeterlik ish. Biz öz – özimizge uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq tamchi, uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq meddah, uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq exletchi dégendek namlarni xalighanche bériwalsaq bolidu, emma ashu namlirimiz özimizni tebi’iyla zangliq qiliwatqan bolidu. Qisqisi nöwettiki uyghur jem’iyitige atalmish pisxolog, atalmish muweppeqqiyetshunas, atalmish natiqlarning epti – beshirisini échip tashlaydighan jasaretlik ilim igiliri nahayiti zörürdur.
Zulpiqar baratqa mushu seweblik xilmu xil qismetler kelgen bolushi yaki kélishi mumkin, emma «heqiqet mesh’ilini kötürgichilerning qoli köysimu, wijdani köymeydu» deydighan gep bar, shunga men zulpiqar baratning hazirqi dadil pikir qilish uslubini saqlap qélishi we rawajlandurushini semimiy ümid qilimen. Axirida diyarimizdiki uyghur qérindashlirimgha ilimni söyüsh, heqiqiy ilim ehlilirini hésiyat bilen emes eqli bilen tonushini tewsiye qilimen, chünki insan üchün semimiylik eng yaxshi tonushturushtur, özini özi maxtap otturigha chiqip, alchanglash uchchigha chiqqan exmeqliqtur, undaq kishilerning epti – beshrisi haman xelqi alemge pur kétidu, ular xelqini aldighanliqining bedilini hessilep töleydu. Qoymichiliq we saxtipezlik bilen gallirigha yutuwalghan ashu – mal dunyaliri haman bir küni ularni lenet tüwrikige mixlaydu.

2014 – yili 13 – dékabir ürümchide yézildi

men yukarki ependimning kuz karshigha asasen kitilmaymen, menmu qetélde yashawatkan birsi. qetéldiki alimlar undak kemter emes, qetelde undak kemter ademler ozige ishenqisi yok dep karilidu. bolmisa ali mekteplerdiki danglik alimlarning torigha kirip kurup bikinglar, hemmisi yaratkan tohpillirini ajayip teswirlep dastihangha salidu. yukarkisi peketlam wetendki kona kalla bilen yingi weziyetke pikir kilishtin ibaret. menmu bir kisim yash ''älim"larning yiza kishlaklargha biriip liksiye sozlesh paaliyetlirini kurdum we anglidim. Ular kop wakitlarda danglik ademlerning sozini nekil kelturup hekiket kilip kursutup sozleydighan qaghliri bolidiken, bu arkilik ya ozige destek tipish yaki danglik kishilerning sozini hekiket dep bilip kilish bolsa kirek. nimilam dimigen bilen, ashunqilik birip sozlep turudighan ademlerning bolghini yokidin ming ela. sheytandin, poki yamanmu yaki yoki yamanmu dep sorisa, sheytan yoki yaman dep jawap bergen iken. ular bir kitim sozlep, ikki kitim sozlep ahiri katta sozleydighan ademlerge aylinip kitishi mumkin, nazaket haminmu biliwaptu emesmu tama tama kol tolar digenni.

Unregistered
17-12-14, 00:22
U "Haji Omer" Kualampurning sozliguche "Kashgariya" da sozlise bolmasmidi?
Meshhurluq kochisida eqlidin azghanlargha tenq


Elsöyer: haji ömer aka, siz chet elde oqughan, xizmet qilighan we tetqiqat bilen shughullan’ghan 12 yil mabeynide diyarimizgha dawamliq kélip – kétip turdingiz. Anglisam, bu qétim ku’alalampurda tetqiqat bilen shughillinish jeryanida, diyarimizning ilim sahesidiki qismen binormalliqlarni tor we ündidardin körüp epsuslinipsiz, bu heqtiki qarishingizni bilip baqsaq qandaq?
Haji ömer: men chet elde turuwatqan chaghlirimda ündidarimda diyarimizdiki qismen atalmish meshhurlarning debdebilik sözler bilen özlirini maxtap, sheher – sheherlerde léksiyelerni orunlashturuwatqanliqi toghrisidiki élanlarni kördüm hemde qarighularche meshhurluq qoghlishwatqan, saxta nam – shöhretke bériliwatqan, ilimge saxtiliq ishlitiwatqan ashu bicharilerning teqdirige hésdashliq qildim. Men tereqqiy tapqan ellerde doktorluqni tamamlash jeryanida, köpligen xelq’araliq ilmiy sorunlargha qatnashqanidim. Shu sorunlarda dunyagha tesir körsetken meshhur alimlar sözleshke toghra kelgende nahayiti kemterlik bilen sehnige chiqip: «men bir addiy izden’güchi, körgen – bilgenlirim bekla az, özümning bu qétimqi tetqiqat nishanimni addiy bolsimu, siler bilen ortaqliship baqqum kelgechke, siler bilen didarliship turuptimen, méni addiy körmey mushu sorun’gha teklip qilghan we mushu sorunni orunlashturghan herqaysinglargha teshekkur» dep söz bashlighanliqini anglap, ularning semimiyiti we kichik pé’illiqidin söyünettim. Men en’giliyede bir mezgil oqush jeryanida en’giliyedek dunyawiy ma’arip döliti dep nam alghan chong dölettiki alim, mutepekkurlarningmu özlirini diyarimizdiki qismen léksiye sözlewatqanlardek debdebilik namlar bilen atimay, addiyghine izden’güchi süpitide tonushturwatqanliqini körüp, hetta ularning aldida ünlükrek sözleshkimu jür’et qilalmighan waqitlirim bolghan, chünki ular bir döletning wekili süpitide sorun’gha kelgen alim, muteppekkur, piroféssor, doktor yétekchiliri idi. Bundaq meshhur kishiler aldida men özümni kichikkine bir maysidek hés qilattim, hélihemmu özümni addiy bir izden’güchi hésablaymen, qandaqtur birwaning méni dangliq, meshhur, ataqliq, birdinbir, xelq’araliq ... Dégendek debdebilik sözlerni ishlitip teriplishini yaqturmaymen, chünki ilim cheksiz, insanning bilishi tolimu chekliktur, ilimni bir déngiz dések, bizning biliwalghanlirimiz, shu déngizdiki azghine bir tamchidu.
Men xéli burunla diyarimizdiki qismen ilim qoymichilirigha ashkare rediye bérishni oylashqanidim, emma bizde «suni singgen yerge sep» deydighan gep bolghachqa, ularning qobul qilalmasliqi we toghra chüshenmeslikini nezerde tutup, nesihetni nesihet qobul qilghuchiliki bar, shuni chüshineligüdek ademge qilishni oylap, ulargha waqtimni israp qilishni xalimighanidim, bu söhbet arqiliq könglimdikini dewérey. Etir chachqan adem, men etir chachtim démisimu, uning hidi bashqilargha puraydu, ilim tehsil qilip netije qazan’ghan adem, özini bashqilar aldidar sözlep namayen qilmisimu, uning qilghan emgiki hamini bir küni namayen bolup, kishilerning étrap qilishigha érishidu.
Hemmeylen’ge melum bolghinidek, diyarimizda yéqindin buyan özlirige ziyade meshhur namlarni qoyuwalghan qismen ilim qoymichiliri hemme adem bilidighan sözlerni yaki kitablardin yadiliwalghan qisimen qélipliq sözlerni sheher – sheherlerde léksiye hésabida sözlimekte. Uchuqini éyitqanda ular köpligen sadda xeliqimizning burun oquyalmay qalghanliqidin epsuslinip, hazir bolsimu toluqlashqa oruniwatqanliqidek semimiy hésiyatidin paydilinip ketmekte. Emeliyette ilmiy léksiyelerning sözlen’gini nahayiti yaxshi ish, biraq uni heqiqiy ilim ehliliri, talantliqlar we xelqqe emeliy nep béreleydighan ademlirimizla sözlishi kérek, shundaq bolghandila xelqimizning ilim qurulmisi heqiqiy mukemmellishidu we toluqlinidu.


Elsöyer: anglisam, siz yash waqitliringizdin bashlapla uyghurlarning nurghun ataqliq kishiliri bilen quyuq ariliship ötüptikensiz, ular yuqiriqidek debdebilik teripleshlerge qandaq qaraytti?
Haji ömer: men eyni chaghda merhum alim we yazghuchilirimizdin abdüshkür muhemmet’imin, abduréhim ötkür, zordun sabir, abdulla talip qatarliqlar bilen köp qétim hemsöhbette bolghanidim. Ésimde hazirghiche turuptu, bir qétimliq sorunda ustazimiz azat sultan abdüshkür muhemmet’imge «sizni zamanimizning sen’etkari yaki alimi déyishimiz kérek» dégen chaghda, abdüshkür muhemmet’imin: «méni bundaq teriplimenglar, men adettiki bir izden’güchi xalas, men sen’etkarmu emes, alimmu emes. Alim we sen’etkar déyishke toghra kelse farabi, mehmud kashgheri, yüsüp xas hajip, newa’iy, atayi, sekkaki, rabghuzi we sheriqning bashqa meshhur kishilirini dések bolidu. Mendek bir adettiki izden’güchini alim yaki sen’etkar dep atisangla, uning höddisidin chiqalmaymen» dep achchiqlan’ghanidi. Abdüshkür muhemmet’iminning kemterlik bilen sughurlghan ashu sözliri qulaq tüwimde hazirghiche jaranglap turuptu. Bir qétim men merhum yazghuchi jappar exmet aka bilen abduréhim ötkür akining hozurida boldum. Bu méning abduréhim ötkür aka bilen tunji körüshüshüm bolghachqa, tolimu hayajanlan’ghan halda uninggha: «siz bizning dangliq yazghuchimiz bolupla qalmay, dewrimizning alimidursiz» désem, u manga: «inim, sizdin xosh bop qalay, mushu ‹alim› dégen sözni manga ishletmisingiz. Sizge nesihet bolup qalsun, birawgha aldirapla alim, sen’etkar dégendek süpetleshni ishletmeng, chünki bu sözler éytmaqqa shunchilik addiy tuyulghan bilen, höddsidin chiqmaq tolimu qiyin sözlerdur» dégenidi. Ushbutapta shu ustazlirimizning kichik pé’illikini tolimu söyünüsh ilkide esleydighan bolup qaldim, shundaqla yuqiriqi ulughlirimizni hazirqi bir qisim qilghan ishning tayini yoq turup, özlirini debdeblik teripleshler bilen atawatqanlargha sélishturup, heqiqiy ilimger bilen saxta ilimger otturisidiki asman – zémin perqni hés qilghandek bolup qaldim.



Elsöyer: diyarimizdiki ilim saheside yüz bériwatqan binormal hadisilerge nisbeten köpligen ilim ehlilirining sükütte turuwélishi hemde qulaq yopurwélishigha qandaq qaraysiz?
Haji ömer: ilim bizge eqil – paraset, jushqunluq we hayati küch ata qilish bilen bille, bizni nadanliq, jahalet we zulmetke qarshi chiqishqa ündeydu. Ismi jismigha layiq ilim igiside ilimmu ghururmu teng bolushi kérek. Ilim ehliliri dadil sözlesh, dadil pikir qilish, dadil yézish arqiliq özlirining tepekkurini julalandurush bilen bille, özide bar bolghan ilimini emeliyetke tedbiqlaydu, kimki naheqchilikke yaki ilim qoymichiliqigha sükütte bolidiken, biz ularni étrap qilsaqmu, ular öz wijdanigha yüz kélelmesliki mumkin. Eger ular wijdani mes’uliyitige yüz kélelise, yenila sükütte turiwersun.
Men jem’iyetshunas, doktor zulpiqar barat özbashning diyarimizdiki ilim qoymichilirigha dadilliq bilen rediye bérip kéliwatqanliqigha apirin éytimen. Manga doktor zulpiqar barat özbashning bir qétimliq léksiyesidiki munu sözliri tolimu tesir qildi, u mundaq dégenidi:
Yéqindin buyan dewrimizde zamaniwi meddahlar, aq che nutuq sözligüchiler peyda bolup qaldi. Ularda özini kemsitish özmeptunluq sheklide ipadilenmekte, ular ‹atam éytqan bayqi› ning nérisigha ötelmeydighan nesihet – ögütlirini nomus qilmay otturigha qoyushiwatidu. Addiysi ular öz saheside sistémiliq oqimighan we chungqur tetqiq qilmighan bolsimu, bashqilarning muweppeqiyetke intilish pisxikisidin paydilinip, kishilerni demaliqqa rohlanduridighan sözlerni démekte, méningche, ularning sözlirining aspirindin perqi yoqtur, chünki biz aspirin yések béshimiz demalliqqa saqayghandek qilghan bilen, uning asariti bedinimizge ziyan salidu. Shuninggha oxshash, biz u atalmish pisxolog we natiqlarning sözlirige bir demlik hayajanlinimiz – de, töligen pullirimizgha ichimiz aghrimaydu, emma u sözler emeliyitimizni özgertishke kelgende qilche rol oyniyalmaydu. Ang tereqqiyatimiz biz uchrighan tékist we nutuqlarning mehsulidur, mubada biz uchirighan nutuq we tékstler téyiz bolsa, tepekkurimizdimu téyizliq yüz béridu. Bu xil mezmuni téyiz atalmish nutuqlarning anglighuchilargha keltüridighan ziyini éghirdur, ular tepekkurimizni bulghaydu, shundaqla zexmilendüridu. Özining némilerni bilmeydighanliqini bilish bir ilim igisining eqelliy pezilitidur, shunga bir ilim igisi ilimning hörmiti üchün bolsimu kemterlikni özige yar qilishi kérek. Emma bizning bezi yashlirimizda öz meptunluq nahayiti éghir bolghachqa, xuddi hemmini bilidighandek qiyapetke kiriwéliwatidu, bu bek xeterlik ish. Biz öz – özimizge uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq tamchi, uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq meddah, uyghurlardin chiqqan tunji xelq’araliq exletchi dégendek namlarni xalighanche bériwalsaq bolidu, emma ashu namlirimiz özimizni tebi’iyla zangliq qiliwatqan bolidu. Qisqisi nöwettiki uyghur jem’iyitige atalmish pisxolog, atalmish muweppeqqiyetshunas, atalmish natiqlarning epti – beshirisini échip tashlaydighan jasaretlik ilim igiliri nahayiti zörürdur.
Zulpiqar baratqa mushu seweblik xilmu xil qismetler kelgen bolushi yaki kélishi mumkin, emma «heqiqet mesh’ilini kötürgichilerning qoli köysimu, wijdani köymeydu» deydighan gep bar, shunga men zulpiqar baratning hazirqi dadil pikir qilish uslubini saqlap qélishi we rawajlandurushini semimiy ümid qilimen. Axirida diyarimizdiki uyghur qérindashlirimgha ilimni söyüsh, heqiqiy ilim ehlilirini hésiyat bilen emes eqli bilen tonushini tewsiye qilimen, chünki insan üchün semimiylik eng yaxshi tonushturushtur, özini özi maxtap otturigha chiqip, alchanglash uchchigha chiqqan exmeqliqtur, undaq kishilerning epti – beshrisi haman xelqi alemge pur kétidu, ular xelqini aldighanliqining bedilini hessilep töleydu. Qoymichiliq we saxtipezlik bilen gallirigha yutuwalghan ashu – mal dunyaliri haman bir küni ularni lenet tüwrikige mixlaydu.

2014 – yili 13 – dékabir ürümchide yézildi

Unregistered
17-12-14, 15:11
Bu baghdash torida taxpulat rozi, qeyser mejit deydighan yalghanchi, pah-pahlar chetelde turiwelip wetendiki balilarni moltutaq qilip ozini we hotunini maxtighan lawza nersilerni chaplap yalghan, charek chilek su shalaqshiptu degendek exletler bilen tolduriwetiptu.

Miladidin Kiyinki 2-Esirning 17-yili, 1-Dikabir kuni Yerkent Xanliridin Baturxan Jalal Oz Oghlini Padisha hozurida edepsiz gep qilghanliqi uchun Oyge qaytip kelip Leshkerlirige Buyrup Kallisini Chapturiwetken iken. Oghli Padisha hozurigha bashlap barghan dostini "Moltotaq"dep dadisining Inawitini Padisha aldida yer bilen bir qilghan iken.

baghdash toridikilerni tongguzlarche haqaret qilghan bu Eblex Haywandin torelgen. uzun boldi bu iplas aghzini yummidi. Dadisining ismi Baturxan Jalal emesmidu? yaki ozige oxshash yawa kalining ashu nesisidin cho etip yeguziwetse qandaq bolar?