PDA

View Full Version : 1985-yili 12-ayning 12- kuni yuz bergan okughuchilar herkiti



Unregistered
12-12-14, 03:23
1985- yili 12-ayning 12-kuni sherqi turkistaning merkizi shehri urumchide 15 mingdin artuq herqaisi ali mektep oqughuchiliri kuchilarga chiqip namayish qilish herkiti kozgidi. Bu weqe bilan tag qeshqer, aqsu, hoten, bortala qatarliq sheherlardiki okughuchilarmu tizdin herkatka kilip, deris tashlap kuchigha chiqip namayish bashlidi. hitai olkulirdiki shanghai,beijing guangzhou, nanjing, chongching qatarliq chong sheherlarda oquwatqan sherqi turkistanliq oqughuchilarmu deris tashlap kuchilarga chiqip, olkilik hukumet binaliri aldida namayish qildi. Urumchini merkez kilghan bu namayish ilgiri kiyin bulup bir heptiga kadar dawam qildi.

Bu herkatni pilanlash, teshkilash ka rahberlik qilghuchilar atalmish<< xinjinag unversity>> zhongguo tili fakultitinig okughuchisi, zhongguo okughuchilar birlashmisning reyisi mijit we uning sabdashliri idi. Emme bahitka qarshi 12-dekabir partilghan okughuchilar inqilabi herkitini kurushka muyaser bulalmalmighan mijit namayishtin 3 kun burun yani 9-dekabir kuni kachte Abdushkur muhemmed ning uyde tuyuksiz alamdin oti. ilgiri hichqandak kisli bolmighan timan, otyurek yashning tasadibi olmi bugunga kadar sir bulup kaldi. ( bunig sewebini bildeganlar bolse inkas shakilde yezip koisanglar).

Bu qetimqi okughuchilar herkitining maydangha kilshiga biwaste tesir kilghan siyasi ijtimayi seweblar tuwendikiche:
Hitai hukumti 1964-yildin 1985-yilgha keder sherqi turkistanda 30 qetimdin artuq yer asti we yer usti atum yadiru sinqi elip bardi.buning tesirde sherqi turkistaning ekilogiylik tagpungliki buzuldi. tupraq,su,usumluk, ashliq we mewe chiweliri zeherlinip. haliq amalsiz zeherlik madilardin uzuqlinishqa majbur boldi, buning bilan herhil kisallar paida bulup, neche minglighan insanlarning ulshiga seweb boldi. buwaqlar naka, kamtuk tughulushqa bashlidi. hita hukumti bularga perwa qilmastin, 85-yili yene bir qetim atum bombusi partilati. hitaylarnig bu hil oktamliki paqat sherqi turkistan halqiga qilinghan haqaret bulupla qalmastin, balki putun insaniyatka, dunya tinichliqigha qilinghan haqaret idi.

Bu herket urumching qar-shiwerghanliq qish kunde yuz berdi.Otyurek oghul-qizlar qishning achiq soghaq, qar shiweghanliqiga qarmai, urumching barliq kuchiliri hukumet dairliri, ahalilar rayunlirini piyade yurup aylinip,achliq,herip charchashqa berdashliq berip sahardin kach kirguche namayish qildi. ular ghezeblik we jaragliq awaz bilan, atum yadirosiga qarshi turmiz, sahta saylam emeldin qalsun, demkuratik saylam elip barayli, kochman kuchurush tohtitilsun, sherqi turkistan jaza lagiri emes, tughut cheklimsi amaldin qaldurulsun, milli maaripni rawajlanduraili degandak shuarlarni towalap bir neche kun dawam qildurdi. tesirlangan haliq kozlirga isiq yash elip okughuchilarga nan, su tarqitip berdi hem haliq namayish sepiga kushlushni telep qildi. ukughuchilar herkitinig tesirdin hayajanghan 1- awghust pulat tumur zawut ishchiliri we iyul tukumchiliq zawuti ishchiliri ish tashlap namayishqa tayarliq qilghan bolsimu hukumet aldin sezip qelip, ishning zoryup kitishdin enserep, yitakchilardin bir qanchini tutup, ishchilarning kozghulshing aldini aldi. okughuchi yashlarnig kuchluk qarshilqi we kureshliri netinjiside hitai hukumti oqughuchilar wekiliri bilan kurshup sohbet otkuzushka mejbur boldi.
okughuchilar hukumet terep bilan tuwendiki 6 turluk haqani telpini oturgha quyup, hukumet bilan kaskin kuresh qildi.
1- sherqi turkistan da demkuratik sayman elip berish, heliq ozliri halighan, sewyelik rehber saylash.
2- sherqi turkistanda atum yadrosi sinqi elip berishni tohtush.
3- sherqi turkistanga kochmen, jinayetchi yotkashni tohtush.
4- milli terturiyelik aptunumiya qanunni izchilashturush.
5- sherqi turkistan halqiga quyulghan tugut chaklimsini amaldin qaldurush.
6- sherqi turkistan milli maaripni rawajlandurush.

hukumet terep oqughuchilar bilan bolghan sohbete ajiz, pasip halatka chushup qelip haiwe qilishqa, besim ishlitishka orundi. Hitai hukumti shundaqla okughuchilar herkitining dolquni bir az pasaygan, normal ukush esliga kalturulgan pursetin paidilnip diktatura ishlitishka bashlidi. her qaisi ali makteplarde 12- dikabir weqesini eniqlash, bi terep qilish komtitini qurup, her qaisi ali mekteplarde 3 kun deris tohtutup, siniplarga qeder tekshurush gurpisi ewertip her bir oqutkuchi we okughuching bu herkatka bolghan koz qarshini mejburi sozlatkuzdi. qatnashquchilarga dektatura yurguzup, tekshurush materyali yezishqa qistidi. yitakchiliq qilghuchilarni hataliqni etrap qilishqa towe qilishqa mejburlidi hem bu herkatni 12- dikabir jidel chiqirish weqesi dep atdi. Hataliqni tunmighanlarga we koz qarshi eniq bolmighanlarga oqush puturush guwanamisi berilmaidu depbalgulma elan qildi. Bu qetimliq herkatka qatnashqanlarning beziliri hazirgha qeder gumanliq dep qarlip nazaret astida yashmaqta.

Unregistered
12-12-14, 03:38
bu harkatka katnaxkanlar qat aldimu nurhun. masilan nuri mosabay, aziz aysa, dolkun isa digandak.
xundak bolhandin kiyin bu harkatnig jaryanini mumkin kadar tuluk hatirlap koysak yahxi bolatti.

Unregistered
12-12-14, 05:01
1985- yili 12-ayning 12-kuni sherqi turkistaning merkizi shehri urumchide 15 mingdin artuq herqaisi ali mektep oqughuchiliri kuchilarga chiqip namayish qilish herkiti kozgidi. Bu weqe bilan tag qeshqer, aqsu, hoten, bortala qatarliq sheherlardiki okughuchilarmu tizdin herkatka kilip, deris tashlap kuchigha chiqip namayish bashlidi. hitai olkulirdiki shanghai,beijing guangzhou, nanjing, chongching qatarliq chong sheherlarda oquwatqan sherqi turkistanliq oqughuchilarmu deris tashlap kuchilarga chiqip, olkilik hukumet binaliri aldida namayish qildi. Urumchini merkez kilghan bu namayish ilgiri kiyin bulup bir heptiga kadar dawam qildi.

Bu herkatni pilanlash, teshkilash ka rahberlik qilghuchilar atalmish<< xinjinag unversity>> zhongguo tili fakultitinig okughuchisi, zhongguo okughuchilar birlashmisning reyisi mijit we uning sabdashliri idi. Emme bahitka qarshi 12-dekabir partilghan okughuchilar inqilabi herkitini kurushka muyaser bulalmalmighan mijit namayishtin 3 kun burun yani 9-dekabir kuni kachte Abdushkur muhemmed ning uyde tuyuksiz alamdin oti. ilgiri hichqandak kisli bolmighan timan, otyurek yashning tasadibi olmi bugunga kadar sir bulup kaldi. ( bunig sewebini bildeganlar bolse inkas shakilde yezip koisanglar).

Bu qetimqi okughuchilar herkitining maydangha kilshiga biwaste tesir kilghan siyasi ijtimayi seweblar tuwendikiche:
Hitai hukumti 1964-yildin 1985-yilgha keder sherqi turkistanda 30 qetimdin artuq yer asti we yer usti atum yadiru sinqi elip bardi.buning tesirde sherqi turkistaning ekilogiylik tagpungliki buzuldi. tupraq,su,usumluk, ashliq we mewe chiweliri zeherlinip. haliq amalsiz zeherlik madilardin uzuqlinishqa majbur boldi, buning bilan herhil kisallar paida bulup, neche minglighan insanlarning ulshiga seweb boldi. buwaqlar naka, kamtuk tughulushqa bashlidi. hita hukumti bularga perwa qilmastin, 85-yili yene bir qetim atum bombusi partilati. hitaylarnig bu hil oktamliki paqat sherqi turkistan halqiga qilinghan haqaret bulupla qalmastin, balki putun insaniyatka, dunya tinichliqigha qilinghan haqaret idi.

Bu herket urumching qar-shiwerghanliq qish kunde yuz berdi.Otyurek oghul-qizlar qishning achiq soghaq, qar shiweghanliqiga qarmai, urumching barliq kuchiliri hukumet dairliri, ahalilar rayunlirini piyade yurup aylinip,achliq,herip charchashqa berdashliq berip sahardin kach kirguche namayish qildi. ular ghezeblik we jaragliq awaz bilan, atum yadirosiga qarshi turmiz, sahta saylam emeldin qalsun, demkuratik saylam elip barayli, kochman kuchurush tohtitilsun, sherqi turkistan jaza lagiri emes, tughut cheklimsi amaldin qaldurulsun, milli maaripni rawajlanduraili degandak shuarlarni towalap bir neche kun dawam qildurdi. tesirlangan haliq kozlirga isiq yash elip okughuchilarga nan, su tarqitip berdi hem haliq namayish sepiga kushlushni telep qildi. ukughuchilar herkitinig tesirdin hayajanghan 1- awghust pulat tumur zawut ishchiliri we iyul tukumchiliq zawuti ishchiliri ish tashlap namayishqa tayarliq qilghan bolsimu hukumet aldin sezip qelip, ishning zoryup kitishdin enserep, yitakchilardin bir qanchini tutup, ishchilarning kozghulshing aldini aldi. okughuchi yashlarnig kuchluk qarshilqi we kureshliri netinjiside hitai hukumti oqughuchilar wekiliri bilan kurshup sohbet otkuzushka mejbur boldi.
okughuchilar hukumet terep bilan tuwendiki 6 turluk haqani telpini oturgha quyup, hukumet bilan kaskin kuresh qildi.
1- sherqi turkistan da demkuratik sayman elip berish, heliq ozliri halighan, sewyelik rehber saylash.
2- sherqi turkistanda atum yadrosi sinqi elip berishni tohtush.
3- sherqi turkistanga kochmen, jinayetchi yotkashni tohtush.
4- milli terturiyelik aptunumiya qanunni izchilashturush.
5- sherqi turkistan halqiga quyulghan tugut chaklimsini amaldin qaldurush.
6- sherqi turkistan milli maaripni rawajlandurush.

hukumet terep oqughuchilar bilan bolghan sohbete ajiz, pasip halatka chushup qelip haiwe qilishqa, besim ishlitishka orundi. Hitai hukumti shundaqla okughuchilar herkitining dolquni bir az pasaygan, normal ukush esliga kalturulgan pursetin paidilnip diktatura ishlitishka bashlidi. her qaisi ali makteplarde 12- dikabir weqesini eniqlash, bi terep qilish komtitini qurup, her qaisi ali mekteplarde 3 kun deris tohtutup, siniplarga qeder tekshurush gurpisi ewertip her bir oqutkuchi we okughuching bu herkatka bolghan koz qarshini mejburi sozlatkuzdi. qatnashquchilarga dektatura yurguzup, tekshurush materyali yezishqa qistidi. yitakchiliq qilghuchilarni hataliqni etrap qilishqa towe qilishqa mejburlidi hem bu herkatni 12- dikabir jidel chiqirish weqesi dep atdi. Hataliqni tunmighanlarga we koz qarshi eniq bolmighanlarga oqush puturush guwanamisi berilmaidu depbalgulma elan qildi. Bu qetimliq herkatka qatnashqanlarning beziliri hazirgha qeder gumanliq dep qarlip nazaret astida yashmaqta.


shuar bundaq emes idi. men oqughuchilar kotergen lozunkilarni korgen. uningdiki shuarda "sherqi turkistan"degen xetni kormigen idim."Sherqi turkistan xelqi"degende uning ichide Xitaylarmu bar bolghan bolidu. shunga eqilliq ziyalilirimiz sherqi turkistan demestin bazar koturidighan "shinjang" ni qollanghan. "shinjang"-xitaylargha nisbiten yengi qolgha kelturgen tupraq yaki yingi mustemlike degen bolidighandu?

"demkuratik sayman" degen gepmu yoq idi. "demkuratik" Awtombillarni koturidighan Pishangning Rosche Ismini uyghur shoporlar Demkurat" deydu. Dimokratiyelik Saylam yaki Erkin saylam demekchi bolsingiz kerek. ular Ali mektep oqughuchiliri we Oqutquchiliri. Uyghur Ziyalilirining Buyuk Inqilaplirining biri heqqide bir nerse yazghanda Sawatliq kishiler telep qilinidu. bolmisa erkinlik azatliq uchun elip birilghan u heriketning Obrazini -niyetingizning qandaq bolushidin qeti nezer chushurup qoyidu.
imla xataliqi we mezmun xataliqi bilen tolghan bu yazmini qayta tuzutup yezing.

Unregistered
12-12-14, 05:20
Bu Heriketni "yuz bergan" emes belki "Partilighan"dep atash kerek.
u Heriket Zadi Musteqilliq telep qilish Herikiti Idi. Her Milletning oz
wetinini Tepishi Insanlarning muqeddes Heqqi,Millet bolghan iken
-bu Millet Peyda bolup Makan tutqan Wetini Bolushi choqum.

Tartinmay Sozlisek-sozleyli, bolmisa "Etigenlik Bazar"gha
wujum qilalalydighanlar Sozlisun !
Ling-Tasmilar, "musteqilliq telep qilmaymiz"deguchiler,"Zimin jehettin elip eytqanda bu Tupraqlar jung goning altiden biri"deydighanlar" aghzingni yumush-satqunlar ! 12-Dikabirdek bundaq Uluq Kunlerde torbetke yeqin kelishme!

Unregistered
12-12-14, 06:14
Emse bu qetemliq herketka biwaste qatnashqanlardin chetellerde heli bar ohshaidu de? Nima uchun bular shu qetemliq inqilabnig jeryanni eniq qilip yazmaidu? Nima uchun bu qetemliq inqilabning yitakchisi bolghan mijit ependi tuyuqsiz ulup kitdu? Bu ishlarni bildighanlar tepsili pikir qatnashtursaglar? Bilmigen tarihni bilwalsaq.

Unregistered
13-12-14, 00:29
Emse bu qetemliq herketka biwaste qatnashqanlardin chetellerde heli bar ohshaidu de? Nima uchun bular shu qetemliq inqilabnig jeryanni eniq qilip yazmaidu? Nima uchun bu qetemliq inqilabning yitakchisi bolghan mijit ependi tuyuqsiz ulup kitdu? Bu ishlarni bildighanlar tepsili pikir qatnashtursaglar? Bilmigen tarihni bilwalsaq.

Toghra biliwalsaq. qandaq biliwalimiz ? Rehberini xitay olturup , men rehber degenlernio DUQ rehber qilip Pasport bilen yollaptu.
buni biliwilishni hajiti barmu?

Unregistered
13-12-14, 01:55
Dolqun isa oqughuchilar herikitining rehbirimu?

باش سوز

ئوتتۇرا ئاسىيادا مۇستەقىللىق ئەۋج ئىلىشى بىلەن قوزغالغان ئۇيغۇرلار قايناپ كەتكەن ... مۇشۇنداق
بىر پەيىتتە ئىسا دولقۇن چەتەلگە قاچۇرۋىتىلدى. ئۇ ۋەتەن سىرتىغا
چىقىپلا سىياسىي تارىخىمىزدا ھىچ كۆرۈلمىگەن بىر شەكىلدە ئاتالمىش “شەرقىي تۈركىستان ياشلار
قۇرۇلتىيى”نى كۆتۈرۈپ چىقىپ ، “شەرقىي تۈركىستان مىللىي مەركىزى”دە
ۋەزىپە ئالاللمىغان ياكى سىرتتا قالغان ئۇيغۇر سىياسىي ئاكتىپلىرىمىزنى ئەتراپىغا توپلىدى.
ئىسىمدا ياشلار قۇرۇلتىيى ، ئەمەلىيەتتە مىللىي ھەركىتىمىزدە ئۆسكەن بىر سىياسىي ئۆسمىنى پەيدا قىلدى .
ئەركىن ئىسانىڭ قۇماندانلىقىدا ئىسا دولقۇن ئارقىلىق قۇرۇلغان “ دۇنيا ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيى”
بىلەن، ئەركىن ئىسانىڭ قۇماندانلىقىدا ئەنۋەرجان ئارقىلىق قۇرۇلغان "شەرقىي تۈركىستان مىللىي مەركىزى"
بولۇپ ئىككىگە بۆلۈنۈپ 10 يىللاپ داۋاملاشقان ئىچكىي زىديەت ۋە سىياسىي تىركىشىشكە سەبەپ بولدى !

>ئاۋتور "ئىچكىي زىديەت" دەپ قارىغان بۇ زىددىيەت، ساتقۇنلارنىڭ ئارىسىدىكى مەنپەت جىدىلى
ئىكەنلىكىنى ئاۋتور ئۇ زاماندا پەرق قىلالمىغان. بۇسەۋەپتىن مەزكۇر ماقالىدىكى تۇپ نوقتى-نەزەردە
ئاستىن-ئۇستۇن بولۇپ كەتكەنلىك ماۋجۇت. شۇڭا ئۇ قەدەر گۇمانلىق،جىنايى شەخسىلەرنى تاللاپ
duq ئۇستىدە بالىلارچە خام-خىيال سۇرۇشنى داۋام قىلغان.بۇ تىپ مەنتىقىسىز مەزمۇنلار
كوپ ئۇچرىسىمۇ، ئاۋتورنىڭ ساددە، تۇز كوڭۇللىكى بىلەن پاش قىلغان جىنايەتلەردىن ئۇيغۇرلارنى
خەۋەردار قىلغانلىقى يەنىلا قىممەتلىكتۇر< -يوللىغۇچىدىن.ئاۋتورنىڭ كىملىكى مەلۇم ئەمەس.


1. سۇئال- ئىسا دولقۇن ! دۇنيا ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيىنى قۇرۇش پىلانى ، كىمنىڭ پىلانى ئىدى ؟ مىللىي بىرلىگىمىزنى بۇزغان ۋە ئىنقىلاپ يولىنى تىزگىنلىگەن ، بۇ سىياسىي سۈيقەستنى قىلىشقا سىزنى نىمە مەجبۇرلىدى ؟

2. سۇئال- ئىسا دولقۇن ! سەن بىلەن تەيۋەن گومىنداڭ پارتىيەسى مىللەت ۋەكىلى ئابدۇللاھ تۆمەننىڭ ئارسىدا بىر يىقىن دوسلۇق مۇناسىۋىتى بارلىغىنى يۇشۇرمايسەن ئەلبەتتە (ھازىرغىچە ئابدۇللاھ تۈمەن ئائىلەسى بىلەن يىقىندىن ئالاقە قىلىۋىتىپسەن ) ! ۋە كونا گومىنداڭچى ھاجى ياقۇپ ئاناتتىن 2 يىل دەرىس ئالغانلىقىڭنىمۇ ئىتراپ قىلغان ئىدىڭ ! ھەتتا ئۇلار ساڭا ئاتا-ئانا بولۇپ بەيجىندا تويۇڭنىمۇ قىپقويغان ئىدى. ئەجەبا بۇ ۋەزىپىنى ساڭا ئابدۇللاھ تۆمەن ئارقىلىق ، گومىنداڭ تاپشۇرغانمىدى ؟

3. سۇئال-سابىق "شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ئىسلاھاتچىلار پارتىيەسىنىڭ"مۇئاۋىن رەئىسى ئەركىن ئابدۇرازاق ( ئۇ 9 يىل لۇ- داۋان تۈرمىسىدە ياتقاندىن كىيىن چەتەلگە چىققان ، ھازىر تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھرىدە ئىستىقامەت قىلىدۇ)ئەركىن ئابدۇرازاق " ئىسا دولقۇن گۇمانلىق بىرى " دەيدۇ . بۇنىڭغا نىمە دەيسەن؟

4- سۇئال - 2002 –يىللىرىنىڭ ئاخىرىدا خىتاي ھۆكۈمىتى نىپال تاغلىرىدا يوشۇرۇنۇپ ياتقان شىرەلى ، ئابدۇسالام ، ئابدۇللا قاتارلىق مۇجاھىتلىرىمىزنى، يوشۇرۇرنۇپ ياتقان يىرىدىن قايتۇرۇپ كىتىپ ، ھەممىسىنى ئىتىپ ئۆلتۈرگەن ئىدى(ئاللا ياتقان يىرىنى جەننەتتە قىلسۇن ) . بۇلارنىڭ ئارسىدا ، نىپالدىن ھىندىستانغا ساق قىچىپ قۇتۇلغان ئىكى مۇجاھىتنىڭ دەپ بىرىشىچە ( ئۇلارنىڭ بىرى شىۋىتسىيەدە ، يەنە بىرى ئىستانبۇلدا ئىستىقامەت قىلىدۇ ) شىرەلىنىڭ يۇشۇرۇنغان ئورنىنىڭ پاش بولىشىدا ۋە تۇتۇلىپ كىتىشىدە ، سەن ئۇلارنى يوقلاشقا ئەۋەتكەن مىيۇنخىنلىق مەمتىمىن ھاجىمنى گۇمانلىق دەپ قارايدىكەن (مەمتىمىن ھاجىم شىر ئەلى قاتارلىق مۇجاھىتلار بىلەن كۆرۈشۈپ ئۇزۇن ئۆتمەي ۋەتەڭە بارىدۇ . ۋە 8 كۈنلۈك سۇئال –سوراقتىن كىيىن قويۇپ بىرىلىدۇ . مەمتىمىن ھاجىم ھازىر خىتاي ، گەرمانىيە ۋە تۈركىيە ئارىسىدا تىجارەت قىلىۋاتىدۇ.بىر ئىنىسىنى ئىستانبۇلغا يەرلەشتۈرۈپ ئەلىكتىرو ئەخپورت-ئىمپورت شىركەت ئاچقان .ئىستانبۇل زەيتىن بۇرۇندا) سىنىڭ شىرەلى قاتارلىق مۇجاھىتلىرىمىزنىڭ ئىتىلىپ كىتىشىدە مەسۇلىيىتىڭ بارمۇ ، يوق ؟

5. سۇئال- ئىسا دولقۇن ! ساڭا ۋە ھەممىزگە مەلۇم بولگىنىدەك خىتاي غالچىسى ، جاسۇس بابۇر مەخسۇت ، جاسۇسلۇق جىنايىتى سەبەپلىك تۈرمىگە تاشلاندى . بابۇر مەخسۇت بىلەن 2000 – يىللاردىن باشلاپ قويۇق ئالاقاڭ بارلىغىنى سوتقا ئىقرار قىلدىڭ ! خىتاي جاسۇسى بابۇر مەخسۇت بىلەن ئاراڭلاردىكى بۇ ئالاقە دوسلۇقمۇ ياكى خىزمەداشلىقمۇ بۇنى قانداق چۈشەندۈرىسەن ؟

6.سۇئال- ئىسا دولقۇن ! خەلىقارالىق "007 ئادىلە" روسىنى قانداق چۈشەندۈرىسەن ؟ سەن ئادىلەنى بەيجىندا رەستۇراندا خىرىدار كۈتۈشكە ، باشقىلارنى قولغا كەلتۈرۈشكە سالغان ئىدىڭ. 1999 –يىلى 9-ئايدا گەرمانىيەگە ئەكەلدۈرۈپ ئۇنىڭ دۇنيا ئۇيغۇر ياشلىرى قۇرۇلتىيى ۋە شەرقىي تۈركىستان مىللىي قۇرۇلتىيى ئىچىگە سوقۇنۇپ كىرىپ ، كەڭ ماتىريال يىغىش ۋە ئاخبارات توپلاشقا پۇرسەت يارىتىپ بەردىڭ .2004 – يىلى ئىككى قۇرۇلتاي بىرلىشىش ھارىپىسىدە پايدىلىق بولمىغانلىقىدىن قۇرۇلتايدىن "قوغلاپ" چىقىرىلدى . بۇنى قانداق چۈشەندۈرىسەن ؟ ئادىلە 007 بىر بابۇر مەخسۇتمىدى ياكى داڭلىق ئىنقىلاپچىمىدى ؟

ھۆرمەتلىك دۇق رەھبەرلىرى !
بىز يۇقۇردا سورىغان بۇ سۇئاللارغا سىلەر دولقۇن ئىسا بىلەن بىرگە ئىزاھات بىرىشىڭلار كىرەك ؟" duqئۇيغۇر مىللىي ھەركىتىنىڭ ۋەكىللىك رەھبىرى ئورگىنى"دەۋاتىسىلەر. دولقۇن ئىسا كىم؟ سىلەر كىم؟
سىلەرنىڭ ئۆتمۈش ۋە تارىخىڭلار ساغلام بولۇشى كىرەك دەپ قارايمىز !
شۇڭاduq ، رەھبەرلىرى ، ئىچكىي ئىشلار مودۇرى تەرجىمە ھالىڭلارنى ئىلان قىلىڭلار. بۇنى ئىنىقلاشنى ۋە
ئەگەر مەسىلە بولسا بۇ ئۆسمىنى ۋاقتىدا كىسىپ تاشلاشنى، ئىغىر بولسا duqنى تاقايمىز!

مەنچە بۇنى ھەربىر ۋىجدانلىق ئۇيغۇر ئوغلىنىڭ ئۈمىدى ۋە ئارزۇسى دەپ قارايمىز !

meshreptin elindi. awtori nainiq

Unregistered
13-12-14, 10:02
https://www.facebook.com/nuri.musabay.5/posts/1553711881543109

12-Dekabir Okughuchilar herkitining 29 yillikini hatirleyment

Towendikisi bu herketning 20 yilliki bilen yezilghan eslime idi
.
************************************************** ************

12-dekabir okughuchilar herkitining 20 yilliki bilen

( eslime)
Nurmemet Musabay
2005-yili-12-dekabir Washington.

Bugun 12-dekabir okughuchilar herkitining 20 yilliki.

Bundin 20 yil ilgiri yeni 1985-yili 12-dekabir kuni, kar yeghiwatkan Urumchi kochilirida erkinlik, Horluk, insaniy hek-hokukini, demukiratiyini istep 10 nechchiming uyghur yaxliri retlik tizilip, mustemlikichi hakimyetke karxi Xoarlirini unlik towlighan kun.
Bugun: uyghur yaxlirining Horlikke texna, mustemlikichige karxi korkmas, tezpukmes iradisini ochuk ipadiligen kun .bugunki bu xereplik kun bilen xu kunki septin orun alghan barlik sawakdaxlar we sepdaxlarni kizghin tebrikleymen hem aliy hormitimni bildurimen.Bu kunni putun uyghurlar her yili yad etip keliwatidu. Menmu eyni zamanda, ohximighan makanda bu kunni iptiharlik, seghinix bilen eslep we hatirilep keliwatimen. Bugunkisi 20-ketimliki.

1. 12-dekabir herkitidin ilgirki Uyghur elining Siyasiy we ijtimaiy ehwali.

Hemmimizge melum bolghinidek , 70–yillirining ahiridin baxlap, Hittayda elip berilghan iktisadiy we yuzeki siyasiy islahatlarning bizning wetinimizdimu azrak ijraetliri boldi. Iktisadiy islahat dengiz boyidiki hittay yurtliridek erkin koyup berilip, qet el meblighini biwaste kirguzup, ronak tapalmighan bolsimu,emma uxxak tijaretke bir az yol koyuldi.Helkimizning keyim kechek, yemek ichmek mesilisi Hittay mustemlike tarihida bir –az yahxilinip,mediniy-maaripka kongul bolidighan boldi.. Mediniyet inkilabi tupeyli yokalghan pen, mediniyet, Maarip eslige kelip, yax osmurler mektipini dawamlaxturalaydighan boldi. Hetta aliy mekteplerge okuxka berix eslige keldi. Siyasiy islahat Dengiz boyidiki echiwetilgen rayonlarda Kommunistik partiyining Rolini ajizlatkan bolsa , bizning yurta kucheyitti.Jallat WangJenning olukining kuli uning wesiyiti boyiche Tengri teghigha chechilghandin keyin, chong hittay milletchiliki kucheydi. Oy-makansiz, ach –yalingach kalghan hittay kochmenliri bizning yurtka axik bolup, yureklik halda, uzliksiz kellixke baxlidi. Hittay karihanichiliri Merkiziy Hittay hokumitining we Korchak Aptonom rayonluk hokumetning alahide etibar berixi, kapalet berixi, we teklip kilxi bilen, meblegh selip zawut, kan , karhana, we yerlerni setiwelixka, kotire elixka baxlidi. Buning bilen yerlik helik ixsizlixix, yersislixixke karap yuzlendi. Hittay merkiziy hokumitining her ketimlik wetinimizge yurguzgen “ alahide etiwar berix” harektiridiki atalmix Gheripni echix, Namratlarni yolex, Namrat rayonlargha yardem berix, Milletler ittipaki boyiche ilghar nahiye, koture berix,Karhana hodde alghuchi ixchilarni teklip bilen tallap ixlitix, … wahakaza katarlik aldamchi siyasetliri helkimizni asta-asta yerliridin, oy-makanliridin ayrip, tehimu namratlixixka elip mangsa,.Eksinche tehimu kop echikap ketken oghri, bulangchi hittay kochmenlirining yerlixixige Kanuniy yollarni echip berdi.
Hittayning Tarihtin buyanki yalghan wede, hiliger ,aldamchi siyasetlirini obdan bilgen helkimiz Hittayning bu isalahatiningmu helkimizge bir xumluk elip kelidighanlikini bildi.. netijide Hittayni sozide, wediside turux, ozining asasiy kanunigha bolsimu hormet kilixini istep; 1980-we 1981- yilliri Aksu, Kaghilik, Kexker,Peyziwat, Artux Katarlik wilayet, nahiye we xeherlerde namayixlar boldi. Bundak chong- kichik namayixlar wetinimizning baxka yurtliridimu uzliksiz dawamlixip turdi.
Ziyaliylirimiz helkining kelechigi ustide oylandi hem nexiryatlarda yepik xekilde oz endixilirini elan kildi, otmuxni esimizge saldi. Emme yurek sozini texigha chikiralmay, ichige yutup, achchik tamaka, harak bilen derdini chikardi. Nurghunliri ichide echinip, yighlap tugexti.
Xu dewirlerde Aliy mektep okughuchiliri arisida zor oyghinix boldi.Miliy maaripni yahxilax, Milliy okughuchilarning supitini osturux, okutux materiyallirini kopeytix, Milliy okughuchilarning chet’elge okuxka chikixi uchun purset berixi, Aspiranlik (masterlik) okuxka milliylardin koprek elix ,…. Katarlik bir katar mesililerde mektep we aptonom rayon rehberliri bilen keskin bes- munaziriler elip baridighan bolduk.
Merkiziy hokumet yaki aptonom rayonluk hokumetning Pilanlik tughut Kanuni, yer kanuni, karghanilarni kotire elix-berix belgilimisi, Karhan hodde alghuchilarning ixchilarni ixka elix we ixtin boxitix belgilimisi( hokuki) digenge ohxax belgilme , siyaset, kanunlarni chikaghanda, okughuchilar arisida bu belgilime, kanun-siyasetlerning Uyghur helkighe ekilidighan payda ziyini hekkide keche-kechilep munazirilixettuk..Tarihni sozlep kelip ,ketkuzup koyghan yerimizdin echinduk, utukluk, xanlik yerliridin pehirlenduk. Meyli harak sorini bolsun, meyli hepte ahirida bolidighan sen’et, tansa kechilikide bolsun ahirida 4-5 tin bolup, ozimizning we ewladlirimizning kelechigi hekkide sozlixettuk. Yataklarda tun nisbige keder uhlimay,her birsimiz bilginimizni, anglighinimizni, okughinimizni, korginimizni sozlixip ,otmux bilen bugunni we kelechekni selixturup, xundak mediniyetlik, jesur bir milletning , tarihiy duxminimiz bolghan bir pes, mediniyet oghrisi milletning asaritige chuxup kalghanlikimizgha echinip,ularni her hil tillar billen tillap ozimizni bezleytuk.
Yurtimizde keyni- keynidin boluwergen nahekchiliklar, okughuchilarni asta-asta karxi pikir beridighan, nahekchilikke kaynap ochuk sozleydighan kildi.
1983-yili yeza igilik inistutining okughuchiliri mektep etrapidiki hittaylarning milliy okughuchilarning biheterlikige tehdit kilghanliki, heli kop jinayi ixlar yuz bergen bolsimu, mektep we xu rayonluk sakchi idarisining hichkandak tedbir almighanliktin, putun mektep okughuchiliri yighilip, namayix kilip Uyghur Aptonom rayomluk hokumetke bardi..
“Xinjiang” universiti katarlik bir kanche mekteplerde okughuchilarning tamikining tazlikigha dikket kilix, supitini yahxilax hekkide kop pikir-teklipler bersimu ozgermigende, yighilip mektep mudirining ixhanisi we oylirige barduk..
Aliy mektep okughuchiliri kaynap zerdini basalmay yurgen yili yeni 1985-yili:__
_Wetinimizdiki yerlik heliklerni ziddiyetke salidighan Aptonom oblastlarning we xerepsiz aptonom rayonning 30 yillik toyi boldi.
_ Hittayning ichkiri olkiliridiki jinayetchilerni wetinimizge yotkidi.
_ Ozimizning wetinide ozimiz az sanlik tursakmu yene bizge pilanlik tughut belgilimisini yolgha koyuxni karar kildi.
_Hittay kanchilirigha alahide imtiyaz berip, wetinimizde halighanche kan kezixigha, bozyer echixigha , nefit kedirixigha ijazet berdi.
_ Aptonom rayon ning reisini konglige yakmisa mudditi toxmisimu, yerlik helik kurultiyining testikisiz almaxturdi. Mana muxundak uyghur helkighe ahanet kilidighan bir yurux atalmix siyaset, belgilime, kararlar Aliy mektep okughuchilirini pikir toplap, mektep rehberlikige weAptonom rayon rehberlikige yetkuzux uchun toplixixka, sewep boldi.

(Dawami bar)

2- Teyyarlik we texkillex jeryani

Hittayning her yili, her ayda degudek helkimizni zawallikka yuzlenduridighan, wetinimizni munkerz kilidighan yukarkidek siyaset, belgilimilirining elimizde ijra kilinixi, birkisim okughuchilarni oyghatti we yighilip narazilik bilduruxke mejburlidi..
1985-yili 11-dekabir kuni, “Xinjiang” uniwersitidiki barlik siniplarning sinip baxlikliri we paaliyetchan okughuchilar, uyghur oghul okughuchilar yatak binasining 219- nomurluk ( Tebbi jughrapiye 82-yillik okighuchilar ) yatakka yighilip, yukarki temilarda munazirlextuk. Ahiri 12-dekabir kuni saet chux wahti 1 de, uniwersit kutuphana aldidiki meydangha yighilip, mektep we Uyghur Aptonom rayon rehberliri bilen koruxup ,ozimizning pikir –teleplirimizni berixke koxulduk. We baxka mekteplerning pikrini elix uchun alakichi ewettuk. Hem kech saet 6 de muxu orungha yene yighilixka kelixtuk.
Lekin kechte, ketken alakichi netijisiz kaytip keldi. Hemmimiz her hil pikir-tekliplerni berduk. Desliwide 12-dekabir etigini ders taxlap , saet 8 de mektep kutuphana aldidiki meydangha yighilip, andin retlik tizilip Uyghur Aptonom rayonluk helik hokumitining aldigha barmakchi bolduk..
Keyin; … Eger mektep kutuphana aldigha yighilsak, mektep rehberliri derwazini takiwelip, bizni tekip kilsa , chikalmay kalimiz . xunga , top –top bolup,mekteptin chikiwelip, hemmimiz ettigen saet 8 de Uyghur Aptonom rayonluk helik kurultiyining aldigha ( Helik meydanigha) yighilayli, digenge koxulduk.
Chuxken pikir, telepler we naraziliklarni bir sawakdax yighip, bex turluk kiliptu. Keyin 10 gha kopeydi. Ahiri 6 turlikke yighinchaklinip, Hokumetke sunuldi.

Baxka aliy mekteplernimu seperwer kilix uchun alakichi mangghuzduk..Bu nowet ozlikimizdin ikkidin bolup mangduk. Men we Muhter (82-yillik biologiye sinipida) ikkimiz Sanaet inustutigha barduk. Biz sanaet inustutigha berip,ozimiz toniydighan, ottura mekteptiki pikirdax sawakdaxlirimiz arkilik, kop sandiki siniplarning sinip baxlikliri we ijtimai paaliyetlerde aktip, hayajan okughuchilarni bir yatakka yighip, ozimizning mekset, pilanini uhturduk we hokumetke sunmakchi bolghan telep, pikir we narazilikimizni birmu bir xerhilep chuxendurduk.hem ete bolidighan yighilixka katnixixini tewsiye kilduk. Ular bizni kizghin kollidi we chokum putun okughuchilarni seperwer kilidighanlikigha wede berdi. Muhter ikkimiz iximizning onguxluk bolghinidin hoxal bolup, hayajan ichide piyade , kech saet 1de “Xinjiang” uniwersitigha kaytip kelduk. Yeza igilik inustuti, nefit inustuti, Pidagoka uniwersitige ketken alakichilarning ixi netijilik boluptu. Lekin Maliye we Tibbi Inustutlarning onguxluk bolmaptu.
(Dawami bar)


3- Yighilix we Namayix
12- dekabir ettigini saet 6de , hemmimiz tehi uhlawatattuk, tuyuksizdin yataklarning ixikliri urulup, yataklirimizgha okutkuchi, sinip mesulliri,Fakultit mesulliri kirip,bizni baxka terepke mangmay, udul sinipka derske berixka undidi…Nurghun okughuchilar Chala uykuchilikta nime bolghinini bilelmey ganggirixip kelixkan idi. Bir kisim okughuchilar, bugun bolidighan paaliyettin tehi hewrsiz idi. Men kech kelgechke, tehi oz sinipimdiki we yatikimdiki ballarghimu diyelmigen idim. Adettiki normal paaliyet wahtidin burun orunliridin turup ketken okughuchilar nime ix bolghinini we bugun kandak paaliyet bolidighinini, muxu ettigini Hemmisi toluk bildi. Okutkuchilarning salaliri bilen bir kisim okughuchilar axhanigha bardi. Lekin , axhana tehi echilmighan idi. Mektep rehberliri bizge burunrak ettigenlik naxtimizni berip, siniplirimizgha mangghuzmakchi boldi. Lekin axpezlerning bu ixtin hewiri yok idi. Axpezler kelip, teyyarlikini kilip, axhanini axkuche nurghun okughuchilar axhana aldigha yighilip bolduk. Bugunki bu paaliyet toghruluk Her turlik chakchak, kizzikchiliklar boldi. bir kisimlirimiz kachimizni axhana aldigha ochiretke tizzip koyup, yatakka kaytkan bolup, mektep rehberliri we okutkuchilarning tosighinigha karimay, tamlardin artilip, arka yollarni aylinip, udul helik meydanigha karap yol alduk.
Bu herkette , kiz okughuchilar alahide aktip boldi. Ular kechiche, xam yorikida , teleplirimizni texwikat wariki xeklide kopeytip, seherde , 4-5 din bolup, helik meydanigha bardi.
Baxka mekteplerde ozgiche boldi; Pidagoka uniwersiti okughuchiliri 12-dekabir ettigini, hich chikmaydighan ettigenlik tenterbiye paaliyitige toluk chikip, tizilip yugreymiz dep, mektep meydanini ikki aylinip, andil udul kochigha chikip ketken. Yeza igilik inustuti okughuchiliri ettigenlik tenterbiye paaliyitini tamamlighandin keyin, piyade xu tizilghan peti udul helik meydanigha mengip keldi.
Saet 9 larda hemmimiz Uyghur aptonom rayomluk helik kurultiyi aldigha yeni Urumchi xehrlik helik meydanigha toplanduk. Keyin helik hokumiti orunlaxkan kochigha yotkelduk. Biz bilen birge bizni “koghdaydighan” korallik kisim eskerlirimu yotkeldi.Uyghur Aptonom rayonluk helk hokumiti orunlaxkan kocha okughuchilar bilen lik tolghan idi. 5-6 miz hokumet korusining *****kilik tomur derwazisigha chikiwalghaniduk. Kochining xerkiy jenup teripidiki bir kichik dukkanning toppide , bir top okughuchilar bolup,ular yeza igilik inustutining bir okughuchisi oz yotkinining texini sokup yasiwalghan lozunkini koturiwalghan idi. Uyghur Aptonom rayonluk helk kurultiyining reisi Hamiddin Niyaz we bir nechche hittay baxliklar bilen birge okughuchilar aldigha kelip, oz hizmetchilirige kilidighan korkutux usuli boyiche, kapikini turup; _ “ tezdin tarkilip ketinglar, , silerni partiye-hokumet heksiz okutiwatidu , kandak soz bolsa mektep rehberliki arkilik bizge yetkuzinglar……” didi. Lekin okughuchilar pisent kilmidi. Keyin bir hittay sozge koxulup; bundak kilip mesilini hel kilghili bolmaydu., wekilinglarni kirguzunglar olturup sozlixeyli , didi. Lekin, okughuchilar ; “Biz ikkinchi Tomur Helipe bolmaymiz.!, telipimiz muxu keghezge yeziklik , xuninggha jawap bersun !!” dep kolliridiki keghezni igiz koturup wakiraxti. Hem ularni orighan chembirekni barghansiri kichiklitip, kistap, chikkan yerige kirguziwetti.birer saetkiche hich sada chikmidi. Kocha aylinip namayix kilayli diyixtuk, we heliki lozunkini koturup, kayta helik meydanigha kelduk. Sepning bir uchi tehi hokumet binasining aldidiki kochida idi.bir kisim okughuchilar namayix kilixni halimidi we tosidi. Kopunchimiz namayix kilimiz diduk. Ahiri men we yeza igilik inustutining okughuchisi Saldar Mesum ikkimiz nefit inustutidin kelgen okughuchi ( xu wakitta biz bir birimizni tonimaytuk) Tursun Nurdunni ( hazir kanadada) koturup, murimizge dessitip turduk. Tursun Nurdun chala uyghurchisi bilen hittayche arilaxturup, kocha aylinip namayix kilidighinimizni uhturdi. Sepning aldidikilirimiz lozunkini koturup, kochigha karap mangduk. Biz xeherning jenubiy derwazisidin chikip, Dongkowruk, poyiz istansisi terep, Kiziltagh soda sariyining aldi, Gherbiy chong kowruklerni aylinip, Ximaliy derwaza arkilik saet 4 lerde yene helk meydangha kelduk. Biz meydangha kelguche Hittay korallik kisim eskerliri meydanning etrapini orap turuptiken. Biz meydanning jenubiy teripidin retlik tizilghan boyiche kirduk. Eskerler chikinip, meydanning otturidin bolup, uzun bir leniye boyiche bir ret tizildi. Bizmu ulargha karmu-karxi meydanning yerimide uzun leniye kilip tizildik. Biz xu sepimiz boyiche asta-asta aldigha mangduk. Eskerler bir –ikki kedemdin chekindi. Huddi kinolarda korinidighan , burunki zamandiki uruxlardek, ikki terep bir-birimizge karxi sep tuzgen iduk. Bizning kolimizda hich nime yok, peket ghezep-nepret baridi. Karximizdikiler hittay korallik kisimliri idi.. biz xu tezlikimizde aldigha mengiwerduk. Otturimizda 20-30 meter arlik kalghanda, okughuchilar arisida “ Hurra!! Hurre!!” Dep wakirax baxlandi. Biz asta yugrexke baxliduk. Hittay eskerlirige buyruk keldi bolghay, Uyghur Aptonom rayonlik helk kurultiyi korusi we binasigha karap chekindi.bizning Hurra!! Dep wakiraxlirimiz kopiyip hem kuchiyip, huddi hujumgha otkendek algha yugurduk. Bir kisim okughuchilargha oyun bolup bergen bolsa, kopinchiliri hekiki ghezep bilen yugireyti. Arkidikilerning ittirixliri bilen aldidikilirimiz ozlirimizni tohtitalmay, meydan bilen helk kurultiyi binasi otturisidiki yoldin otup binaning ixigige kistap kelduk. Ahiri bir eyneklik ixigini chekiwettuk. Az wakittin keyin binaning pixaywanigha ( balkon) yeni her ketim yighin achsa xu kattabaxlar olturidighan munberge hokumet rehberliridin Sun Hanliyang, Hamiddin Niyaz katarlik 5-6 si chikip, soz kilmakchi boldi. Xuning bilen hemmiz meydangha chekinduk.. Yene xu kona gep : _wekil kirguzinglar, didi. Ular bir talay soz kildi emma bizning kulikimizgha yakidighan bir jumle yok idi. Ular sozlep, kaynap, achiklinip;- eger birer kalaymikanchilik chiksa , uningga siler mesul , - dep kirip ketti.
Okughuchilar naxtilikmu yemigen, hawa soghuk, hem uzun yol yurup, charchighan iduk. Kosaklirimiz achkan idi. Sepning arkisidikiler bir –ikkidin bolup, bir nerse yeyix uchun ketip baratti.Kopinchisi Kaytip ketixini yaki dawamlik turiwerixini bilelmey turatti. Turiwerip hemmimiz muzlighan iduk.dawamlik turiwerix mumkin emesidi we paydisiz idi. Her kaysi mekteplerdin kelgen mektep rehberliri we okutkuchilar okughuchilirini aldap ekitix uchun , bir azdin issik tamak, hem aptubuslarni biz meydangha kelixdin burun teyyar kilip , bizni issik tamak yeyixke, aptubus bilen ketiwelixka tohtimay zorlawatatti. Men kichikkine bir kar dowisining ustige chikiwalghan idim.
Xundak rohluk, retlik, texkillik baxlanghan herkitimiz ahiri hich bir netijisiz, chuxkun halda ahirlixidighandek turatti. Gerche men hittayning yuzsiz, rehimsizlikini kop anlighan hem korgen bolsammu, xu wakittiki kizik kanlighim ,we xu minuttiki hayajinim bilen , ixni baxlighandikin ahirini yahxi chuxurux uchun , hokumet rehberliri bilen koruxux iradisige keldim. Hem ozemge hemrah izdep etrapimgha karidim. Mendin 4-5 metir nerirakta Memet Tohti ( hazir Kanadada) turatti. Umu huddi mendek oylighan bolsa kerek, manga menilik karidi. Ikkimiz bax ixariti kilip, ichige kirixni ixaret kilduk.we derhal mangduk. Bizge yane ikkisi sanaet inustutidin, birsi yeza igilik inustutidin bolup 3 okughuchi koxuldi. Binaning ichige kirip, bir az sur basti. Chunki , binaning ichide likkide hittay korallik kisimliri bar idi. Ulardin birsi bizni ikkinchi kewetke baxlap chikti. Sung Hanliang, Hamiddin Niyaz katarlik 4-5 baxlik bizni nahayiti kizghin kutiwaldi. Huddi biz kechip ketidighandek Her birimizni birdin koltuklap, tutup olturdi. bizge “koyunup’ hedep terbiye berixke baxlidi. Partiyening biz okughuchilargha kiliwatkan “Ghemghorliki” ni, “mehir xepkiti” ni yene tekrarlaxka baxlidi. Biz eytukki;_ okughuchilargha birer jumle hek soz kilmisak kaytmaydu. Men ulargha xundak sozni dep koyay dep , yugurup, munberge ( pixaywangha, balkongha ) chiktim. Men sehnige chikip, mikrofonni kolumgha elip, emdi sozliximge, okughuchilardin beziliri meni her hil sozler bilen eyiplidi, hetta tillidi. Men deydighan sozumni yokutup koyup, jiddilixip, achchiklinip, ulargha karxi bir nerse dimekchi boliwidim, yenimda turghan Uyghur Aptonom rayonluk hokumetning bax katipi Nejmiddin aka yenimgha yekinrak kelip;_ ozengni besiwal, ular bilen karing bolmisun. Sozingni kiliwer, ular tohtaydu,_ dep mikrofonni kayta kolumgha tutkuzup , kulup koydi.
Men bir az eslimge kelgen bolsammu ,lekin bunchilik kop kixilerge karap soz kilixim tunji ketim hem tesaddipi bolghachka jiddiylixix we hodukux iqide aran bu sozlerni kilalidim: -
_ Mesilini birdemdila bir terep kiliwitidighan bu bir tohu baziri emes.! Biz bugun hekkaniy teleplirimizni koturup, kocha aylinip namayix kilip, bu yerge toplanduk. Mana hemminglarning aldida bizning teleplirimizni hokumet rehberlirige sunimen, dep towendiki teleplirimiz yezilghan bir warak keghezni yenimda turghan bax katipka berdim.
1. Xinjiangda demukiratiyini ilgiri sureyli,demukiratik asasta saylam elip barayli!
2. Xinjiangning milli maaripini yukseldureyli!
3. Xinjiangda ( Lopnurda) Atom bombisi siniki elip berixni tohtitayli!
4. Xinjianggha koqmen yotkexni qekleyli!
5. Xinjiangdiki yerlik milletlerge karita yurgizilgen pilanlik tughut siyasitini emeldin kaldurayli!
6 . Xinjiangning ekologiyilik muhitini ( hawa kilimatining kurghaklixixi, terilghu yerlerning kumlixixi, boz yer eqix bahanisi bilen yokitiliwatkan tebi ormanlar, yaylaklar; kalaymikan kan eqix tupeylidin buziliwatkan tuprak , orman, yaylak we su menbesi katarliklarni ) koghdayli

Andin suzumni dawam kilip:_ bizning teleplirimiz unchiwala asan emes , bular ( yenimda turghan baxliklarni korsutup turup) buninggha hazirning ozidila jawap berelmeydu. Xunga bir hepte mohlet berimiz , xu bir hepte ichede yukirdikiler bilen meslihetlixip, bizni kanaetlendurgidek jawap beridu. Eger jawap bermise, yaki kanaetlenmisek , keler peyxenbe kunidin baxlap, yene muxu meydangha yighilip, ozluksiz namayix kilimiz, - Diwidim towendiki okughuchilar chawak chelip, alkixlidi. Men bularni korup eslimge keldim. Hem kaytip kirip, hemrahlirim bilen birge hokumet rehberliri bilen sozlixip, muxu bir hepte ichide her kaysi aliy mekteplerdin 5 din wekil ni yighip, hokumet rehberliri bilen sohbetlixix, kengixixke kelixtuk. Kun, wahti, ornini hokumet bekitip, bizge uhturidighan boldi.
( Dawami bar)

4. Sohbet jeryani

12-dekabir kunidiki namayix jeryanida nurghun okughuchilargha soghuk tegip aghrip kalghan iduk. 13-dekabir kechlik tamaktin keyin, mektep mudiri Hakim Jappar meni ixhanisigha chakiritti. Uning keypiyati yahxi emes idi. Ixiktin kirixim bilenla manga kayip, kaynap ketti. Ozining bugun hokumet ixhanisigha yighingha barghanlikini , ete okughuchilar wekili bilen hokumet sohbetlexidighanlikini bildurdi. Hem manga dokka kilip,:-- “ ete saet 10 da hokumetke yighingha barisiler, 5 wekilni ozeng tap” didi.

Etisi yeni 14-dekabir kuni, saet 10 da ikki minibuska 20 neper okughuchilar wekili olturup yighingha mangduk. beziliri ozlikidin barghan bolsa , okughuchilar uyuxmisining bir kisim ezalirini mektep rehberliki mejburi koxup koydi.
Bizni elip mangghan xopur yighinning nedilikini bilmey , bizni udul Uyghur Aptonom rayonluk partikom korusigha elip kirdi. Keyin Hokumet korusigha barduk. Baxka mekteplerning wekilliri allaburun kelip bolghan iken. Biz ezip kechikip kaptuk. Hokumet binasigha kiriximizde , bizdin peket 5 neper wekil kiridu dep, hemmimizning kirixige ruhset kilmidi. Biz hemmimiz toluk kirmisek, bu yighingha katnaxmaymiz dep, arkimizgha burulduk. Xundak talax-tartix kiliwatkinimizda , Aptonom rayonluk hokumetning muawin reisi Iminop Hamut chikip, ehwalni ukup, hemmimizning kirixige ruhset kildi. Hem nahayiti illik halda, ikkimizning belikini mehkem tutup, kaysi yurttin, ata-animizning kimliklirini sorighach, bizni yighin zaligha elip kirdi. Yighin Uyghur aptonom rayonluk hokumet binasining 3- kewettiki bir yighin zalida bolmakchi iken.

Zalning bir teripide Uyghur aptonom rayonluk hokumetke wakaliten, partikom sekirtari we muawin reis Song Hanliang, helik kurultiyi mudiri Hamuddin Niyaz, Muawin reis hem partikom muawin sekirtari Janabil, muawin reis Imunop Hamud , we hokumet bax katipi Nejmiddin , Maarip nazaritining naziri Nur Teyip we bir nechhe hittay lar olturdi. Ulargha karxi 3 terepte biz okughuchilar wekilliri olturduk. Arkimizda yene 3-4 ret tehminen 20 dek her kaysi sahalerning baxlikliri we mutehasisler (hemmisi hittay) olturdi. Hemmimiz orunlirimizda olturup bolduk. . Hemmimiz huddi hurkup ketip, katekke kirip kalghan kepterlerdek un-tinsiz iduk. Demisimu biz katekke kirip bolghan iduk. Hemmimizni bir hil korkunich basti. Chunki biz chil borilerning uwisida ularning katta baxliri bilen olturattuk.
Her ikki kixining aldida birdin mikrofon bar idi. Tunji sozni Song Hanliang baxlidi.U bir talay partiyining “ghemghorlikini”, “Xinjiang” helkighe yetkuzgen “mihri xepket” lirini sozlep otti. Bizni bularni untup kalmaslikka, baxka ixlar bilen karimiz bolmay , yahxi okup, partiye, helkke yaramlik kixilerdin boluxka chakirdi. Andin biz tapxurghan 6 turlik telipimizning
1. Xinjiangda demukiratiyini ilgiri sureyli,demukiratik asasta saylam elip barayli!. Digende tohtaldi. U partiyining bu hektiki “helkchilik’ siyasitini heli uzun sozlidi. Tursun Nurdun (nefit inistutidin, hazir kanada) hittayche,
_ Reis namzati kandak bekitilidu, kimler testiklaydu, dep soal soridi.
Songning jawabi: _ Namzatni zhongguo komunistik partiyisi merkiziy kometiti belgileydu. Uni yerlik helk kurultiyi testiklaydu . bu nowetlik reis almixix xu kayde boyiche boldi didi. Bir az talax-tartix boldi.buninggha koxumche kilip Janabil sozlidi.
U : _ Seypidin Eziz partiye istilide hatalaxkanliktin wezipisidin elinip, Bei Jinggha elip ketildi. Ismayil Emet wezipisini yahxi orundighanliki uchun , hizmiti osup, Bei Jinggha yotkeldi didi. Del xu wakitta Tarih fakultitidin kelgen Maynur isimlik okughuchi ornidin turup,: Jia shuji, sizdin bir soal sorisam bolamdu dep ijazet elip, :- siz Seypiddin Ezizning hataxlaxkanliki uchun Beijinggha elip ketildi, Ismayil Emetning hizmiti osup yukirgha orlep Bei jinggha ketti didingiz. Undakta , Beijing zadi kandak orun ? . Jinayetchilerni apirip jazalaydighan orunmu? Yaki eng aliy rehberlik orunmu? .
Janabil hich bir nime diyelmey, kazakche; bo….bo, dep bexini silap turup kaldi. Biz hemmimiz wakirap, chawak chelip, zalni beximizgha keyduk. Bizge emdi jan kirdi. Hemmimiz rohlanduk. 20 minut dem elixni uhturdi. Biz 2-3 din bolup toilotka(Halijaygha) chikip, janlik boliximizni, korkmay munazirlixixni meslihetlextuk.. arka rette olturghan hittaylarmu 1-2 din bolup, bizge yikin yerde tamaka chekip turdi. Biz ularni uyghurche bilmeydu dep, paringimizni kiliwerduk.

2. Xinjiangning milli maaripini yukseldureyli! Digen temida. Nur teyip “Azatlik” tin burunki gomindang wahtidiki maarip, baxlanghuch, ottura,mektepler, we okutkuchi okughuchilarning sanini “Azatlk”tin keyinkige selixturup, bir nemilerni sozlidi.
Biz hittay okughuchiliri bilen ozimizni selixturup, milliy maaripning hittay maaripigha karighande kop keynide ikenlikini; bizningmu hittaylargha ohxax aliy mektepni 4 yilda putturidighan sestimida boluxni arzu kilidighanlikimizni; chetellerge okuxka chikixka milliylarghimu san berilixini; asprianlik (yanjiusenglik) okux uchun Uyghurlardinmu koprek elixni; Uyghur tilidiki okutux materiyallirini kopeytixni; Uyghur okughuchilar bilen Hittay okughuchilarning teng barawer buluxini tekitlep, bir mezgil talaxtuk.

3. Xinjiangda ( Lopnurda) Atom bombisi siniki elip berixni tohtitayli!
Bu temida heli kattik tirkextuk. Her kaysi mektep we kesiptiki okughuchilar, oz kespimiz dairiside , atom sinikining Xinjiang helkighe ekiliwatkan zererlirini korsettuk. :
Okughuchilar Wekilliri:
_ 20 nechhe yilldin beri elip berilghan atom sinikining tesiride Aptonom rayonimizning ekologiyilik mohiti eghir bulghandi , radiaktiplik zeherlinix eghir. Bolupmu jenubiy Xinjiangda ehwal tehimu eghir. Her turluk, yukumluk keseller peyda boldi we bolmakta.. Nurghun helkimiz buning kurbani boldi. Her ketimlik atom siniki rayonomizda Kurghaklixix, kumlixix, kattik boranlarni kelturup, aptonom rayonomizdiki ahalilerning turmixigha, hayatigha eghir ziyznlarni saldi we seliwatidu.. Atom sinikining rayonimizda koplep elip berilixi bilen, bowaklar meyip, keselchan we gheyri tughulup, ewladimizning saghlam yetilixige tesir kilmakta. Mohitning Hemiyilik bulghinixi tupeyli, Aptonom rayonomizda terilidighan iktisadiy ziraetler, yel-yemixlerning supiti we terkiwi ozgermekte, mehsulat miktari azaymakta….
Hokumet terep:
_Biz her ketimlik sinakni xamal gheriptin xerikke chikkanda elip barimiz . sinaktin peyda bolghan bulghinix xerkke ketidu.
Okughuchilar wekili:
_ Aptonom rayonomizning xamal yonilixi xerkiy jenup bolup, Her ketimlik sinaktiki hemiyilik bulghunix, radiaktiplik bulghinixlarning hemmisini jenubiy xinjianggha elip baridu
Arkidiki rette olturghan 20 dek hittaylar her kaysi sahediki mutehesisler iken. Ularning ichide uyghurchini bizdin yahxi sozleydighanliri bariken. Ular bizning her bir sozimizni udullik terjime kilip turdi. Hem bizdin chuxken kespiy , pakitlik, sanlik soallirimizgha jawap yezip, aldidiki baxliklirigha yetkuzup turdi.
Hokumet terepning ahirki jawabi :
_ Biz dowlet menpeeti uchun, dowlitimizning biheterliki uchun, Kandakla bolsun buni dawamlik elip barimiz.
Okughuchilar wekili:
- Dowletning menpeeti dep, Xinjiang helkini kurban kilixka Bolamdu? Zhongguo kudretlk bir dowlet tursa , atom bombisizmu ozini koghdiyalmamdu?.....
Bu temida munazire kattik boldi. Her ikki terep bir- birimizni kayil kilalmiduk hem boldi kilmiduk.
Sohbet baxlanghandin beri hech soz kilmay, tohtimay tamaka chekip olturghan Imonop Hamud ornidin turup, :
_ baxka dowletlerning atom bombisi bar, bizning bolsa nime boluptu,? Ozimizni koghdax uchun yasaymiz, sinak kilimiz, kandak kilisiler, ? dep talax tartixni tohtatti. We bugunki yighin muxu yergiche, dawamini keyin orunlaxturimiz, dep hemmisi orunliridin turup kaytixti. Munazire Peket yukarki 3 tema boyiche chux wahti saet 12 de baxlinip, kech saet 11 giche dawamlaxti.kayil kilarlik birer jawapka erixelmiduk. Biz mektepke kaytip kelgen waktimiz keche saet bir bolghan bolsimu, nurghun okughuchilar bizdin ensirep tehi uhlimighan iken. Hetta axpezlermu alahide tamaklarni kilip, kutup turuptu.
Del biz hokumet terep bilen sohbetlixiwatkan wakitta, her kaysi mekteplerde iddiyiwi terbiye baxlinip, Wang Enmaoning sozi yetkuzuluptu. Partiyege sadik, aktip ata-anilarning balilirigha yazghan hetliri okuluptu.. Hem hizmetke orunlixix we baxka imtiyazlardin mehrum kalidighanlikini eskertip, okughuchilarni korkutup, ularni partiyige sadik boluxka, nime dise makul deydighan koylardin boluxka chakirik kiliptu.

Ikkinchi ketimlik sohbetning wahtini del bizning bergen bir hepte waktimizning tugeydighan kunige orunlaxturdi, hem birinchi ketim sohbetke barghan wekillerni chakirtmidi. Biz digen sozimiz boyiche ikkinchi ketimlik namayixka teyyarlik kilduk we xu kuni yeni 19- dekabir, ikkinchi ketimlik namayixni kilduk.

12- dekabir kuni Urumchide bolghan Aliy mektep okughuchilar namayixining tesiride Hoten, Aksu, Ghulja, Boretala katarlik xeherlerdimu keyni –keynidin namayixlar boldi.Urumchi Xehridiki baxka Ottura tehnikom, hetta bir kisim ottura mektep okughuchilirining katnixixida, sani 50 din 100 giche bolup,namayix bir hepte dawamlaxti. Hetta Hittayning bir kisim xeherliride (ichkiri olkilerde) okuwatkan uyghur okughuchilarmu bizning bu namayiximizni kollap namayixlar kildi.
(dawami bar)

5. 12- dekabir okughuchilar herkitining mahiti we ehmiyiti.

Okughuchilarning otturigha koyghan telepliri, we sohbet jeryanida kilghan sozlirining mezmunidin, hittayning tili boyiche bolginchilik, bizning tilimiz boyiche mustekillik mezmuni chikidu. Xunga 12- dekabir okughuchilar herkiti mahiyette hittay mustemlike tarihidiki eng kop uyghur ziyalilirining birlikte hittayning mustemlikichilik siyasitige karxi ozlirining mustekillik iddiyisi we iradisini ochuk ipadiligen herket.
Mustekillik xoarini ochuk diyelmigen bolsakmu, emma xu wakittiki siyasiy weziyetke yarixa, meksetlirimizni yumxak ibariler bilen ikki bislik kilip, otturigha koyduk.
Biz ochuk halda hittaylar kelmisun diyelmigen bilen kochmenler tohtitulsun diduk.
Biz zhonghua ailisining bir esasi emes diyelmigen bilen , Milliy maaripimizni yukseldureyli, milliy kimlikimizni yokatmayli,diduk.
Bizge kimning baxlik bolixini siler belgilimeysiler diyelmigen bilen, demukiratik asasta saylam elip barayli, diduk
bu yer bizning, bu bayliklar bizning kalaymikan buzma, achma diyelmigen bilen, Xinjiangning ekologiyilik, jughrapiyilik halitini koghdayli diduk.
Sening dowliting bilen bizning iximiz yok diyelmigen bilen, Dowletning menpeeti dep, Xinjiang helkini kurban kilixka Bolmaydu, diduk.
Bu teleplirimiz peketla milliy mustekillikke erixkende emelge axalaydu.


Ehmiyiti.
12-dekabir okughuchilar herkiti 1949-yilidin beri hittayning uyghur helkighe yurguzup keliwatkan aldamchi siyasetlirige zerbe berdi. Hem hittayning siyasiy suikestining kurbani bolghan ,aldanghan helkimizni oyghatti. behitsizlikning menbesini korsetti, uningdin kutuluxning charisini ihcham halda menilik kilip, 6 turlik telepke yighip korsetti. Uyghur helkining horlukke texna siyasiy iddiyisini we iradisini ochuk ipadilidi.
1946-yili, Manas deryasi boyidiki 30 ming kixilik Xerkiy Turkistan armiyisining heywisi bilen hittay sohbetlixixke we sulhige olturghan bolsa, 12-dekabir okughuchilar herkiti helkning kudretlik kuch ikenlikini ispatlap, hittayni alakzade kilip, Hittayni 2- ketim sohbet ustilige olturuxka mejburlidi. 12-dekabir okughuchilar herkiti uyghurlarning weten, millet menpeeti uchun haman uyuxidighanlikini we tez texkillineleydighanlikini korsetti. Sohbet jeryanidiki keskin munaziriliri uyghur yaxlirining korkmas iradisini, siyasiy talantlirini, we uyghurlarning ozini-ozi idare kilalaydighan bir millet ikenlikini yene bir ketim namayen kildi. 1946-yili, 30 ming kixilik muntizim armiyining yeni koralning kuchi bilen 11 maddilik betom makullanghan idi. Bu nowet sohbetning dawamini kilixka unimay, yuzsizlik kildi . chunki bizde koral yok idi. Dimek , 12-dekabir okughuchilar herkiti Hittayning yalghanchi, aldamchi, ajiz, emma hiliger mahitini yene bir ketim axkarilidi. Hittay dahisi Mao zedong ning :.
Ehlet haman ozlikidin chikmaydu, uni supurge bilen supurup chikirix kerek. .
Miltiktin Hakimyet chikidu digen pelsepesining toghrilikini ispatlidi.
( Tugidi.)
Barlik okurmenlerni bugunki bu xanlik kun bilen tebrikleymen

Unregistered
13-12-14, 20:26
dolqun isa sohbette yoq oxshimamdu?

Unregistered
14-12-14, 09:50
Default 12-Dikabirning siyasi ehmiyiti
Hormetlik Dostlar

elwette 12-dikabir oqughuchilar herkiti her jehettin etrapliq yezlishqa tigishlik eng mohim bir time bolup, bu herket ustige alghan siyasi chaqiriq we oyghutush kuchi, shundaqla peyda qilghan tesiri hitayda 1919-yili 5-ayning 4-kuni yuz bergen yashlar herkitidin hergizmu az emes.

elwette, bu weqe heqqide yezishqa, aydinglitishqa tegishlik kopligen hadisiler bar bolsimu, men yenila bu herketning emelge ashurghan siyasi wezipisi heqqide tohtilishni yenila muwapiq dep qaraymen.

tepsili yezishimni telep qilghan dostlarning bu yazmamdin kutken jawaplirining bir qismigha ige bolishigha tilekdashmen;


1986-yili 5-ayning 5-kuni Chushluk tamiqimni baldur tugitip, yataqqa barmastin uginiwatqan "New Concept of English" digen dersliktiki yadlashqa tegishlik bir Enggilizche tekstni putturush uchun sinipqa qarap kiliwatqenimda, bizning Fakultit mudiri we hayatim boyi hormitimni ipadilep kelgen ustazim uchrap qaldi we tosattin manga kulumsirep, "aqshamqi 4-may yashlar bayrimi munasiwiti bilen fakultitta orunlashturulghan kechlik olturushta meni kormigenlikini" eytti. menmu ustazimning esli mijezini yahshi bilginim uchun, "ularning bayrimi ozige, bizningmu ozimizning yashlar bayrimimiz bolgandikin, waqti kelgende bille tebriklermiz"dep chaqchaq qildim. bu ariliqlar he dep her heptisi bizni Univiristit Kadirlar Mimanhanisida soraqqa chaqiriwatqan waqitlar bolup, ustazimning bu ehwaldin yahshi hewiri bar idi. manga yene burulup, "biz hayatta kopligen ishlarni beshimizdin otkuzduq, hetta choshqa beqip qaytip kelginimizge uzun bolmidi, hergiz umudingni we ghayritingni yoqatma, bu kunlermu otup kitidu"digen idi.

shunglashqa ta hazirghiche, shu ustazimizni tonuydighan herqandaq birsi Urumchige barsa, mendin shu ustazimgha salap dep qoyushini otunimen.


emdi 12-Dikabir oqughuchilar herkitining esli tarihi we siyasi wezipisige kelsek:
1-,
belkim shu waqitlar Urumchide oqughanlar, bolupmu 1985-yili Urumchidin jenupqa tetilge yolgha chiqqanlar nahayti yahshi eslise kirek, del shu mezgillerde Hitay Hokumiti turkumlep uchigha chiqqan oghri qaraqchilarni we ozliride paturalamighan esheddi jinayetchilarni islah qelish bahanisi bilen hitaydin bizning wetenge yotkigen we yolda manghuche deriziliri tomur ******ka bilen payatlanghan bu aptowuzlarni sanap tugitelmey boynimiz aghrip ketken bir mezgiller idi. elwette bu Gitler Germaniyesidmu korulmigen we hitay hokumiti teripidin Sherqiy Turkistandiki boyni pukulgen Uyghurlargha rawa korulgen horluq siyasitining bir parchisi idi. sani yuzminglarghiche yetip baridighan bu hitay jinayetchiler wetinimiz sherqiy Turkistanning kelgusi hojayinlirigha aylanmaqchi bolghan Hitaylar idi.
mana bumu 12-Dikabir Oqughuchilar herkiti ozining kun tertiwige qoyghan we shu waqitta Sherqiy Turkistanning siyasi tarihida jeryan qeliwatqan hitay houmitining eng uchigha chiqqan siyasi oyunigha berilgen bir sezgurluk zerbisi idi. kiyinlerde bu jinayetchi hitaylar Sherqiy Turkistanda kopligen jinayetlerni sadir qelip nurghunlighan biguna insanlirimizning jenigha zamin bolghan hikayiler hewer bolup eghizdin eghizgha tarqaldi. shundaq bolghini uchun 12-Dikabir Kuni Uyghur oqughuchilarning bu jinayetchi hitaylar uchunla emes, belki barliq Hitay kochmenlirige nisbeten ochuq ashkara lozunka koturup, "wetinimizning Hitay Jinaytechilirini jazalaydighan jaza lagiri emes"dep waqirishi, del Hitay hokumitining helqimizni aldash wastisi bilen Sherqiy Turkistanda sadir qeliwatqan insan qelipidin jiqqan jinayetlirige bolghan agahlandurush signali idi. mana hazir Hitaylar yene bashqa turluk yol tutup, ohshash jinayetlerni pinhaniy ussulda, yeni Ichkiri olkilerde mahsus baza qurghan IQA'sining bir tutash orunlashturushi bilen, kelgenlerni udulla Poyiz Istansilirida retlik halda kutiwilip tehimu sistimiliq halda dawamlashturiwatidu. shunglashqa Oqughuchilar herkitide koturup chiqqan bu shuar hem siyasi jehettin hem helqimizning qorsiqidiki Hitay hokumitining rezil siyasetlirige bolghan naraziliqni ipadilesh noqtisidin bolsa nahayti chong ehmiyetke ige idi.
2-

12-Dikabir Kuni, yene Oqughuchilar, Milli Muarip heqqide shuar koturup chiqish bilen Hitay hokumitining 1950-yillardin buayan Uyghur muaripigha salghan buzghunchiliqi heqqide ashkara naraziliqini ipadilidi.
bizning fakultuttta burundin qalghan Elektronluq Mikroskop bar ikenduq. likin taki men oqush puttergiche shu mikraskopni kormeyla mekteptin ayrildim. hitay oqughuchilar bolsa bezi Hujeyre tetqiqatigha ait bolghan tejirbilirini mana bu Elektronluq Mikroskop aldida ishliyeleytti.
Hitaylar putun Hitay boyiche retlik besilghan ortaq ishlitilidighan matirayllardin behrimen bolup derske kirse, biz nahayti konirighan, het we grafikliri nahayti nacahr shipigirafta besilghan derslik qollinattuq. bu dersliklirimiz eng az eyni waqittiki otulushke tegishlik sewiyedin 4-5 yil arqida bolatti,. chunki yengidin chiqqan bir kitapni bir oqutquchi terjime qelip bolush uchun bir yil kitetti. undin kiyin shipigrafta u matiryalning beslishi uchun eng az 3-4 yil ochret saqlaytti we qolimizgha kelgende bu matiryallar alliqachan sewiyedin qalghan bolatti. Univiristitimizda bir metbe bolmighan bolghach, barliq matiryallar toqumidek saman qeghezge shipigiraf bilen besilishqa toghra kiletti.
yeni wetinimizdiki eng aliy bilim yurtida bu ehwallar bolghan yerde bashqa yerlerde ehwal nime bolmaqchi idi.
Uyghur helqi muaripta qed koturmey turup kelgusidin qattiq umut kuteleytti?
Milli oqughuchilarning aspirantliqqa qobul bolishi, chetéllerde oqushi digendek mesililer bolsa 1985-yilliri chush korsek ishengumiz kelmeydighan ehwallar idi. likin shu mezgillerde her yili hitayda eng az 30.000 gha yeqin hitay dewlet hirajiti bilen chetéllerde bilim alatti.
12-Dikabir kuni Uyghur oqughuchilar del bu shuarni koturup chiqish arqiliq, uyghur helqining qurtulush yolining bilim bilen bolidighanliqini, hokumetning uyghurlargha qaratqan sawatsiz qaldurush siyasitining alliqachan bilingen bir riyalliq ikenlikini, we bu ehwalning derhal ozgurishi kirekliki heqqide qisqa likin keskin halda oz meydanlirini bildurgen boldi.

3-,
shu yili yuzbergen atalmish saylam heqqide oqughuchilar koturup chiqqan shuarmu, hokumetni helila oygha salghan mesililerning birsi bolup, Partkom bilen bolghan Munazire jeryanida bu mesile eng az 6 saet waqtimizni aldi. yeni Son Hanliang, her nime qelipmu nime uchun Tomur dawametning reislikke saylanghanliqini chushenduralmidi, we oqughuchilar otturigha qoyghan "teyinlengen reis"digen pikir aghdurulup tashlinalmidi.
bu mesile eslide helila mohim ehmiyetke ige bolup, taki shu waqitqiche, hetta hazirghiche Hitay hokumiti biz kimni teyinlisek shuni qobul qilisen digen mentiqe boyiche herket qelip kelgen idi. jemiyettin we bashqa sahalardin shu waqitqiche aptonum rayunning reisi bolghan shehske nisbeten bundaq kuchluk inkasqa duch kelmigen idi.
oqughuchilarning shu qetimqi saylam mesilisini otturigha koturup chiqishi, eslide Hitay hokumitige bolghan bir signal bolup, helqimizning ozlirini bashquridighan emeldarlarning kim ikenlikige kongul bolidighanliqini, ozlirining jenigha yeqin, ozlirige hizmet qilidighan kishilerni wezipide korushni halaydighanliqidek riyalliqni ustun awazda hokumetke bildurgen idi. gerche oqughuchilar namayishi bilen hokumetning reislikide bir ozgurush bolmighan bolsimu, helqning bolup otkenlerdin narazi ikenlikini ashkara bildurush noqtisidin intayin mohim ehmiyetke ige idi.
4-,

tughut cheklsh mesilisimu Uyghur oqughuchilar kongul bolgen eng mohim mesililerning birsi idi. shu yilliri, hitayda baldurla bashlanghan planliq tughut dewlet siyasitining milli aptonum rayunlarghiche kengeytish heqqide qarar maqullanghan yil bolup, 10-ayda echilghan Aptonum rayunluq helq Qurultiyi yeghini, hokumet saylamlirini tugetkendin kiyin, bu siyasetni emilileshturush heqqide belgulime chiqirish basquchida idi. oqughuchilar herkitidin kiyinki mezgillerde bolsa bu siyaset taki 1988-yilighiche Sherqi Turkistanda emileshmidi we shu yilidin bashlap mehsus qarar we belgulime chiqirip, bu siyasetni keng kolemde yolgha qoyushqa bashlidi.
gerche bu yerde oqughuchilar namayishi bilen Uyghurlargha qaritilghan tughut cheklesh siyasiti 3-4 yil kichikturuldi deyishke qolimizda toluq asas bolmisimu, hich bolmighanda oqughuchilarning bu mesilige sezgurluk bilen ige chiqqanliqi, del Hitay hokumitige berilgen bir signal idi. epsuski qarshiliq we naraziliq uzliksizlikke ige bolalmighini, ige bolushqa hem sharayit yar bermigini uchun, bugunlerge kelgende milyonlighan narside bowaqlirimiz ana baghridin yulup elinip, sowetke tashliniwatidu.
5-
atom yadro sinaqliri heqqide

Hitay hokumiti helqimizdin yoshurghan eng chong tragidiyelerning birsi del Atom yadro sinaqliri we uningdin kelip chiqqan her hil balayi apetlerdin ibaret.
men 1987-yili oqush putturushtin burun teyyarlighan bir ilmiy maqalamda Sherqiy Turkistanning muhit bulghunishi heqqide azraq izdengen idim. mening izdinishim muhittiki ziyanliq maddilar toghurluq bolup, kop miqtarda ishlitilgen dihqanchiliq doriliri, we ekologiyelik zenjir sewebidin bu zeherlik maddilarning eng ahirida ozuqluq pramidasi boyiche insan salametlikige qandaq tesir qilidighanliqi toghurluq idi.
izdinish jeryanida, ichkiri olkilerde neshir qelinghan bezi maqalilarni korush pursitige erishken idim. shu waqittiki sanliq reqemler esimde qalmaptu. likin insanni urkutkidek istatiskilar bar idi.
1998-yili Engiliyelik Muhpirlar bilen, hazir Engiliyede yashqatqan hormetlik dostum Enver Tohti'ni "Yipek Yolidiki halaket"namliq bir hojjetlik film ishlesh uchun wetenge yolgha salduq. tima asasen radioaktipliq maddilar we bularning insanlargha bolghan ziyini toghurluq bolmaqchi idi.

qaytip kelgendin kiyin, filmning ishliguchisi Rechard nahayti chochugen asasta, "Biz Urumchidin eliwalghan bir osumluk postining Engliyede Radioaktipliq derijisni eniqlap chiqtuq. putun dohturhanidikiler heyran qaldi. bunchiwala yuquri ikenlikini men qati oylimighan ikenmen"digen idi.
dimekchimenki, wetende hazir gheyri tughuluwatqan bowaqlar, bilinmigen kiseller bilen yash yash turup olep kitiwatqan qerindashlirimiz, hetta ozliri yashashqa mejbur bolghan eco-systimining radioaktipliq bilen bulghunishi netijiside, barghansiri sarghiyip, olum bilen jan talishiwatqan, dawalinishqa qudriti yar bermigen milyonlarche qerindishimiz del bu halaketning qurbanliridin ibaret.
wetinimizdiki osumluk yipinchilirining azlap kitishi, qush turlirining kochup kitishi, kollerning qurup, asmandin yaghidighan seriq chang tuzanglarning pewquladde derijige berishi qatarliqlar, yene bu apetning netijiliridin ibaret.
men Biolog bolghunum uchun, bu mesile taki oqughuchuluq dewrimdin bashlapla mingemni qurchilighan mesilierning birsi idi. shu seweptin, Engiliyelik Muhpirlar film ishlesh teklipi bilen men bilen uchrashqanda, men bu timini teklip qildim we filmmu del shu tima boyiche ishlinip chiqti. bu munasiwet bilen, gerche arimizda hichqanche qoyuq alaqe bolmighan sharaitta, mening teklipimni qobul qelip, hayatining hiyim hetirige qarimay tewekkulchilik bilen, bu filmning ishlinip chiqishi uchun asasliq rol oynighan Engiliyediki hormetlik Dostum Dohtur Enver Tohti ependige yene bir qetim aliy hormitimni bildurimen.
helqimizning mana bu seriq apetning ziyinini esirler boyi tartidighanliqidek achchiq riyalliq bolsa her daim yurukumni puchilaydu.
oqughuchilar herkiti mana bu halqiliq mesilini ozlirige shuar qelish bilen nahayti aqilane herket qilghan bolup, hitay hokumitining wetinimiz helqighe, wetinimizning mohitigha salghan buzghunchiliqigha nisbeten ****** haldiki naraziliqini ipadilep chiqqan.

yuqarqi timilar, mana bugun aridin 19 yil otken bolsimu, yenila Sherqiy Turkistan dawasi bilen shughullunup kiliwatqan teshkilatlarning asasliq timiliridin ibaret bolup turuptu.
bu digenlik shu waqitlardiki bu oqughuchilar herkiti we uning bashchilliri, wetinimizning omumi weziyitini nahayti yahshi kuzetken, mesililerning yiltizini bayqighan, helqimizning sezgurliklirige ortaq bolghan, hitayning jan tomurigha hujum qilalighan jesur oghlanlar bolup, bularning bu qehrimanliq ish izliri kelgusidiki kopligen qerindashlirimiz uchun nemune bolushqa dawal qelidu.
12-Dikabirning yashlar bayrimining resmi halda wetinimiz Sherqiy Turkistandimu tebriklinishi hemmimizning yurek arzusidin ibaret.


https://www.facebook.com/nuri.musabay.5/posts/1553711881543109

12-Dekabir Okughuchilar herkitining 29 yillikini hatirleyment

Towendikisi bu herketning 20 yilliki bilen yezilghan eslime idi
.
************************************************** ************

12-dekabir okughuchilar herkitining 20 yilliki bilen

( eslime)
Nurmemet Musabay
2005-yili-12-dekabir Washington.

Bugun 12-dekabir okughuchilar herkitining 20 yilliki.

Bundin 20 yil ilgiri yeni 1985-yili 12-dekabir kuni, kar yeghiwatkan Urumchi kochilirida erkinlik, Horluk, insaniy hek-hokukini, demukiratiyini istep 10 nechchiming uyghur yaxliri retlik tizilip, mustemlikichi hakimyetke karxi Xoarlirini unlik towlighan kun.
Bugun: uyghur yaxlirining Horlikke texna, mustemlikichige karxi korkmas, tezpukmes iradisini ochuk ipadiligen kun .bugunki bu xereplik kun bilen xu kunki septin orun alghan barlik sawakdaxlar we sepdaxlarni kizghin tebrikleymen hem aliy hormitimni bildurimen.Bu kunni putun uyghurlar her yili yad etip keliwatidu. Menmu eyni zamanda, ohximighan makanda bu kunni iptiharlik, seghinix bilen eslep we hatirilep keliwatimen. Bugunkisi 20-ketimliki.

1. 12-dekabir herkitidin ilgirki Uyghur elining Siyasiy we ijtimaiy ehwali.

Hemmimizge melum bolghinidek , 70–yillirining ahiridin baxlap, Hittayda elip berilghan iktisadiy we yuzeki siyasiy islahatlarning bizning wetinimizdimu azrak ijraetliri boldi. Iktisadiy islahat dengiz boyidiki hittay yurtliridek erkin koyup berilip, qet el meblighini biwaste kirguzup, ronak tapalmighan bolsimu,emma uxxak tijaretke bir az yol koyuldi.Helkimizning keyim kechek, yemek ichmek mesilisi Hittay mustemlike tarihida bir –az yahxilinip,mediniy-maaripka kongul bolidighan boldi.. Mediniyet inkilabi tupeyli yokalghan pen, mediniyet, Maarip eslige kelip, yax osmurler mektipini dawamlaxturalaydighan boldi. Hetta aliy mekteplerge okuxka berix eslige keldi. Siyasiy islahat Dengiz boyidiki echiwetilgen rayonlarda Kommunistik partiyining Rolini ajizlatkan bolsa , bizning yurta kucheyitti.Jallat WangJenning olukining kuli uning wesiyiti boyiche Tengri teghigha chechilghandin keyin, chong hittay milletchiliki kucheydi. Oy-makansiz, ach –yalingach kalghan hittay kochmenliri bizning yurtka axik bolup, yureklik halda, uzliksiz kellixke baxlidi. Hittay karihanichiliri Merkiziy Hittay hokumitining we Korchak Aptonom rayonluk hokumetning alahide etibar berixi, kapalet berixi, we teklip kilxi bilen, meblegh selip zawut, kan , karhana, we yerlerni setiwelixka, kotire elixka baxlidi. Buning bilen yerlik helik ixsizlixix, yersislixixke karap yuzlendi. Hittay merkiziy hokumitining her ketimlik wetinimizge yurguzgen “ alahide etiwar berix” harektiridiki atalmix Gheripni echix, Namratlarni yolex, Namrat rayonlargha yardem berix, Milletler ittipaki boyiche ilghar nahiye, koture berix,Karhana hodde alghuchi ixchilarni teklip bilen tallap ixlitix, … wahakaza katarlik aldamchi siyasetliri helkimizni asta-asta yerliridin, oy-makanliridin ayrip, tehimu namratlixixka elip mangsa,.Eksinche tehimu kop echikap ketken oghri, bulangchi hittay kochmenlirining yerlixixige Kanuniy yollarni echip berdi.
Hittayning Tarihtin buyanki yalghan wede, hiliger ,aldamchi siyasetlirini obdan bilgen helkimiz Hittayning bu isalahatiningmu helkimizge bir xumluk elip kelidighanlikini bildi.. netijide Hittayni sozide, wediside turux, ozining asasiy kanunigha bolsimu hormet kilixini istep; 1980-we 1981- yilliri Aksu, Kaghilik, Kexker,Peyziwat, Artux Katarlik wilayet, nahiye we xeherlerde namayixlar boldi. Bundak chong- kichik namayixlar wetinimizning baxka yurtliridimu uzliksiz dawamlixip turdi.
Ziyaliylirimiz helkining kelechigi ustide oylandi hem nexiryatlarda yepik xekilde oz endixilirini elan kildi, otmuxni esimizge saldi. Emme yurek sozini texigha chikiralmay, ichige yutup, achchik tamaka, harak bilen derdini chikardi. Nurghunliri ichide echinip, yighlap tugexti.
Xu dewirlerde Aliy mektep okughuchiliri arisida zor oyghinix boldi.Miliy maaripni yahxilax, Milliy okughuchilarning supitini osturux, okutux materiyallirini kopeytix, Milliy okughuchilarning chet’elge okuxka chikixi uchun purset berixi, Aspiranlik (masterlik) okuxka milliylardin koprek elix ,…. Katarlik bir katar mesililerde mektep we aptonom rayon rehberliri bilen keskin bes- munaziriler elip baridighan bolduk.
Merkiziy hokumet yaki aptonom rayonluk hokumetning Pilanlik tughut Kanuni, yer kanuni, karghanilarni kotire elix-berix belgilimisi, Karhan hodde alghuchilarning ixchilarni ixka elix we ixtin boxitix belgilimisi( hokuki) digenge ohxax belgilme , siyaset, kanunlarni chikaghanda, okughuchilar arisida bu belgilime, kanun-siyasetlerning Uyghur helkighe ekilidighan payda ziyini hekkide keche-kechilep munazirilixettuk..Tarihni sozlep kelip ,ketkuzup koyghan yerimizdin echinduk, utukluk, xanlik yerliridin pehirlenduk. Meyli harak sorini bolsun, meyli hepte ahirida bolidighan sen’et, tansa kechilikide bolsun ahirida 4-5 tin bolup, ozimizning we ewladlirimizning kelechigi hekkide sozlixettuk. Yataklarda tun nisbige keder uhlimay,her birsimiz bilginimizni, anglighinimizni, okughinimizni, korginimizni sozlixip ,otmux bilen bugunni we kelechekni selixturup, xundak mediniyetlik, jesur bir milletning , tarihiy duxminimiz bolghan bir pes, mediniyet oghrisi milletning asaritige chuxup kalghanlikimizgha echinip,ularni her hil tillar billen tillap ozimizni bezleytuk.
Yurtimizde keyni- keynidin boluwergen nahekchiliklar, okughuchilarni asta-asta karxi pikir beridighan, nahekchilikke kaynap ochuk sozleydighan kildi.
1983-yili yeza igilik inistutining okughuchiliri mektep etrapidiki hittaylarning milliy okughuchilarning biheterlikige tehdit kilghanliki, heli kop jinayi ixlar yuz bergen bolsimu, mektep we xu rayonluk sakchi idarisining hichkandak tedbir almighanliktin, putun mektep okughuchiliri yighilip, namayix kilip Uyghur Aptonom rayomluk hokumetke bardi..
“Xinjiang” universiti katarlik bir kanche mekteplerde okughuchilarning tamikining tazlikigha dikket kilix, supitini yahxilax hekkide kop pikir-teklipler bersimu ozgermigende, yighilip mektep mudirining ixhanisi we oylirige barduk..
Aliy mektep okughuchiliri kaynap zerdini basalmay yurgen yili yeni 1985-yili:__
_Wetinimizdiki yerlik heliklerni ziddiyetke salidighan Aptonom oblastlarning we xerepsiz aptonom rayonning 30 yillik toyi boldi.
_ Hittayning ichkiri olkiliridiki jinayetchilerni wetinimizge yotkidi.
_ Ozimizning wetinide ozimiz az sanlik tursakmu yene bizge pilanlik tughut belgilimisini yolgha koyuxni karar kildi.
_Hittay kanchilirigha alahide imtiyaz berip, wetinimizde halighanche kan kezixigha, bozyer echixigha , nefit kedirixigha ijazet berdi.
_ Aptonom rayon ning reisini konglige yakmisa mudditi toxmisimu, yerlik helik kurultiyining testikisiz almaxturdi. Mana muxundak uyghur helkighe ahanet kilidighan bir yurux atalmix siyaset, belgilime, kararlar Aliy mektep okughuchilirini pikir toplap, mektep rehberlikige weAptonom rayon rehberlikige yetkuzux uchun toplixixka, sewep boldi.

(Dawami bar)

2- Teyyarlik we texkillex jeryani

Hittayning her yili, her ayda degudek helkimizni zawallikka yuzlenduridighan, wetinimizni munkerz kilidighan yukarkidek siyaset, belgilimilirining elimizde ijra kilinixi, birkisim okughuchilarni oyghatti we yighilip narazilik bilduruxke mejburlidi..
1985-yili 11-dekabir kuni, “Xinjiang” uniwersitidiki barlik siniplarning sinip baxlikliri we paaliyetchan okughuchilar, uyghur oghul okughuchilar yatak binasining 219- nomurluk ( Tebbi jughrapiye 82-yillik okighuchilar ) yatakka yighilip, yukarki temilarda munazirlextuk. Ahiri 12-dekabir kuni saet chux wahti 1 de, uniwersit kutuphana aldidiki meydangha yighilip, mektep we Uyghur Aptonom rayon rehberliri bilen koruxup ,ozimizning pikir –teleplirimizni berixke koxulduk. We baxka mekteplerning pikrini elix uchun alakichi ewettuk. Hem kech saet 6 de muxu orungha yene yighilixka kelixtuk.
Lekin kechte, ketken alakichi netijisiz kaytip keldi. Hemmimiz her hil pikir-tekliplerni berduk. Desliwide 12-dekabir etigini ders taxlap , saet 8 de mektep kutuphana aldidiki meydangha yighilip, andin retlik tizilip Uyghur Aptonom rayonluk helik hokumitining aldigha barmakchi bolduk..
Keyin; … Eger mektep kutuphana aldigha yighilsak, mektep rehberliri derwazini takiwelip, bizni tekip kilsa , chikalmay kalimiz . xunga , top –top bolup,mekteptin chikiwelip, hemmimiz ettigen saet 8 de Uyghur Aptonom rayonluk helik kurultiyining aldigha ( Helik meydanigha) yighilayli, digenge koxulduk.
Chuxken pikir, telepler we naraziliklarni bir sawakdax yighip, bex turluk kiliptu. Keyin 10 gha kopeydi. Ahiri 6 turlikke yighinchaklinip, Hokumetke sunuldi.

Baxka aliy mekteplernimu seperwer kilix uchun alakichi mangghuzduk..Bu nowet ozlikimizdin ikkidin bolup mangduk. Men we Muhter (82-yillik biologiye sinipida) ikkimiz Sanaet inustutigha barduk. Biz sanaet inustutigha berip,ozimiz toniydighan, ottura mekteptiki pikirdax sawakdaxlirimiz arkilik, kop sandiki siniplarning sinip baxlikliri we ijtimai paaliyetlerde aktip, hayajan okughuchilarni bir yatakka yighip, ozimizning mekset, pilanini uhturduk we hokumetke sunmakchi bolghan telep, pikir we narazilikimizni birmu bir xerhilep chuxendurduk.hem ete bolidighan yighilixka katnixixini tewsiye kilduk. Ular bizni kizghin kollidi we chokum putun okughuchilarni seperwer kilidighanlikigha wede berdi. Muhter ikkimiz iximizning onguxluk bolghinidin hoxal bolup, hayajan ichide piyade , kech saet 1de “Xinjiang” uniwersitigha kaytip kelduk. Yeza igilik inustuti, nefit inustuti, Pidagoka uniwersitige ketken alakichilarning ixi netijilik boluptu. Lekin Maliye we Tibbi Inustutlarning onguxluk bolmaptu.
(Dawami bar)


3- Yighilix we Namayix
12- dekabir ettigini saet 6de , hemmimiz tehi uhlawatattuk, tuyuksizdin yataklarning ixikliri urulup, yataklirimizgha okutkuchi, sinip mesulliri,Fakultit mesulliri kirip,bizni baxka terepke mangmay, udul sinipka derske berixka undidi…Nurghun okughuchilar Chala uykuchilikta nime bolghinini bilelmey ganggirixip kelixkan idi. Bir kisim okughuchilar, bugun bolidighan paaliyettin tehi hewrsiz idi. Men kech kelgechke, tehi oz sinipimdiki we yatikimdiki ballarghimu diyelmigen idim. Adettiki normal paaliyet wahtidin burun orunliridin turup ketken okughuchilar nime ix bolghinini we bugun kandak paaliyet bolidighinini, muxu ettigini Hemmisi toluk bildi. Okutkuchilarning salaliri bilen bir kisim okughuchilar axhanigha bardi. Lekin , axhana tehi echilmighan idi. Mektep rehberliri bizge burunrak ettigenlik naxtimizni berip, siniplirimizgha mangghuzmakchi boldi. Lekin axpezlerning bu ixtin hewiri yok idi. Axpezler kelip, teyyarlikini kilip, axhanini axkuche nurghun okughuchilar axhana aldigha yighilip bolduk. Bugunki bu paaliyet toghruluk Her turlik chakchak, kizzikchiliklar boldi. bir kisimlirimiz kachimizni axhana aldigha ochiretke tizzip koyup, yatakka kaytkan bolup, mektep rehberliri we okutkuchilarning tosighinigha karimay, tamlardin artilip, arka yollarni aylinip, udul helik meydanigha karap yol alduk.
Bu herkette , kiz okughuchilar alahide aktip boldi. Ular kechiche, xam yorikida , teleplirimizni texwikat wariki xeklide kopeytip, seherde , 4-5 din bolup, helik meydanigha bardi.
Baxka mekteplerde ozgiche boldi; Pidagoka uniwersiti okughuchiliri 12-dekabir ettigini, hich chikmaydighan ettigenlik tenterbiye paaliyitige toluk chikip, tizilip yugreymiz dep, mektep meydanini ikki aylinip, andil udul kochigha chikip ketken. Yeza igilik inustuti okughuchiliri ettigenlik tenterbiye paaliyitini tamamlighandin keyin, piyade xu tizilghan peti udul helik meydanigha mengip keldi.
Saet 9 larda hemmimiz Uyghur aptonom rayomluk helik kurultiyi aldigha yeni Urumchi xehrlik helik meydanigha toplanduk. Keyin helik hokumiti orunlaxkan kochigha yotkelduk. Biz bilen birge bizni “koghdaydighan” korallik kisim eskerlirimu yotkeldi.Uyghur Aptonom rayonluk helk hokumiti orunlaxkan kocha okughuchilar bilen lik tolghan idi. 5-6 miz hokumet korusining *****kilik tomur derwazisigha chikiwalghaniduk. Kochining xerkiy jenup teripidiki bir kichik dukkanning toppide , bir top okughuchilar bolup,ular yeza igilik inustutining bir okughuchisi oz yotkinining texini sokup yasiwalghan lozunkini koturiwalghan idi. Uyghur Aptonom rayonluk helk kurultiyining reisi Hamiddin Niyaz we bir nechche hittay baxliklar bilen birge okughuchilar aldigha kelip, oz hizmetchilirige kilidighan korkutux usuli boyiche, kapikini turup; _ “ tezdin tarkilip ketinglar, , silerni partiye-hokumet heksiz okutiwatidu , kandak soz bolsa mektep rehberliki arkilik bizge yetkuzinglar……” didi. Lekin okughuchilar pisent kilmidi. Keyin bir hittay sozge koxulup; bundak kilip mesilini hel kilghili bolmaydu., wekilinglarni kirguzunglar olturup sozlixeyli , didi. Lekin, okughuchilar ; “Biz ikkinchi Tomur Helipe bolmaymiz.!, telipimiz muxu keghezge yeziklik , xuninggha jawap bersun !!” dep kolliridiki keghezni igiz koturup wakiraxti. Hem ularni orighan chembirekni barghansiri kichiklitip, kistap, chikkan yerige kirguziwetti.birer saetkiche hich sada chikmidi. Kocha aylinip namayix kilayli diyixtuk, we heliki lozunkini koturup, kayta helik meydanigha kelduk. Sepning bir uchi tehi hokumet binasining aldidiki kochida idi.bir kisim okughuchilar namayix kilixni halimidi we tosidi. Kopunchimiz namayix kilimiz diduk. Ahiri men we yeza igilik inustutining okughuchisi Saldar Mesum ikkimiz nefit inustutidin kelgen okughuchi ( xu wakitta biz bir birimizni tonimaytuk) Tursun Nurdunni ( hazir kanadada) koturup, murimizge dessitip turduk. Tursun Nurdun chala uyghurchisi bilen hittayche arilaxturup, kocha aylinip namayix kilidighinimizni uhturdi. Sepning aldidikilirimiz lozunkini koturup, kochigha karap mangduk. Biz xeherning jenubiy derwazisidin chikip, Dongkowruk, poyiz istansisi terep, Kiziltagh soda sariyining aldi, Gherbiy chong kowruklerni aylinip, Ximaliy derwaza arkilik saet 4 lerde yene helk meydangha kelduk. Biz meydangha kelguche Hittay korallik kisim eskerliri meydanning etrapini orap turuptiken. Biz meydanning jenubiy teripidin retlik tizilghan boyiche kirduk. Eskerler chikinip, meydanning otturidin bolup, uzun bir leniye boyiche bir ret tizildi. Bizmu ulargha karmu-karxi meydanning yerimide uzun leniye kilip tizildik. Biz xu sepimiz boyiche asta-asta aldigha mangduk. Eskerler bir –ikki kedemdin chekindi. Huddi kinolarda korinidighan , burunki zamandiki uruxlardek, ikki terep bir-birimizge karxi sep tuzgen iduk. Bizning kolimizda hich nime yok, peket ghezep-nepret baridi. Karximizdikiler hittay korallik kisimliri idi.. biz xu tezlikimizde aldigha mengiwerduk. Otturimizda 20-30 meter arlik kalghanda, okughuchilar arisida “ Hurra!! Hurre!!” Dep wakirax baxlandi. Biz asta yugrexke baxliduk. Hittay eskerlirige buyruk keldi bolghay, Uyghur Aptonom rayonlik helk kurultiyi korusi we binasigha karap chekindi.bizning Hurra!! Dep wakiraxlirimiz kopiyip hem kuchiyip, huddi hujumgha otkendek algha yugurduk. Bir kisim okughuchilargha oyun bolup bergen bolsa, kopinchiliri hekiki ghezep bilen yugireyti. Arkidikilerning ittirixliri bilen aldidikilirimiz ozlirimizni tohtitalmay, meydan bilen helk kurultiyi binasi otturisidiki yoldin otup binaning ixigige kistap kelduk. Ahiri bir eyneklik ixigini chekiwettuk. Az wakittin keyin binaning pixaywanigha ( balkon) yeni her ketim yighin achsa xu kattabaxlar olturidighan munberge hokumet rehberliridin Sun Hanliyang, Hamiddin Niyaz katarlik 5-6 si chikip, soz kilmakchi boldi. Xuning bilen hemmiz meydangha chekinduk.. Yene xu kona gep : _wekil kirguzinglar, didi. Ular bir talay soz kildi emma bizning kulikimizgha yakidighan bir jumle yok idi. Ular sozlep, kaynap, achiklinip;- eger birer kalaymikanchilik chiksa , uningga siler mesul , - dep kirip ketti.
Okughuchilar naxtilikmu yemigen, hawa soghuk, hem uzun yol yurup, charchighan iduk. Kosaklirimiz achkan idi. Sepning arkisidikiler bir –ikkidin bolup, bir nerse yeyix uchun ketip baratti.Kopinchisi Kaytip ketixini yaki dawamlik turiwerixini bilelmey turatti. Turiwerip hemmimiz muzlighan iduk.dawamlik turiwerix mumkin emesidi we paydisiz idi. Her kaysi mekteplerdin kelgen mektep rehberliri we okutkuchilar okughuchilirini aldap ekitix uchun , bir azdin issik tamak, hem aptubuslarni biz meydangha kelixdin burun teyyar kilip , bizni issik tamak yeyixke, aptubus bilen ketiwelixka tohtimay zorlawatatti. Men kichikkine bir kar dowisining ustige chikiwalghan idim.
Xundak rohluk, retlik, texkillik baxlanghan herkitimiz ahiri hich bir netijisiz, chuxkun halda ahirlixidighandek turatti. Gerche men hittayning yuzsiz, rehimsizlikini kop anlighan hem korgen bolsammu, xu wakittiki kizik kanlighim ,we xu minuttiki hayajinim bilen , ixni baxlighandikin ahirini yahxi chuxurux uchun , hokumet rehberliri bilen koruxux iradisige keldim. Hem ozemge hemrah izdep etrapimgha karidim. Mendin 4-5 metir nerirakta Memet Tohti ( hazir Kanadada) turatti. Umu huddi mendek oylighan bolsa kerek, manga menilik karidi. Ikkimiz bax ixariti kilip, ichige kirixni ixaret kilduk.we derhal mangduk. Bizge yane ikkisi sanaet inustutidin, birsi yeza igilik inustutidin bolup 3 okughuchi koxuldi. Binaning ichige kirip, bir az sur basti. Chunki , binaning ichide likkide hittay korallik kisimliri bar idi. Ulardin birsi bizni ikkinchi kewetke baxlap chikti. Sung Hanliang, Hamiddin Niyaz katarlik 4-5 baxlik bizni nahayiti kizghin kutiwaldi. Huddi biz kechip ketidighandek Her birimizni birdin koltuklap, tutup olturdi. bizge “koyunup’ hedep terbiye berixke baxlidi. Partiyening biz okughuchilargha kiliwatkan “Ghemghorliki” ni, “mehir xepkiti” ni yene tekrarlaxka baxlidi. Biz eytukki;_ okughuchilargha birer jumle hek soz kilmisak kaytmaydu. Men ulargha xundak sozni dep koyay dep , yugurup, munberge ( pixaywangha, balkongha ) chiktim. Men sehnige chikip, mikrofonni kolumgha elip, emdi sozliximge, okughuchilardin beziliri meni her hil sozler bilen eyiplidi, hetta tillidi. Men deydighan sozumni yokutup koyup, jiddilixip, achchiklinip, ulargha karxi bir nerse dimekchi boliwidim, yenimda turghan Uyghur Aptonom rayonluk hokumetning bax katipi Nejmiddin aka yenimgha yekinrak kelip;_ ozengni besiwal, ular bilen karing bolmisun. Sozingni kiliwer, ular tohtaydu,_ dep mikrofonni kayta kolumgha tutkuzup , kulup koydi.
Men bir az eslimge kelgen bolsammu ,lekin bunchilik kop kixilerge karap soz kilixim tunji ketim hem tesaddipi bolghachka jiddiylixix we hodukux iqide aran bu sozlerni kilalidim: -
_ Mesilini birdemdila bir terep kiliwitidighan bu bir tohu baziri emes.! Biz bugun hekkaniy teleplirimizni koturup, kocha aylinip namayix kilip, bu yerge toplanduk. Mana hemminglarning aldida bizning teleplirimizni hokumet rehberlirige sunimen, dep towendiki teleplirimiz yezilghan bir warak keghezni yenimda turghan bax katipka berdim.
1. Xinjiangda demukiratiyini ilgiri sureyli,demukiratik asasta saylam elip barayli!
2. Xinjiangning milli maaripini yukseldureyli!
3. Xinjiangda ( Lopnurda) Atom bombisi siniki elip berixni tohtitayli!
4. Xinjianggha koqmen yotkexni qekleyli!
5. Xinjiangdiki yerlik milletlerge karita yurgizilgen pilanlik tughut siyasitini emeldin kaldurayli!
6 . Xinjiangning ekologiyilik muhitini ( hawa kilimatining kurghaklixixi, terilghu yerlerning kumlixixi, boz yer eqix bahanisi bilen yokitiliwatkan tebi ormanlar, yaylaklar; kalaymikan kan eqix tupeylidin buziliwatkan tuprak , orman, yaylak we su menbesi katarliklarni ) koghdayli

Andin suzumni dawam kilip:_ bizning teleplirimiz unchiwala asan emes , bular ( yenimda turghan baxliklarni korsutup turup) buninggha hazirning ozidila jawap berelmeydu. Xunga bir hepte mohlet berimiz , xu bir hepte ichede yukirdikiler bilen meslihetlixip, bizni kanaetlendurgidek jawap beridu. Eger jawap bermise, yaki kanaetlenmisek , keler peyxenbe kunidin baxlap, yene muxu meydangha yighilip, ozluksiz namayix kilimiz, - Diwidim towendiki okughuchilar chawak chelip, alkixlidi. Men bularni korup eslimge keldim. Hem kaytip kirip, hemrahlirim bilen birge hokumet rehberliri bilen sozlixip, muxu bir hepte ichide her kaysi aliy mekteplerdin 5 din wekil ni yighip, hokumet rehberliri bilen sohbetlixix, kengixixke kelixtuk. Kun, wahti, ornini hokumet bekitip, bizge uhturidighan boldi.
( Dawami bar)

4. Sohbet jeryani

12-dekabir kunidiki namayix jeryanida nurghun okughuchilargha soghuk tegip aghrip kalghan iduk. 13-dekabir kechlik tamaktin keyin, mektep mudiri Hakim Jappar meni ixhanisigha chakiritti. Uning keypiyati yahxi emes idi. Ixiktin kirixim bilenla manga kayip, kaynap ketti. Ozining bugun hokumet ixhanisigha yighingha barghanlikini , ete okughuchilar wekili bilen hokumet sohbetlexidighanlikini bildurdi. Hem manga dokka kilip,:-- “ ete saet 10 da hokumetke yighingha barisiler, 5 wekilni ozeng tap” didi.

Etisi yeni 14-dekabir kuni, saet 10 da ikki minibuska 20 neper okughuchilar wekili olturup yighingha mangduk. beziliri ozlikidin barghan bolsa , okughuchilar uyuxmisining bir kisim ezalirini mektep rehberliki mejburi koxup koydi.
Bizni elip mangghan xopur yighinning nedilikini bilmey , bizni udul Uyghur Aptonom rayonluk partikom korusigha elip kirdi. Keyin Hokumet korusigha barduk. Baxka mekteplerning wekilliri allaburun kelip bolghan iken. Biz ezip kechikip kaptuk. Hokumet binasigha kiriximizde , bizdin peket 5 neper wekil kiridu dep, hemmimizning kirixige ruhset kilmidi. Biz hemmimiz toluk kirmisek, bu yighingha katnaxmaymiz dep, arkimizgha burulduk. Xundak talax-tartix kiliwatkinimizda , Aptonom rayonluk hokumetning muawin reisi Iminop Hamut chikip, ehwalni ukup, hemmimizning kirixige ruhset kildi. Hem nahayiti illik halda, ikkimizning belikini mehkem tutup, kaysi yurttin, ata-animizning kimliklirini sorighach, bizni yighin zaligha elip kirdi. Yighin Uyghur aptonom rayonluk hokumet binasining 3- kewettiki bir yighin zalida bolmakchi iken.

Zalning bir teripide Uyghur aptonom rayonluk hokumetke wakaliten, partikom sekirtari we muawin reis Song Hanliang, helik kurultiyi mudiri Hamuddin Niyaz, Muawin reis hem partikom muawin sekirtari Janabil, muawin reis Imunop Hamud , we hokumet bax katipi Nejmiddin , Maarip nazaritining naziri Nur Teyip we bir nechhe hittay lar olturdi. Ulargha karxi 3 terepte biz okughuchilar wekilliri olturduk. Arkimizda yene 3-4 ret tehminen 20 dek her kaysi sahalerning baxlikliri we mutehasisler (hemmisi hittay) olturdi. Hemmimiz orunlirimizda olturup bolduk. . Hemmimiz huddi hurkup ketip, katekke kirip kalghan kepterlerdek un-tinsiz iduk. Demisimu biz katekke kirip bolghan iduk. Hemmimizni bir hil korkunich basti. Chunki biz chil borilerning uwisida ularning katta baxliri bilen olturattuk.
Her ikki kixining aldida birdin mikrofon bar idi. Tunji sozni Song Hanliang baxlidi.U bir talay partiyining “ghemghorlikini”, “Xinjiang” helkighe yetkuzgen “mihri xepket” lirini sozlep otti. Bizni bularni untup kalmaslikka, baxka ixlar bilen karimiz bolmay , yahxi okup, partiye, helkke yaramlik kixilerdin boluxka chakirdi. Andin biz tapxurghan 6 turlik telipimizning
1. Xinjiangda demukiratiyini ilgiri sureyli,demukiratik asasta saylam elip barayli!. Digende tohtaldi. U partiyining bu hektiki “helkchilik’ siyasitini heli uzun sozlidi. Tursun Nurdun (nefit inistutidin, hazir kanada) hittayche,
_ Reis namzati kandak bekitilidu, kimler testiklaydu, dep soal soridi.
Songning jawabi: _ Namzatni zhongguo komunistik partiyisi merkiziy kometiti belgileydu. Uni yerlik helk kurultiyi testiklaydu . bu nowetlik reis almixix xu kayde boyiche boldi didi. Bir az talax-tartix boldi.buninggha koxumche kilip Janabil sozlidi.
U : _ Seypidin Eziz partiye istilide hatalaxkanliktin wezipisidin elinip, Bei Jinggha elip ketildi. Ismayil Emet wezipisini yahxi orundighanliki uchun , hizmiti osup, Bei Jinggha yotkeldi didi. Del xu wakitta Tarih fakultitidin kelgen Maynur isimlik okughuchi ornidin turup,: Jia shuji, sizdin bir soal sorisam bolamdu dep ijazet elip, :- siz Seypiddin Ezizning hataxlaxkanliki uchun Beijinggha elip ketildi, Ismayil Emetning hizmiti osup yukirgha orlep Bei jinggha ketti didingiz. Undakta , Beijing zadi kandak orun ? . Jinayetchilerni apirip jazalaydighan orunmu? Yaki eng aliy rehberlik orunmu? .
Janabil hich bir nime diyelmey, kazakche; bo….bo, dep bexini silap turup kaldi. Biz hemmimiz wakirap, chawak chelip, zalni beximizgha keyduk. Bizge emdi jan kirdi. Hemmimiz rohlanduk. 20 minut dem elixni uhturdi. Biz 2-3 din bolup toilotka(Halijaygha) chikip, janlik boliximizni, korkmay munazirlixixni meslihetlextuk.. arka rette olturghan hittaylarmu 1-2 din bolup, bizge yikin yerde tamaka chekip turdi. Biz ularni uyghurche bilmeydu dep, paringimizni kiliwerduk.

2. Xinjiangning milli maaripini yukseldureyli! Digen temida. Nur teyip “Azatlik” tin burunki gomindang wahtidiki maarip, baxlanghuch, ottura,mektepler, we okutkuchi okughuchilarning sanini “Azatlk”tin keyinkige selixturup, bir nemilerni sozlidi.
Biz hittay okughuchiliri bilen ozimizni selixturup, milliy maaripning hittay maaripigha karighande kop keynide ikenlikini; bizningmu hittaylargha ohxax aliy mektepni 4 yilda putturidighan sestimida boluxni arzu kilidighanlikimizni; chetellerge okuxka chikixka milliylarghimu san berilixini; asprianlik (yanjiusenglik) okux uchun Uyghurlardinmu koprek elixni; Uyghur tilidiki okutux materiyallirini kopeytixni; Uyghur okughuchilar bilen Hittay okughuchilarning teng barawer buluxini tekitlep, bir mezgil talaxtuk.

3. Xinjiangda ( Lopnurda) Atom bombisi siniki elip berixni tohtitayli!
Bu temida heli kattik tirkextuk. Her kaysi mektep we kesiptiki okughuchilar, oz kespimiz dairiside , atom sinikining Xinjiang helkighe ekiliwatkan zererlirini korsettuk. :
Okughuchilar Wekilliri:
_ 20 nechhe yilldin beri elip berilghan atom sinikining tesiride Aptonom rayonimizning ekologiyilik mohiti eghir bulghandi , radiaktiplik zeherlinix eghir. Bolupmu jenubiy Xinjiangda ehwal tehimu eghir. Her turluk, yukumluk keseller peyda boldi we bolmakta.. Nurghun helkimiz buning kurbani boldi. Her ketimlik atom siniki rayonomizda Kurghaklixix, kumlixix, kattik boranlarni kelturup, aptonom rayonomizdiki ahalilerning turmixigha, hayatigha eghir ziyznlarni saldi we seliwatidu.. Atom sinikining rayonimizda koplep elip berilixi bilen, bowaklar meyip, keselchan we gheyri tughulup, ewladimizning saghlam yetilixige tesir kilmakta. Mohitning Hemiyilik bulghinixi tupeyli, Aptonom rayonomizda terilidighan iktisadiy ziraetler, yel-yemixlerning supiti we terkiwi ozgermekte, mehsulat miktari azaymakta….
Hokumet terep:
_Biz her ketimlik sinakni xamal gheriptin xerikke chikkanda elip barimiz . sinaktin peyda bolghan bulghinix xerkke ketidu.
Okughuchilar wekili:
_ Aptonom rayonomizning xamal yonilixi xerkiy jenup bolup, Her ketimlik sinaktiki hemiyilik bulghunix, radiaktiplik bulghinixlarning hemmisini jenubiy xinjianggha elip baridu
Arkidiki rette olturghan 20 dek hittaylar her kaysi sahediki mutehesisler iken. Ularning ichide uyghurchini bizdin yahxi sozleydighanliri bariken. Ular bizning her bir sozimizni udullik terjime kilip turdi. Hem bizdin chuxken kespiy , pakitlik, sanlik soallirimizgha jawap yezip, aldidiki baxliklirigha yetkuzup turdi.
Hokumet terepning ahirki jawabi :
_ Biz dowlet menpeeti uchun, dowlitimizning biheterliki uchun, Kandakla bolsun buni dawamlik elip barimiz.
Okughuchilar wekili:
- Dowletning menpeeti dep, Xinjiang helkini kurban kilixka Bolamdu? Zhongguo kudretlk bir dowlet tursa , atom bombisizmu ozini koghdiyalmamdu?.....
Bu temida munazire kattik boldi. Her ikki terep bir- birimizni kayil kilalmiduk hem boldi kilmiduk.
Sohbet baxlanghandin beri hech soz kilmay, tohtimay tamaka chekip olturghan Imonop Hamud ornidin turup, :
_ baxka dowletlerning atom bombisi bar, bizning bolsa nime boluptu,? Ozimizni koghdax uchun yasaymiz, sinak kilimiz, kandak kilisiler, ? dep talax tartixni tohtatti. We bugunki yighin muxu yergiche, dawamini keyin orunlaxturimiz, dep hemmisi orunliridin turup kaytixti. Munazire Peket yukarki 3 tema boyiche chux wahti saet 12 de baxlinip, kech saet 11 giche dawamlaxti.kayil kilarlik birer jawapka erixelmiduk. Biz mektepke kaytip kelgen waktimiz keche saet bir bolghan bolsimu, nurghun okughuchilar bizdin ensirep tehi uhlimighan iken. Hetta axpezlermu alahide tamaklarni kilip, kutup turuptu.
Del biz hokumet terep bilen sohbetlixiwatkan wakitta, her kaysi mekteplerde iddiyiwi terbiye baxlinip, Wang Enmaoning sozi yetkuzuluptu. Partiyege sadik, aktip ata-anilarning balilirigha yazghan hetliri okuluptu.. Hem hizmetke orunlixix we baxka imtiyazlardin mehrum kalidighanlikini eskertip, okughuchilarni korkutup, ularni partiyige sadik boluxka, nime dise makul deydighan koylardin boluxka chakirik kiliptu.

Ikkinchi ketimlik sohbetning wahtini del bizning bergen bir hepte waktimizning tugeydighan kunige orunlaxturdi, hem birinchi ketim sohbetke barghan wekillerni chakirtmidi. Biz digen sozimiz boyiche ikkinchi ketimlik namayixka teyyarlik kilduk we xu kuni yeni 19- dekabir, ikkinchi ketimlik namayixni kilduk.

12- dekabir kuni Urumchide bolghan Aliy mektep okughuchilar namayixining tesiride Hoten, Aksu, Ghulja, Boretala katarlik xeherlerdimu keyni –keynidin namayixlar boldi.Urumchi Xehridiki baxka Ottura tehnikom, hetta bir kisim ottura mektep okughuchilirining katnixixida, sani 50 din 100 giche bolup,namayix bir hepte dawamlaxti. Hetta Hittayning bir kisim xeherliride (ichkiri olkilerde) okuwatkan uyghur okughuchilarmu bizning bu namayiximizni kollap namayixlar kildi.
(dawami bar)

5. 12- dekabir okughuchilar herkitining mahiti we ehmiyiti.

Okughuchilarning otturigha koyghan telepliri, we sohbet jeryanida kilghan sozlirining mezmunidin, hittayning tili boyiche bolginchilik, bizning tilimiz boyiche mustekillik mezmuni chikidu. Xunga 12- dekabir okughuchilar herkiti mahiyette hittay mustemlike tarihidiki eng kop uyghur ziyalilirining birlikte hittayning mustemlikichilik siyasitige karxi ozlirining mustekillik iddiyisi we iradisini ochuk ipadiligen herket.
Mustekillik xoarini ochuk diyelmigen bolsakmu, emma xu wakittiki siyasiy weziyetke yarixa, meksetlirimizni yumxak ibariler bilen ikki bislik kilip, otturigha koyduk.
Biz ochuk halda hittaylar kelmisun diyelmigen bilen kochmenler tohtitulsun diduk.
Biz zhonghua ailisining bir esasi emes diyelmigen bilen , Milliy maaripimizni yukseldureyli, milliy kimlikimizni yokatmayli,diduk.
Bizge kimning baxlik bolixini siler belgilimeysiler diyelmigen bilen, demukiratik asasta saylam elip barayli, diduk
bu yer bizning, bu bayliklar bizning kalaymikan buzma, achma diyelmigen bilen, Xinjiangning ekologiyilik, jughrapiyilik halitini koghdayli diduk.
Sening dowliting bilen bizning iximiz yok diyelmigen bilen, Dowletning menpeeti dep, Xinjiang helkini kurban kilixka Bolmaydu, diduk.
Bu teleplirimiz peketla milliy mustekillikke erixkende emelge axalaydu.


Ehmiyiti.
12-dekabir okughuchilar herkiti 1949-yilidin beri hittayning uyghur helkighe yurguzup keliwatkan aldamchi siyasetlirige zerbe berdi. Hem hittayning siyasiy suikestining kurbani bolghan ,aldanghan helkimizni oyghatti. behitsizlikning menbesini korsetti, uningdin kutuluxning charisini ihcham halda menilik kilip, 6 turlik telepke yighip korsetti. Uyghur helkining horlukke texna siyasiy iddiyisini we iradisini ochuk ipadilidi.
1946-yili, Manas deryasi boyidiki 30 ming kixilik Xerkiy Turkistan armiyisining heywisi bilen hittay sohbetlixixke we sulhige olturghan bolsa, 12-dekabir okughuchilar herkiti helkning kudretlik kuch ikenlikini ispatlap, hittayni alakzade kilip, Hittayni 2- ketim sohbet ustilige olturuxka mejburlidi. 12-dekabir okughuchilar herkiti uyghurlarning weten, millet menpeeti uchun haman uyuxidighanlikini we tez texkillineleydighanlikini korsetti. Sohbet jeryanidiki keskin munaziriliri uyghur yaxlirining korkmas iradisini, siyasiy talantlirini, we uyghurlarning ozini-ozi idare kilalaydighan bir millet ikenlikini yene bir ketim namayen kildi. 1946-yili, 30 ming kixilik muntizim armiyining yeni koralning kuchi bilen 11 maddilik betom makullanghan idi. Bu nowet sohbetning dawamini kilixka unimay, yuzsizlik kildi . chunki bizde koral yok idi. Dimek , 12-dekabir okughuchilar herkiti Hittayning yalghanchi, aldamchi, ajiz, emma hiliger mahitini yene bir ketim axkarilidi. Hittay dahisi Mao zedong ning :.
Ehlet haman ozlikidin chikmaydu, uni supurge bilen supurup chikirix kerek. .
Miltiktin Hakimyet chikidu digen pelsepesining toghrilikini ispatlidi.
( Tugidi.)
Barlik okurmenlerni bugunki bu xanlik kun bilen tebrikleymen