PDA

View Full Version : Murat Nasirof we Men -3



xalis
30-05-06, 13:18
Murat Nasirof We Men



Nebijan Tursun

(dawami)



Murattin tughulghan oylar


Murat Nasirof xuddi u özi Moskwa muxbirigha éytqandek "dunyadiki eng meshhur Uyghurdur !". Uni héch bolmighanda musteqil döletler hemdostluqidiki 300 milyon etrapidiki xelq bilidu, uning nami yene yawropa memliketliri, amérika we Uyghur diyarigha belgilik derijide tonulghan.

Shuninggha heyranliq hés qilimenki, bezide Uyghur milliti heqiqeten talantliq xelqmu dégen soalni qoyghum kélidu. Hökümet istatistikiliri boyiche eyni waqitta sabiq sowét ittipaqidiki milletler ichide nopus jehette 60 –orunlarda turghan, ana wetinidiki öz qérindashliridin kem dégende 30-40 hesse az hésablinidighan shuningdek qazaqistan,'özbékistan we qirghizistanlardimu az sanliq milletlerning biri dep qarilidighan Uyghurlardin néme seweb bilen shunche talantliq ademler köplep yétiship chiqalidi? Bügünki künde qazaqistandiki milletlerning biri hésablinidighan Uyghurlardin Murat Nasiroftin bashqa yene Dilnaz Exmediyéwadek ataqliq artistlar, "Derwishler"kebi meshhur guruppilar meydan'gha kelgendin sirt yene Zakir Toxtiyéw, Héytaxunop, Abdullayéw qatarliq nechche onlighan chambashchiliq, takwandu hem bokis türliri boyiche dunya chimpiyonliri, yawropa chimpiyonliri ottura asiya jumhuriyetlirige keng tonuldi.

Uyghurlardin chiqqan Maxmut Omerop 50-yillardila ikki qétim olimpik musabiqisige qatniship, qarigha étish boyiche bir qétim chimpiyon yene bir qétim yéngi rékort yaratquchi bolghan. U eyni waqitta dunyaning eng mahir qarigha atquchisi hésablan'ghan idi. Maxmut Omerop peqet olimpik chimpiyoni bolupla qalmastin belki, Lénin'grattiki herbiy méditsina institutining proféssori bolup, tunji Uyghur méditsina penliri dokturliridin idi. Epsuski, u 30 nechche yéshidila alemdin ötken.


Uyghur diyaridiki Uyghurlar bokis mahiri abduraxmanning olimpik musabiqisige qatnashqanliqidin pexirlenmekte, emeliyette Uyghur mahiri Maxmut Omerop buningdin yérim esir ilgiri olimpik musabiqisige qatnishipla qalmastin belki, olimpik chimpiyoniliq shöhritige sazawer bolup, Uyghurlarning olimpik tarixining tunji bétini yazghan idi. Uyghurlar bu namni ottura asiya xelqliri ichide eng burun qolgha keltürgen bolup, Junggoning qarigha étish mahiri Shü Xeyféng 1984-yili Junggo üchün tunji olimpik altun médalini qolgha keltürüsh bilen Junggo olimpik tarixidiki tunji shexske aylan'ghan idi. Démek, Uyghur oghli Maxmut Omerop Shü xeyféngdin 30 yillar ilgiri bu qedemni basti.
Maxmut Omerep dölet tewelikidin éytqanda meyli sabiq sowét ittipaqiliq bolsun, uning qazan'ghan ghelibisi özi tewe bolghan döletke mensup bolsun, lékin milliy kimlik jehettin u aldi bilen beribir Uyghur millitige mensuptur, shunga uning nami Uyghur tenterbiye tarixida altun xet bilen yézilidu xalas !

Shuninggha oxshash Qazaqistanliq Uyghur yigiti Sehiridin Yüsüpow buningdin üch yil ilgiri dunya kino paytexti Holliwodta ötküzülgen milliyche naxsha-muzika musabiqisige qatniship, kona qeshqer rawabi bilen Uyghurche naxsha-muzika orunlap, birinchi orun'gha sazawer bolghan idi. Elwette, uning netijisi qazaqistan dölitining bolsimu, emma sehiridin yüsüpow altun médalni qazaq muzikisini, qazaq domburasi bilen orunlap emes, belki Uyghur muzikisini, qeshqer rawabi bilen orunlap aldi. U, étnik kimlik jehettin yenila Uyghurgha mensup bolidu. Qisqisi maxmut ömerep, Murat Nasirof, Quddus Ghojamyarop, Eziz Dugashéw, Sehiridin Yüsüpow we Dilnaz Exmediyéwa qatarliqlar shuningdek bu yerde ismi atalmighan eshu Qazaqistanliq, Ozbékistanliq nechche onlighan, nechche yüzligen meshhur Uyghur sen'etkarliri oxshashla bir pütün Uyghur mdeniyitining jewherliridur . Atom-yadro alimi Iskender Reximop , optika alimi Démir Sattarop, alem téxnikisi alimi Télman Kerimbayéw we pilologiye penliri alimi Murat Hemrayéw qatarliq nechche onlighan Uyghur alimliri sabiq sowét ittipaqidila emes , belki xelqara ilim saheside aldinqi orunda turghan ilim erbabliridur. Mana bu alimlarning hemmisi ularning ana wetinidiki we dunyaning bashqa jayliridiki Uyghur alimlirigha oxshash, bu sen'etkarlar Uyghur wetinidiki sen'etkarlargha oxshash Uyghur milli rohining, Uyghur talantining, Uyghur qabiliyitining guwachiliri xalas !

Texmin qilishiche hazir musteqil döletler hemdostluqi, Junggo, Yawropa elliri , Ottura sherq memliketliri) Türkiye, Seudi we bashqilar(, yaponiye hemde shimaliy Amérika qatarliq memliketlerde ilmiy tetqiqat qilghan hem qiliwatqan Uyghur alimliri jümlidin dokturlirining sani 1000 din ashidu. Biraq , bularning texminen 80%din artuqraqi chetellerde déyishke bolidu.

Yéqindin buyan Uyghur diyaridiki Uyghur yigit –qizliri qolgha keltürüwatqan netijiler, ulardiki irade we jasaret heqiqeten Uyghurning esli mahiyitini, esli rohi kimlikini namayen qilmaqta. Men bularni yéqinqi yillardin buyan kücheytiliwatqan rohi ajizliqqa qarshi jeng élan qilish dep chüshinimen. Uyghurlarda qozghalghan dunya jénis rékorti yaritish qizghinliqi kishini téximu söyündüridu. Pelek shahi adil hoshurning senshani boysundurush rohidin tughulghan roh yene abla Mejun, Esqer shuningdek kichik Adiljan we semet imin kebi baturlarni meydan'gha keltürdi. Adil hoshur, abla mejun we semet imin hem bashqilar Junggodiki bir milyard 300 milyon ademning ichidiki yigane baturlar bolupla qalmastin, belki, dunyadiki besh milyard ademning yigane baturliri idi. Bundaq baturluq teklimakan'ghila bexsh étilgen bolup, qéni kimler hazirghiche ular bilen küch sinishalidi? Qéni dunya siyasiy xeritisige öz ornini yazghan ezimetler?

"boks shahi" dep nam alghan Abdushükürmu bir mezgil dunya sehniside bolmisimu, emma dunya nopusining beshtin bir qisimini igileydighan ademler arisida yeni Junggoda"shahliq " altun kemirini baghlidi emesmu?! Uning mushti, emeliyette Uyghurning mushti emesmu? Teklimakan melikisi Gülzöhre Uyghurning teklimakanini Uyghur özi boysundurush iradisini namayen qildi. Gülzöhre rohi emeliyette tariximizdiki qehriman xanim -qizlirimizning yeni Amannisaxanning, nuzugumning, Mayimxanning we Herembagh jeng meydanliridiki Rizwan'güllerning rohining yéngi ipadisi bolup, bu ikki rohning axirqi muddiasi bir idi. Gülzöhre rohi ürümchi we ichkiri Junggo sheherlirining qawaqxanilirida, méhmanxanilirida yérim yalingach bellirini tolghap, usul oynap, xéridar kütüsh qismitige duchar bolghan eshu Uyghur qizlirining rohiyitige élan qilin'ghan jeng bolup, eslide eshu qizlarning qénidimu we rohiyet qatlimidimu teklimakanni boysundiralaydighan Gülzöhre rohi yoshurun'ghan idi. Epsuski, achchiq réalliq, öz rohiyitini qurban qilishtek rohiy ajizliq we rohiy esirlik mikropliri Uyghur qizlirinila emes belki Uyghur yigitlirinimu késellikke duchar qilmaqta. Gülzöhrening kürishi, emeliyette Uyghur erkeklirini öz ayallirigha, öz hede-singillirigha hem öz wijdanigha sadiq bolushqa chaqirip chalghan axirqi signal bolsa kérek.

En'eniwi sen'itimizning bayraqdari süpitide her zaman Turdaxunni, Pasha Ishani we bashqa yüzligen namayendilirimizni hörmetlesh bilen bir waqitta daimla yash naxshichi erkin abdullani Murat Nasirofqa oxshatqum kélidu. Uning ichkiri Junggo sheherliridiki musabiqilerde ghalip kélip, milyonlighan ixlasmenlerni meniwi jehettin özige mehliya qilishi méni söyündüridu. Uning "döng köwrük heqqidiki paranglar" we bashqa naxshiliri arqiliq öz kesipdashlirining dolanni özining qiliwalghandin kéyin, ete -ögün bolsa, "Sadir palwan", " Ayshemgül", "Alla Xalidem"qatarliqlarghimu ige chiqip, ularning özlirige Sadir palwan we yaki Xalidem dep isim qoyuwélishidin mudapie körmekchi bolghan pidakarliqi méni téximu tesirlendürdi.

Qisqisi, Uyghurgha minglighan sadir palwanlar, minglighan Murat Nasirof we Erkin Abdullalar kérek. Sadir naxshisi ili wadisidila emes belki, pütün Uyghur diyarida, pütün Junggoda, pütün dunyada yangrishi kérek idi, ene shu chaghdila Uyghur öz ismi-jismige layiq bolalaydu xalas, undaq bolmaydiken talantliq yash artist we yazghuchi Raxmanjan yazghan, erkin abdulla éytqandek "döng köwrüktin kélidighan heqiqi Uyghur hidi" bilen rohlinalmaymiz. Belki, döng köwrükke kelgen kishilerni xuddi qedimi asare-etiqilerni we yaki iptidaiy bir qowmni ziyaret qilghandek héssiyatqa keltürüp qoyimiz xalas. Döng köwrüktin esli kélishke tégishlik hid, kawab-sériq ashlarning hidi, döng köwrüktin kélidighan awaz, solghun chiraylirini upa -englik bilen yoshurushqa urun'ghan Uyghur qizlirining we qolliri sazlirining pediliride bolsimu, emma xiyalliri bashqa yerdiki eshu közliridin ensiresh bilen chüshkünlük sézilip turghan natiwan sazchilarning naxsha sadaliri emes belki, sadirning arghimiqi astidin chiqqan topa-chang hidi bilen uning yangraq we mert naxsha sadaliri bolushi kérek idi. Epsus....

Murat Nasirofning axirqi hésabta öz millitige qaytip kélishi, uning Rusiye cholpinidin Uyghur cholpini bolushni ewzel körgenliki, méni oygha saldi we qolumgha qelem élishke ündidi. Méningche öz ötmüshi we milliy kimlikini untup, özining hazirqi mewjutluqini chüshenmigen bir milletning qarangghuluqta, rohiy we maddiy xarliqta qélishi tebiiy, öz rohini saqlimighan we uni qutuldurmighan millet beeyni hasisini yoqitip qoyup qayaqqa qedem bésishni bilmey, ganggirap qalghan hetta bashqilarning yéteklishige egiship, özining eslidin ayrilghan ema kishige oxshaydu.

Muratning qaytip kélishi, esli tomurdiki qaning we qelbidiki rohning ghelibisi bolup, bu uning axirqi tallishi idi. Murat öz xelqini qanche söyse, öz xelqi Muratni shunche söydi. Ötken yili almutadiki qazaqistan Uyghur bayliri kulubi teshkilligen "ilham mukapati"bérish murasimida bahalighuchilar birdek halda uning töhpilirini mueyyenleshtürüp, uninggha sen'et we naxsha-muzika sahesi boyiche birinchi derijilik "ilham mukapati" berdi.

Murat, qeshqer Peyziwat we Maralbéshidiki yer tewreshni anglighandin kéyin, Moskwadin ottura asiyagha kélip, qazaqistan, qirghizistan qatarliq jumhuriyetlerde mexsus xeyrisaxawetlik naxsha kéchiliki ötküzüp, wapat bolghan we apetke uchrighan qérindashlirigha matem bildürüp, özining Uyghurluq burchini ada qildi.


Ana weten, ana til we ana medeniyet rohi

Rusiye naxsha cholpini, Rusiye we Uyghur sen'et tarixidin pexirlik orun alghan Uyghur yigiti Murat Nasirof özining eng chong arzulirining biri Uyghurlarning ana tupraqlirini körüsh, dadisi tughulghan ezizane qeshqerning tümen deryasining süyini bir yutum ichish, büyük alim Maxmud Qeshqiring qebrisini tawab qilip, shu yerde Uyghur xelqining ulugh zatlirigha atap dua qilish, eger mumkin bolsa, "qaldim yalghuz" naxshisini ürümchi, qeshqer we ghulja sehiniliride éytish ikenlikini hayajan bilen sözlep berginide Uyghurning musapirliq tarixighini we Uyghurning néme üchün musapir bolghanliqini esligim keldi. Uyghurlarning öz ana wetenliridin ayrilip, tashqi dunyada makanliship qélish tarixi xéli uzun. Eng qedimqi waqitlarni qoyup turup, peqet yéqinqi üch esirdin söz bashlighinimizda taki hazirghiche Uyghurlarning chet memliketlerge köchüsh dolqunini alte qétimgha omumlashturush mumkin.

Tunji qétim Uyghurlar 1759-1760-yillirida jaw xuy bashchiliqidiki menching qoshunliri özlirining féodalliq mustebit hökümranliqini ornitish jeryanida Qeshqeriyige basturup kirgende uning bilen éliship, meghlup bolghandin kéyin, bir qisim Uyghur ahaliliri menching qoshunlirining öch élishidin qorqup, qoshna perghane wadisi, yette su we bashqa jaylargha qéchip bérip makanlashqan idi. Ene shu yillardin tartip, Uyghurlarning bashqa memliketlerge bolupmu, qoshna tupraqlargha köchüp kétip makanliship qélishi héch toxtimidi. Ikkinchi qétimliq dolqun 19-esirning desliwidiki jahan'gir ghojining keng kölemlik qozghilingi meghlup bolghan'gha toghra kelgen bolup, 1825-1830-yillirida zor sandiki qeshqeriye ahalisi ottura asiyagha ketti. Üchinchi qétimliq dolqun 19-esirning 70-80-yillirigha toghra kélidu. Melumki, 1864-1865-yillirida pütün Uyghur diyarining jenubi we shimalida menching sulalisigha qarshi qozghilanglar partlidi. Ilgiri kéyin kuchar qozghilangchiliri bilen ili qozghilangchiliri eng muweppeqiyet qazan'ghan bolup, ilgiri kéyin ular öz hakimiyitini tiklidi. Emma, 1865-yilidin étibaren tengri taghlirining jenubi yaqup begning bashlamchiliqidiki yette sheher dölitining terkibige kirdi. Zo zongtang 1877-1878-yilliri qeshqeriyini boysundurghanda, yene bir qétimliq köchüsh dolquni qozghaldi. Bu heqte eyni waqitta qeshqiriyige kelgen char padishah elchisi général kropatkin we bashqilar éniq melumat béridu.1881-yili "Junggo-Rusiye ili shertanimisi" imzalinip, Rusiye 10 yil bésiwalghan ili menching sulalisigha qayturulghanda, ili wadisidiki Uyghurlardin 50 ming , Tungganlardin 5 ming etrapida kishi menching qoshunlirining öch élishidin endishe qilip, öz öy-makanlirini tashlap, kolléktip halda yette sugha köchüp kélip makanlashti. Bu heqte ili xelqi arisida ataqliq "köch-köch " naxshisimu peyda bolghan bolup, xelq uni téxi untulup ketkini yoq.

Uyghur xelqining 4- qétimliq köchüshi 20-esirning bashlirida bolup, bu chaghdiki köchüshning xaraktérida azraq perqler mewjut. Bu mezgilde yang zéngshing qatarliq militaristlar Uyghur yerlirini iqtisadiy, medeniyet we bashqa jehetlerdin qoshna ellerdin köp arqida qaldurghan bolup, uning nadan qaldurup bashqurush siyasiti tüpeylidin Uyghurlar bashqa xelqlerge qarighanda her jehettin qalaq qaldurulghan idi. Bu chaghda tengri taghlirining jenubi bolupmu qeshqer tewesidin her yili yaz aylirida qoshna perghane wadisigha we yette sugha bérip, türlük medikarchiliq, qol hünerwenchilik we tijaret qilidighanlarning sani üzlüksiz türde ashti. Bu chaghlarda Uyghurlarning qedemliri yiraq yawropa sheherliri hetta Moskwa, sankitpétirburgqiche yétip bérip, melum sandiki Uyghur musapirliri shu jaylardiki zawod, karxana qatarliq jaylarda qara xizmetler bilen shughullandi.

Sowét Rusiyisining deslepki mezgillirigiche bolghan ariliqta nurghunlighan Uyghurlar Rusiye tupraqlirida makanliship qaldi. Uyghurlarning u yaqlarda qélishidiki asasiy seweblerning biri xéli köp sandiki Uyghurlarning ottura asiyadiki inqilablargha qatnishishi, shuningdek yene abdulla ruzibaqiyéw teshkilligen Uyghur inqilabi ittipaqining paaliyetlirige ishtirak qilghanliqi tüpeylidin ularning yurtlirigha qaytip barsa, millitarstlarning özliridin öch élishidin ensirishi shuningdek ularning öz tupraqlirida duch kéliwatqan qalaq we mustebit tüzümni körüshni xalimighanliqi hem yerlikler bilen öy-ochaqliq bolush hem bashqilardur.

Uyghurlarning beshinchi qétimliq keng kölemlik köchüsh dolquni ötken esirning 50-60-yillirida qozghalghan bolup, Junggo resmi melumatlirida 100 mingdin artuq ademning sowét ittipaqigha ketkenliki sözlensimu, emma sowét ittipaqi qirghizistan ittipaqdash jumhuriyitining k g b orginining bir qirghiz polkowniki k g b höjjetlirige tayinip turup, 1955-yulidin 1963-yilighche bolghan ariliqta texminen bir milyondin etrapida ademning Uyghur diyaridin sowét ittipaqigha köchüp kelgenlikini yazidu. Bularning ichide mutleq köp sanni Uyghurlar igileydiken.

Uyghurlarning 6-qétimliq chet memliketlerde makanlishishi dolquni ötken esirning 80-yillirining axirliridin bashlinip, 90-yillarning axirilirida yuqiri pellige yetti. Bu qétimqi dolqun ilgirikidin tüptin perqliq bolup, Uyghurlar burunqidek ottura, jenubiy we gherbiy asiyagha köchüshtek en'enisini özgertip, yawropa ittipaqidiki memliketlerge, shimaliy amérikigha kélip yerlishishke bashlidi. Hazir yawropaning her qandaq bir yérige barsingiz Uyghurning dutar awazidin chiqiwatqan achchiq we meghrur awazlirini angliyalaysiz, héchqachan Uyghurning ayighi tegmigen bu zéminlerdiki kishiler teklimakandin ayighi üzülmey kéliwatqan bu qara közlük insanlar topigha hésdashliq arilashqan méhribanliqlirini ata qilip, ularning bir kishilik öz nénini özliri tapalaydighan iqtidarini hörmet qilip, ulargha pursetler yaritip berdi.


Elwette, bu yéngi dolqunni teshkil qilghuchilarning terkibi türlük bolup, bu dolqun bir pütün Uyghur xelqining jümlidin tekilamakan'gha dümlen'gen rohning elchisi süpitide ilgiri Uyghurlar üchün tonushluq bolmighan gherb dunyasi bilen Uyghur xelqini baghlap, Uyghurlarning keng tonulushini ilgiri sürdi. Bu dolqun Uyghurlarning esirlerdin buyan teklimakan'gha qapsilip qalghan awazini yiraq shimaliy muz okyadin tartip, atlantik okyan, tinch okyan we hindi okyan boylirighiche yetküzüshte Uyghur tarixining öchirilmes betlirini yaratti we yaratmaqta.

Uyghurlarning uzun yilliq köchüsh dolqunlirida ilgiriki üch qétimliq dolqunning wekilliri hésablan'ghan sansizlighan Uyghurlar özi barghan yerlerdiki asasliq xelqlerge singip tügidi. Emma, eng ehmiyetlik yéri shuki, ottura asiyaning perghane wadisining nurghun sheher we yéza qishlaqlirigha barsingiz, özini özbek dep atap, alliqachan milliy kimlikini özgertken köpligen eshu dolqunning ewladliri özlirining eslidin Uyghurlargha mensup ikenlikini, ata-bowilirining Uyghur ikenlikini söhbetler jeryanida otturigha chiqirip, özlirining ejdadlirining Uyghur ikenlikini pexirlinish bilen yadlighanni uchritisiz. Emma, kéyinki köchüsh dolqunlirini teshkil qilghuchilar bolsaa, öz milliy kimlikini saqlap qaldi we saqlap qélish üchün jan pidaliq bilen tirishmaqta.

Elwette, gherb memliketliridiki Uyghurlar öz milliy kimlikini saqlap qélish üchün perzentlirige Uyghurche ögitish, Uyghurche kiyindürüsh, milliy medeniyet we milliy angdin terbiye bérishke ehmiyet bermekte. bu yerde mezkur téma üstide mexsus toxtilishni muddia qilmaymen. Omumen, démekchi bolghinim, bayanimdiki bash qehriman Murat eshu kéyinki Uyghur musapirlar dolqunigha mensup bolup, u we uninggha oxshash sansizlighan ottura asiya Uyghur yashlirining ata-aniliri we yaki bowiliri téxi ötken esirning bashliridila wetendin köchüp chiqqan bolghachqa, ular qoyuq, Uyghur milliy puriqi ichide ösüp yétilishke, ata-anisi we yaki bowilirining kichikidin singdürgen Uyghurluq tuyghusi bilen ozuqlinishqa muweppeq bolalidi.

Küchlük Rus siyasi we medeniyet muhiti 19-esirning 80-yilliri köchüp chiqqan yette su Uyghurlirinimu yoq qilalamighan bolup, qazaqistan tewesidiki özlirini "yerlik "ler dep ataydighan bu guruppimu oxshashla héch qachan özining Uyghurluqidin tanmighan idi. Sowétler yimirilgendin kéyin bolsa, ulardiki ana weten tuyghusi we chüshenchiliri özgirip, özlirining ilgiriki " sowét Uyghurliri" dep pexirlinidighan tuyghusining ornigha " Uyghur"luq rohini dessetti. Ularda özlirini ana wetenning teqdiri bilen baghlash, ana wetenni söyüsh, ana tilni söyüsh chüshenchiliri küchiyishke qarap yüzlendi. Ulardiki burunqidek özlirini 50-60-yillarda köchüp kelgen Uyghurlardin perqlendürüp, özlirini Uyghurlarning eng shereplik, we ésil qisimi yeni" sowét Uyghurliri" dep qaraydighan süniylik sowét ittipaqining yoq bolushi bilen yoqaldi. 90-yillarda küchiyishke bashlighan ottura asiyadiki qazaq, qirghiz, özbék we bashqilarning milliy kimlik hem milletperwerlik herikiti tebiiy halda, bu yerdiki Uyghurlargha tesir körsetmey qalmidi. Netijide, dunya yüzidiki Uyghurlarning dölet teweliki we yashighan yerliri perqliq bolsimu, emma ularning" hemmisining teqdiri bir, hemmisi bir Uyghur, " deydighan chüshenchiler omumlishishqa qarap yüzlendi.


Démekchi bolghinim, dunyaning nerige barsingiz, Uyghurning öz kimliki üchün ortaq kürüshiwatqanliqi, ularning bu idiyilirining barghansiri ortaqlishiwatqanliqini shuningdek bir gewdige ayliniwatqanliqini körisiz. Uyghurlardiki ana weten, ana til, ana medeniyet idiyiliri chet'ellerdiki Uyghurlarning öz tarixiy wetinige bolghan söygüsi we uning teqdiri üchün yighlash hem bedel tölesh xaishini peyda qildi.

Murat Nasirof we uninggha oxshash nurghunlighan ezimetler ene shu Uyghurlardiki rohning hamisi bolup, yéqinqi yillardin buyan peyda bolghan Uyghurlardiki jénis rékorti yaritishni öz ichige alghan"yéngiliq yaritish","alemshumul netije yaritish"herikiti Uyghurlardiki shexsiy kimlik söygüsi emes belki ,'ortaq milliy söygüning bedelliridin ibaret bolup, adil hoshur bashlighan bu her sahelerde körülüwatqan yéngiliqni dadilliq bilen " Uyghurlardiki bir yéngi dolqun" dep éytsaq xatalashmaymiz. Bu emeliyette, 20-esirning 30- we 40-yillirida qozghalghan keng kölemlik özini azad qilish, rohi qulluq we zulumdin qutulup, ismi-jismigha layiq siyasiy millet bolup shekillinish dolqunining yéngiche we özgiche wariyanti xalas!



Xatime


Uyghurlar özlirining20-esirde qolgha keltürgen ghelibiliri bilen uchrighan éghir musibetlirini héch untuyalmighan halda 21-esirge qedem qoydi. 20-esirde sansizlighan qurbanliri bedilige axirqi ghayilirige yételmey qalghan Uyghurlar 21-esirde öz ghayilirini emelge ashuralamdu yoq bu aldi bilen her bir özini Uyghur dep hésablighan insanning rohiy dunyasigha baghliq, öz ötmüshini untush bilen kélechikidin ümid üzgen ademler bilen toshqan Uyghur jemiyitining oxshashla téximu éghir bextsizliklerge giriptar bolushi muqerrer (xuda saqlisun !)

Uyghurlarning tarixiy musapiliridin qarighanda, her bir esirde uninggha heywe qilghan tehdidler her xil shekilde bolghanki, 21-esirde Uyghurlarning milliy kimliki téximu éghir tallash , riqabet we krizis xaraktérliq heywige toghra keldi. Özi yashawatqan bu zéminda bir qanche ming yillardin buyan siyasiy, medeniyet , iqtisad we nopus jehette yuqiri salmaqni hemde bashlamchiliq sallahiyetni teshkil qilghan Uyghurlar 21-esirde bu salahiyitini saqlap qalalamdu yoq?

20-esirde öz istiqbalini qolgha keltürgen nurghunlighan milletler 21-esirdin téximu zor ümidlerni kütmekte. Ular 21-esirde öz zéminidin we öz rayonidin halqip, dunyawi tesir küchke ige bolush sewiyisige yétishke tiriship, 21-esirning özlirining esiri bolidighanliqini jakarlimaqta. Emma, Uyghur milliy exlaq chüshenchilirige krizis élip kelgen 21-esirning bosughusidila 20-esirning dehshetlik wabasi hésablinidighan zeherlik chékimlik bilen eydiz késili hetta Uyghurlar makanlashqan eng chet yézilarghiche yétip keldi. Ezeldinla islam diniy exlaqi we milliy exlaq qarashlirigha bay bolghan Uyghurlarning lughitide bügünki künde "aq tamaka" bilen "eydiz" daim qollinilidighan söz süpitide yer aldi. Amérika alimi justin rudélson ependining tebiri boyiche alghanda, "eydiz bügünki künde we buningdin kéyin Uyghurlarning millet süpitide yoqulushining muhim amili bolup qélishi mumkin. Shunga Uyghur xelqi eger özini saqlap qalmaqchi bolsa, eydiz bilen zeherlik chékimlikke qarshi pütün wujud bilen küresh qilishi kérek ".

21-esirning yétip kélishi bilen deslepki we kéyinki ottura esirlerde merkiziy yawro-asiyada ortaq edebiy tilliq rolini oynighan Uyghur-türkiy tili, Ereblerning, Parislarning, Qitanlarning, Mongghullarning hemde Manjularning hujumliri üstidin ghalip kélip, tekkemmullashqan hem zamaniwi pen-téxnika tili we siyaset tili bolup, 20-esirde qayta qed kötergen bolsimu, Uyghurlar ximiye, fizika, biologiye, matématika qatarliq sahelerni öz ichige alghan zamaniwi penler hem méditsina hetta kompyutér –uchur téxnologiyisidin ibaret yéngi we nazuk téxnikiliq penlernimu öz tilida öginish hem oqutush, tetqiq qilish shuningdek ijad qilish iqtidarigha ige bolsimu, Uyghurlar dunyadiki 2000 nechche milletning ichidiki nopusi eng köp yüz milletning qatarigha kirish bilen Junggoda az sanliq millet dep qaralsimu, emma Uyghur aptonom rayonida asasiy millet, köp sanliq millet shuningdek dunya milletliri ichide yenila köp sanliq millet hésablansimu, lékin Uyghur tili 21-esirning bosughisidila tarixta körülmigen riqabet we shalliniwétilish tehdidige duch keldi.

Ottura esirlerde Uyghur tili-yéziqini bilish medeniyetning eng yuqiri pellisi dep qarilip, merkiziy yawro –asiya insanliri bu tilni bilgenlikidin pexirlen'gen bolsa, bügünki künde bu tilning igiliri bolghan Uyghurlar özlirining Uyghur tilini özliri étibarsiz qaldurmaqta we Uyghur tilida sözleshtin nomus qilish keypiyatini peyda qilmaqta. Uyghurlarning öz tillirini qedirlimeslikini hés qilghan siyasetchi erbablar ashkara halda " Uyghur tilida pen-téxnika öginishke bolmaydighanliqini, bazar igilikige téximu maslashqini bolmaydighanliqini" tekitlimekte, siyaset we jemiyet xaraktérliq shekilliniwatqan Uyghur tilining rolini chüshürüsh dolquni, maxmut qeshqirining, yüsüp xas hajipning we elishir nawayining shuningdek 1944-yilidin 1949-yilighiche ili, tarbaghatay we altay wilayetliri dairiside sistémiliq hakimiyet tüzülmilirini besh yil bashqurush bilen hemmige qabil we layiq til ikenliki yene bir qétim ispatlan'ghan exmetjan qasimining shuningdek bu tilni qoghdash üchün janlirini qurban qilghan yüz minglighan qurbanlarning tiligha tehdid yetmekte.

Tildin ibaret milletning qelb enggüshtiridin ayrilip qalghan milletning istiqbalidin söz échish esla mumkin emes, xalisingiz, ruslardin, yaponlardin, fransuzlardin we xenzulardin öz tilingizni tashlap uning ornigha bashqa tilni ishlitishni, öz tilingizni untushni xalamsiz dep sorap béqing, ular belki bu soalingizgha chirayliq gep bilen emes, belki mushti bilen jawab bérishi mumkin. Elwette, bashqa bir tilni yaxshi öginish bilen u tilni özining maaripigha we kündilik paaliyetlirige hökümranliq qildurushning perqi bar.

21-esirning yétip kélishi bilen Uyghurlar yene intayin küchlük bazar riqabiti, medeniyet riqabiti hem milliy ang we ghurur riqabetlirige duch keldi. Uyghurlargha bu riqabetlerde ghalip chiqishtin bashqa chiqish yoli yoq, eger uttursa, aqiwetni her qandaq shekilde teswirlesh mumkin. Lékin, xushallinarliq bir nuqta shuki, ümidwarliq bilen özlirini héch kimdin kem sanimasliq rohi milliy pishikisining chongqur qatlamliridin orun alghan Uyghurlar özlirining dunyadiki bashqa xelqlerdin artuq turidighan yéqindin buyanqi netijiliri arqiliq dadilliq bilen " 21-esir bizning esirimiz bolidu" dep éytishqa heqliq.

Uyghur diyari jughrapiyilik jaylishish jehettin élip éytqanda Uyghurlar üchün shunchilik muhim we ewzel sharaitqa ige. Uyghur diyari 21-esirde yéngi yipek yolining muhim ötkili bolush rolini öteydu. Junggoning künsayin éshiwatqan énérgiye éhtiyaji we iqtisadiy tereqqiyati shuningdek xelq'ara herbiy-siyasiy istratégiyisi Uyghur diyari bilen zich baghlan'ghan bolup, nöwette, qazaqistan bilen Junggo arisidiki néfit toshush turubisi ishqa kirishti. Bu yol Junggoning néfitke bolghan éhtiyajini hel qilishtiki nahayiti muhim wasite. 2011-yilidin étibaren gaz aqturilidighan Rusiye bilen Junggo arisidiki tebiiy gaz turubisimu Uyghur diyaridin ötidu.

Tömür yol qatnishi jehettinmu, qeshqer-qirghizistan-özbékistan tömür yoli tutashturulsa, u chaghda Junggoning biwasite ottura asiya arqiliq gherbiy asiyagha hemde kawkaziye rayoni bilen bolghan iqtisadiy alaqisi yéngi pellige kötürülidu. Egerde pakistan'gha tutishidighan tömür yol meydan'gha kelse, Junggo Uyghur diyari arqiliq pakistanning karachi portigha andin kéyin hindi okyan'gha chiqip, hindi okyan boyidiki néfit mehsulatlirini bu yol arqiliq qisqa waqit hem qisqa musape bilen Junggogha toshup kéleleydu shuningdek tawar almashturushta we sodida yene yéngi menpeetlerge érishidu. Qisqisi , Uyghur diyari Junggoning gherbiy we jenubiy asiya jümlidin yawropa bilen bolghan türlük iqtisadiy alaqiliridiki muhim ötkel bolupla qalmastin belki, kelgüside Junggoning islam dunyasi bilen bolidighan diplomatiyilik munasiwetliridiki muhim wasitiliq roligha érishidu. Shunga, Junggo istratégiyichiliri " shinjang göher zémin" dep bikargha éytmighan.

Uyghur xelqi özlirining Junggo bilen tashqi dunya arisidiki shuningdek Junggoning kelgüsi tereqqiyatidiki muhim belwaghqa jaylashqanliqidek ewzellikini we rolini toluq tonup yétip, özlirining bu ewzellikliri we rolliridin qandaq paydilinish yollirini tépip chiqalisa, bu Uyghurlar üchün bext élip kélelishi mumkin. Elwette, arzularning emelge éshishi üchün bedel tölesh kérek, Adil Hoshur senshia boghuzigha tartilghan töt yüz métir égizlikta méngish üchün bedel töleshke teyyar idi. Chünki, umu xuddi bizge oxshash adem bolghachqa, eshu égizliktin chüshüp ketse, uning héchnémisi qalmas idi. Abla Mejünmu xuddi shundaq !

Gül zöhre belki Teklamakandin yügürep ötüsh üchün oxshashla Adil Hoshurdin qélishmaydighan xeterge tewekkülchilik qildi . Ular ene shundaq bedel tölesh rohi bilen özinila emes belki millitini tonutti, bu milletning dunyadiki her qandaq bir özlirini ilghar we büyük hésablighan insanlar topidin qélishmaydighan, hemmige qadir we layiq bir millet ikenlikini ispatlidi! Mana bu Uyghurgha kérek roh! Shuninggha ishinimenki, Uyghur xelqi ezeldin öz baturliri, öz alimliri, sen'etkarliri, qisqisi öz milliti üchün yaxshi ishlarni qilghan ademlirini qedirleshke we söyüshke shuningdek uni untup qalmasliq xususiyitige ige bir xelqtur.

Uyghur üchün Uyghursiz qalghan, yurt üchün yurtsiz qalghan, ana tili üchün tilsiz qalghan, pak rohi üchün jansiz qalghanlarning Murat-mexsetliri choqum emelge ashidu, chünki tarix eng adil sotchidur! Chünki tarix héch qachan köz yéshigha ishenmigen hem ishenmeyduki, bu xuddi adil hoshurning pelekni boysundurush rohi tarix yaratqandek bir ish, ishinimenki, yash talantlirimiz erkin bilen raxmanjanlar xitap qilghandek döng köwrüktin kélidighan Uyghur hidi ebediylik bolghusi ! Hem bu hid xuddi tarixta Sultan sutuqtek , Batur tengriquttek, Moyunchurdek qehriman ejdadlirimiz dunyagha yayghandek yene dunyagha yéyilghusi !!

Uyghur naxshiliridin shundaq puraqlar kelsunki, uningda ajizlarning yighisi bilen bicharilerche ingrishi emes, belki merdane neriler, jasaret we ümidwarliqlar mewji ursun, sen'et bilen birge yashaydighan Uyghurlar haman sen'et bilen özini tuyidu we sen'et bilen özini terbiyileydu. Öz eslini untup qalmasliq we yoqatmasliq asasta bashqa milletlerning naxsha-muzikilirini öginip , uni Uyghur muzikisigha singdürüsh kérekki, hergizmu bashqilarning muzikilirining esiri bolup qalmasliq kérek. Qobul qilip paydilinish bilen köchüriwélishning arisida zor perqler mewjut. Naxsha-muzikidiki tereqqiyatmu bir milletning bügünki kündiki tereqqiyat sewiyisi we rawajlinish yölünishini körsitip béridighan belgilerning biridur

Ishinimenki, Muratning ili we tümen deryasining süyini ichish arzuliri choqum emelge ashidu, yalghuz Muratningla emes belki, uninggha oxshash on minglighan, yüz minglighan , milyonlighan Muratlarning Murat-meqsetliri choqum réyalliqqa aylinidu !


xabnam.com elindi

Unregistered
06-06-06, 19:44
Bu maqale nahayiti yaxshi yeziliptu. Oqup qoyushqa tegishlik iken.


************************************************** *
Murat Nasirof We Men



Nebijan Tursun



Murattin tughulghan oylar


Murat Nasirof xuddi u özi Moskwa muxbirigha éytqandek "dunyadiki eng meshhur Uyghurdur !". Uni héch bolmighanda musteqil döletler hemdostluqidiki 300 milyon etrapidiki xelq bilidu, uning nami yene yawropa memliketliri, amérika we Uyghur diyarigha belgilik derijide tonulghan.

Shuninggha heyranliq hés qilimenki, bezide Uyghur milliti heqiqeten talantliq xelqmu dégen soalni qoyghum kélidu. Hökümet istatistikiliri boyiche eyni waqitta sabiq sowét ittipaqidiki milletler ichide nopus jehette 60 –orunlarda turghan, ana wetinidiki öz qérindashliridin kem dégende 30-40 hesse az hésablinidighan shuningdek qazaqistan,'özbékistan we qirghizistanlardimu az sanliq milletlerning biri dep qarilidighan Uyghurlardin néme seweb bilen shunche talantliq ademler köplep yétiship chiqalidi? Bügünki künde qazaqistandiki milletlerning biri hésablinidighan Uyghurlardin Murat Nasiroftin bashqa yene Dilnaz Exmediyéwadek ataqliq artistlar, "Derwishler"kebi meshhur guruppilar meydan'gha kelgendin sirt yene Zakir Toxtiyéw, Héytaxunop, Abdullayéw qatarliq nechche onlighan chambashchiliq, takwandu hem bokis türliri boyiche dunya chimpiyonliri, yawropa chimpiyonliri ottura asiya jumhuriyetlirige keng tonuldi.

Uyghurlardin chiqqan Maxmut Omerop 50-yillardila ikki qétim olimpik musabiqisige qatniship, qarigha étish boyiche bir qétim chimpiyon yene bir qétim yéngi rékort yaratquchi bolghan. U eyni waqitta dunyaning eng mahir qarigha atquchisi hésablan'ghan idi. Maxmut Omerop peqet olimpik chimpiyoni bolupla qalmastin belki, Lénin'grattiki herbiy méditsina institutining proféssori bolup, tunji Uyghur méditsina penliri dokturliridin idi. Epsuski, u 30 nechche yéshidila alemdin ötken.


Uyghur diyaridiki Uyghurlar bokis mahiri abduraxmanning olimpik musabiqisige qatnashqanliqidin pexirlenmekte, emeliyette Uyghur mahiri Maxmut Omerop buningdin yérim esir ilgiri olimpik musabiqisige qatnishipla qalmastin belki, olimpik chimpiyoniliq shöhritige sazawer bolup, Uyghurlarning olimpik tarixining tunji bétini yazghan idi. Uyghurlar bu namni ottura asiya xelqliri ichide eng burun qolgha keltürgen bolup, Junggoning qarigha étish mahiri Shü Xeyféng 1984-yili Junggo üchün tunji olimpik altun médalini qolgha keltürüsh bilen Junggo olimpik tarixidiki tunji shexske aylan'ghan idi. Démek, Uyghur oghli Maxmut Omerop Shü xeyféngdin 30 yillar ilgiri bu qedemni basti.
Maxmut Omerep dölet tewelikidin éytqanda meyli sabiq sowét ittipaqiliq bolsun, uning qazan'ghan ghelibisi özi tewe bolghan döletke mensup bolsun, lékin milliy kimlik jehettin u aldi bilen beribir Uyghur millitige mensuptur, shunga uning nami Uyghur tenterbiye tarixida altun xet bilen yézilidu xalas !

Shuninggha oxshash Qazaqistanliq Uyghur yigiti Sehiridin Yüsüpow buningdin üch yil ilgiri dunya kino paytexti Holliwodta ötküzülgen milliyche naxsha-muzika musabiqisige qatniship, kona qeshqer rawabi bilen Uyghurche naxsha-muzika orunlap, birinchi orun'gha sazawer bolghan idi. Elwette, uning netijisi qazaqistan dölitining bolsimu, emma sehiridin yüsüpow altun médalni qazaq muzikisini, qazaq domburasi bilen orunlap emes, belki Uyghur muzikisini, qeshqer rawabi bilen orunlap aldi. U, étnik kimlik jehettin yenila Uyghurgha mensup bolidu. Qisqisi maxmut ömerep, Murat Nasirof, Quddus Ghojamyarop, Eziz Dugashéw, Sehiridin Yüsüpow we Dilnaz Exmediyéwa qatarliqlar shuningdek bu yerde ismi atalmighan eshu Qazaqistanliq, Ozbékistanliq nechche onlighan, nechche yüzligen meshhur Uyghur sen'etkarliri oxshashla bir pütün Uyghur mdeniyitining jewherliridur . Atom-yadro alimi Iskender Reximop , optika alimi Démir Sattarop, alem téxnikisi alimi Télman Kerimbayéw we pilologiye penliri alimi Murat Hemrayéw qatarliq nechche onlighan Uyghur alimliri sabiq sowét ittipaqidila emes , belki xelqara ilim saheside aldinqi orunda turghan ilim erbabliridur. Mana bu alimlarning hemmisi ularning ana wetinidiki we dunyaning bashqa jayliridiki Uyghur alimlirigha oxshash, bu sen'etkarlar Uyghur wetinidiki sen'etkarlargha oxshash Uyghur milli rohining, Uyghur talantining, Uyghur qabiliyitining guwachiliri xalas !

Texmin qilishiche hazir musteqil döletler hemdostluqi, Junggo, Yawropa elliri , Ottura sherq memliketliri) Türkiye, Seudi we bashqilar(, yaponiye hemde shimaliy Amérika qatarliq memliketlerde ilmiy tetqiqat qilghan hem qiliwatqan Uyghur alimliri jümlidin dokturlirining sani 1000 din ashidu. Biraq , bularning texminen 80%din artuqraqi chetellerde déyishke bolidu.

Yéqindin buyan Uyghur diyaridiki Uyghur yigit –qizliri qolgha keltürüwatqan netijiler, ulardiki irade we jasaret heqiqeten Uyghurning esli mahiyitini, esli rohi kimlikini namayen qilmaqta. Men bularni yéqinqi yillardin buyan kücheytiliwatqan rohi ajizliqqa qarshi jeng élan qilish dep chüshinimen. Uyghurlarda qozghalghan dunya jénis rékorti yaritish qizghinliqi kishini téximu söyündüridu. Pelek shahi adil hoshurning senshani boysundurush rohidin tughulghan roh yene abla Mejun, Esqer shuningdek kichik Adiljan we semet imin kebi baturlarni meydan'gha keltürdi. Adil hoshur, abla mejun we semet imin hem bashqilar Junggodiki bir milyard 300 milyon ademning ichidiki yigane baturlar bolupla qalmastin, belki, dunyadiki besh milyard ademning yigane baturliri idi. Bundaq baturluq teklimakan'ghila bexsh étilgen bolup, qéni kimler hazirghiche ular bilen küch sinishalidi? Qéni dunya siyasiy xeritisige öz ornini yazghan ezimetler?

"boks shahi" dep nam alghan Abdushükürmu bir mezgil dunya sehniside bolmisimu, emma dunya nopusining beshtin bir qisimini igileydighan ademler arisida yeni Junggoda"shahliq " altun kemirini baghlidi emesmu?! Uning mushti, emeliyette Uyghurning mushti emesmu? Teklimakan melikisi Gülzöhre Uyghurning teklimakanini Uyghur özi boysundurush iradisini namayen qildi. Gülzöhre rohi emeliyette tariximizdiki qehriman xanim -qizlirimizning yeni Amannisaxanning, nuzugumning, Mayimxanning we Herembagh jeng meydanliridiki Rizwan'güllerning rohining yéngi ipadisi bolup, bu ikki rohning axirqi muddiasi bir idi. Gülzöhre rohi ürümchi we ichkiri Junggo sheherlirining qawaqxanilirida, méhmanxanilirida yérim yalingach bellirini tolghap, usul oynap, xéridar kütüsh qismitige duchar bolghan eshu Uyghur qizlirining rohiyitige élan qilin'ghan jeng bolup, eslide eshu qizlarning qénidimu we rohiyet qatlimidimu teklimakanni boysundiralaydighan Gülzöhre rohi yoshurun'ghan idi. Epsuski, achchiq réalliq, öz rohiyitini qurban qilishtek rohiy ajizliq we rohiy esirlik mikropliri Uyghur qizlirinila emes belki Uyghur yigitlirinimu késellikke duchar qilmaqta. Gülzöhrening kürishi, emeliyette Uyghur erkeklirini öz ayallirigha, öz hede-singillirigha hem öz wijdanigha sadiq bolushqa chaqirip chalghan axirqi signal bolsa kérek.

En'eniwi sen'itimizning bayraqdari süpitide her zaman Turdaxunni, Pasha Ishani we bashqa yüzligen namayendilirimizni hörmetlesh bilen bir waqitta daimla yash naxshichi erkin abdullani Murat Nasirofqa oxshatqum kélidu. Uning ichkiri Junggo sheherliridiki musabiqilerde ghalip kélip, milyonlighan ixlasmenlerni meniwi jehettin özige mehliya qilishi méni söyündüridu. Uning "döng köwrük heqqidiki paranglar" we bashqa naxshiliri arqiliq öz kesipdashlirining dolanni özining qiliwalghandin kéyin, ete -ögün bolsa, "Sadir palwan", " Ayshemgül", "Alla Xalidem"qatarliqlarghimu ige chiqip, ularning özlirige Sadir palwan we yaki Xalidem dep isim qoyuwélishidin mudapie körmekchi bolghan pidakarliqi méni téximu tesirlendürdi.

Qisqisi, Uyghurgha minglighan sadir palwanlar, minglighan Murat Nasirof we Erkin Abdullalar kérek. Sadir naxshisi ili wadisidila emes belki, pütün Uyghur diyarida, pütün Junggoda, pütün dunyada yangrishi kérek idi, ene shu chaghdila Uyghur öz ismi-jismige layiq bolalaydu xalas, undaq bolmaydiken talantliq yash artist we yazghuchi Raxmanjan yazghan, erkin abdulla éytqandek "döng köwrüktin kélidighan heqiqi Uyghur hidi" bilen rohlinalmaymiz. Belki, döng köwrükke kelgen kishilerni xuddi qedimi asare-etiqilerni we yaki iptidaiy bir qowmni ziyaret qilghandek héssiyatqa keltürüp qoyimiz xalas. Döng köwrüktin esli kélishke tégishlik hid, kawab-sériq ashlarning hidi, döng köwrüktin kélidighan awaz, solghun chiraylirini upa -englik bilen yoshurushqa urun'ghan Uyghur qizlirining we qolliri sazlirining pediliride bolsimu, emma xiyalliri bashqa yerdiki eshu közliridin ensiresh bilen chüshkünlük sézilip turghan natiwan sazchilarning naxsha sadaliri emes belki, sadirning arghimiqi astidin chiqqan topa-chang hidi bilen uning yangraq we mert naxsha sadaliri bolushi kérek idi. Epsus....

Murat Nasirofning axirqi hésabta öz millitige qaytip kélishi, uning Rusiye cholpinidin Uyghur cholpini bolushni ewzel körgenliki, méni oygha saldi we qolumgha qelem élishke ündidi. Méningche öz ötmüshi we milliy kimlikini untup, özining hazirqi mewjutluqini chüshenmigen bir milletning qarangghuluqta, rohiy we maddiy xarliqta qélishi tebiiy, öz rohini saqlimighan we uni qutuldurmighan millet beeyni hasisini yoqitip qoyup qayaqqa qedem bésishni bilmey, ganggirap qalghan hetta bashqilarning yéteklishige egiship, özining eslidin ayrilghan ema kishige oxshaydu.

Muratning qaytip kélishi, esli tomurdiki qaning we qelbidiki rohning ghelibisi bolup, bu uning axirqi tallishi idi. Murat öz xelqini qanche söyse, öz xelqi Muratni shunche söydi. Ötken yili almutadiki qazaqistan Uyghur bayliri kulubi teshkilligen "ilham mukapati"bérish murasimida bahalighuchilar birdek halda uning töhpilirini mueyyenleshtürüp, uninggha sen'et we naxsha-muzika sahesi boyiche birinchi derijilik "ilham mukapati" berdi.

Murat, qeshqer Peyziwat we Maralbéshidiki yer tewreshni anglighandin kéyin, Moskwadin ottura asiyagha kélip, qazaqistan, qirghizistan qatarliq jumhuriyetlerde mexsus xeyrisaxawetlik naxsha kéchiliki ötküzüp, wapat bolghan we apetke uchrighan qérindashlirigha matem bildürüp, özining Uyghurluq burchini ada qildi.


Ana weten, ana til we ana medeniyet rohi

Rusiye naxsha cholpini, Rusiye we Uyghur sen'et tarixidin pexirlik orun alghan Uyghur yigiti Murat Nasirof özining eng chong arzulirining biri Uyghurlarning ana tupraqlirini körüsh, dadisi tughulghan ezizane qeshqerning tümen deryasining süyini bir yutum ichish, büyük alim Maxmud Qeshqiring qebrisini tawab qilip, shu yerde Uyghur xelqining ulugh zatlirigha atap dua qilish, eger mumkin bolsa, "qaldim yalghuz" naxshisini ürümchi, qeshqer we ghulja sehiniliride éytish ikenlikini hayajan bilen sözlep berginide Uyghurning musapirliq tarixighini we Uyghurning néme üchün musapir bolghanliqini esligim keldi. Uyghurlarning öz ana wetenliridin ayrilip, tashqi dunyada makanliship qélish tarixi xéli uzun. Eng qedimqi waqitlarni qoyup turup, peqet yéqinqi üch esirdin söz bashlighinimizda taki hazirghiche Uyghurlarning chet memliketlerge köchüsh dolqunini alte qétimgha omumlashturush mumkin.

Tunji qétim Uyghurlar 1759-1760-yillirida jaw xuy bashchiliqidiki menching qoshunliri özlirining féodalliq mustebit hökümranliqini ornitish jeryanida Qeshqeriyige basturup kirgende uning bilen éliship, meghlup bolghandin kéyin, bir qisim Uyghur ahaliliri menching qoshunlirining öch élishidin qorqup, qoshna perghane wadisi, yette su we bashqa jaylargha qéchip bérip makanlashqan idi. Ene shu yillardin tartip, Uyghurlarning bashqa memliketlerge bolupmu, qoshna tupraqlargha köchüp kétip makanliship qélishi héch toxtimidi. Ikkinchi qétimliq dolqun 19-esirning desliwidiki jahan'gir ghojining keng kölemlik qozghilingi meghlup bolghan'gha toghra kelgen bolup, 1825-1830-yillirida zor sandiki qeshqeriye ahalisi ottura asiyagha ketti. Üchinchi qétimliq dolqun 19-esirning 70-80-yillirigha toghra kélidu. Melumki, 1864-1865-yillirida pütün Uyghur diyarining jenubi we shimalida menching sulalisigha qarshi qozghilanglar partlidi. Ilgiri kéyin kuchar qozghilangchiliri bilen ili qozghilangchiliri eng muweppeqiyet qazan'ghan bolup, ilgiri kéyin ular öz hakimiyitini tiklidi. Emma, 1865-yilidin étibaren tengri taghlirining jenubi yaqup begning bashlamchiliqidiki yette sheher dölitining terkibige kirdi. Zo zongtang 1877-1878-yilliri qeshqeriyini boysundurghanda, yene bir qétimliq köchüsh dolquni qozghaldi. Bu heqte eyni waqitta qeshqiriyige kelgen char padishah elchisi général kropatkin we bashqilar éniq melumat béridu.1881-yili "Junggo-Rusiye ili shertanimisi" imzalinip, Rusiye 10 yil bésiwalghan ili menching sulalisigha qayturulghanda, ili wadisidiki Uyghurlardin 50 ming , Tungganlardin 5 ming etrapida kishi menching qoshunlirining öch élishidin endishe qilip, öz öy-makanlirini tashlap, kolléktip halda yette sugha köchüp kélip makanlashti. Bu heqte ili xelqi arisida ataqliq "köch-köch " naxshisimu peyda bolghan bolup, xelq uni téxi untulup ketkini yoq.

Uyghur xelqining 4- qétimliq köchüshi 20-esirning bashlirida bolup, bu chaghdiki köchüshning xaraktérida azraq perqler mewjut. Bu mezgilde yang zéngshing qatarliq militaristlar Uyghur yerlirini iqtisadiy, medeniyet we bashqa jehetlerdin qoshna ellerdin köp arqida qaldurghan bolup, uning nadan qaldurup bashqurush siyasiti tüpeylidin Uyghurlar bashqa xelqlerge qarighanda her jehettin qalaq qaldurulghan idi. Bu chaghda tengri taghlirining jenubi bolupmu qeshqer tewesidin her yili yaz aylirida qoshna perghane wadisigha we yette sugha bérip, türlük medikarchiliq, qol hünerwenchilik we tijaret qilidighanlarning sani üzlüksiz türde ashti. Bu chaghlarda Uyghurlarning qedemliri yiraq yawropa sheherliri hetta Moskwa, sankitpétirburgqiche yétip bérip, melum sandiki Uyghur musapirliri shu jaylardiki zawod, karxana qatarliq jaylarda qara xizmetler bilen shughullandi.

Sowét Rusiyisining deslepki mezgillirigiche bolghan ariliqta nurghunlighan Uyghurlar Rusiye tupraqlirida makanliship qaldi. Uyghurlarning u yaqlarda qélishidiki asasiy seweblerning biri xéli köp sandiki Uyghurlarning ottura asiyadiki inqilablargha qatnishishi, shuningdek yene abdulla ruzibaqiyéw teshkilligen Uyghur inqilabi ittipaqining paaliyetlirige ishtirak qilghanliqi tüpeylidin ularning yurtlirigha qaytip barsa, millitarstlarning özliridin öch élishidin ensirishi shuningdek ularning öz tupraqlirida duch kéliwatqan qalaq we mustebit tüzümni körüshni xalimighanliqi hem yerlikler bilen öy-ochaqliq bolush hem bashqilardur.

Uyghurlarning beshinchi qétimliq keng kölemlik köchüsh dolquni ötken esirning 50-60-yillirida qozghalghan bolup, Junggo resmi melumatlirida 100 mingdin artuq ademning sowét ittipaqigha ketkenliki sözlensimu, emma sowét ittipaqi qirghizistan ittipaqdash jumhuriyitining k g b orginining bir qirghiz polkowniki k g b höjjetlirige tayinip turup, 1955-yulidin 1963-yilighche bolghan ariliqta texminen bir milyondin etrapida ademning Uyghur diyaridin sowét ittipaqigha köchüp kelgenlikini yazidu. Bularning ichide mutleq köp sanni Uyghurlar igileydiken.

Uyghurlarning 6-qétimliq chet memliketlerde makanlishishi dolquni ötken esirning 80-yillirining axirliridin bashlinip, 90-yillarning axirilirida yuqiri pellige yetti. Bu qétimqi dolqun ilgirikidin tüptin perqliq bolup, Uyghurlar burunqidek ottura, jenubiy we gherbiy asiyagha köchüshtek en'enisini özgertip, yawropa ittipaqidiki memliketlerge, shimaliy amérikigha kélip yerlishishke bashlidi. Hazir yawropaning her qandaq bir yérige barsingiz Uyghurning dutar awazidin chiqiwatqan achchiq we meghrur awazlirini angliyalaysiz, héchqachan Uyghurning ayighi tegmigen bu zéminlerdiki kishiler teklimakandin ayighi üzülmey kéliwatqan bu qara közlük insanlar topigha hésdashliq arilashqan méhribanliqlirini ata qilip, ularning bir kishilik öz nénini özliri tapalaydighan iqtidarini hörmet qilip, ulargha pursetler yaritip berdi.


Elwette, bu yéngi dolqunni teshkil qilghuchilarning terkibi türlük bolup, bu dolqun bir pütün Uyghur xelqining jümlidin tekilamakan'gha dümlen'gen rohning elchisi süpitide ilgiri Uyghurlar üchün tonushluq bolmighan gherb dunyasi bilen Uyghur xelqini baghlap, Uyghurlarning keng tonulushini ilgiri sürdi. Bu dolqun Uyghurlarning esirlerdin buyan teklimakan'gha qapsilip qalghan awazini yiraq shimaliy muz okyadin tartip, atlantik okyan, tinch okyan we hindi okyan boylirighiche yetküzüshte Uyghur tarixining öchirilmes betlirini yaratti we yaratmaqta.

Uyghurlarning uzun yilliq köchüsh dolqunlirida ilgiriki üch qétimliq dolqunning wekilliri hésablan'ghan sansizlighan Uyghurlar özi barghan yerlerdiki asasliq xelqlerge singip tügidi. Emma, eng ehmiyetlik yéri shuki, ottura asiyaning perghane wadisining nurghun sheher we yéza qishlaqlirigha barsingiz, özini özbek dep atap, alliqachan milliy kimlikini özgertken köpligen eshu dolqunning ewladliri özlirining eslidin Uyghurlargha mensup ikenlikini, ata-bowilirining Uyghur ikenlikini söhbetler jeryanida otturigha chiqirip, özlirining ejdadlirining Uyghur ikenlikini pexirlinish bilen yadlighanni uchritisiz. Emma, kéyinki köchüsh dolqunlirini teshkil qilghuchilar bolsaa, öz milliy kimlikini saqlap qaldi we saqlap qélish üchün jan pidaliq bilen tirishmaqta.

Elwette, gherb memliketliridiki Uyghurlar öz milliy kimlikini saqlap qélish üchün perzentlirige Uyghurche ögitish, Uyghurche kiyindürüsh, milliy medeniyet we milliy angdin terbiye bérishke ehmiyet bermekte. bu yerde mezkur téma üstide mexsus toxtilishni muddia qilmaymen. Omumen, démekchi bolghinim, bayanimdiki bash qehriman Murat eshu kéyinki Uyghur musapirlar dolqunigha mensup bolup, u we uninggha oxshash sansizlighan ottura asiya Uyghur yashlirining ata-aniliri we yaki bowiliri téxi ötken esirning bashliridila wetendin köchüp chiqqan bolghachqa, ular qoyuq, Uyghur milliy puriqi ichide ösüp yétilishke, ata-anisi we yaki bowilirining kichikidin singdürgen Uyghurluq tuyghusi bilen ozuqlinishqa muweppeq bolalidi.

Küchlük Rus siyasi we medeniyet muhiti 19-esirning 80-yilliri köchüp chiqqan yette su Uyghurlirinimu yoq qilalamighan bolup, qazaqistan tewesidiki özlirini "yerlik "ler dep ataydighan bu guruppimu oxshashla héch qachan özining Uyghurluqidin tanmighan idi. Sowétler yimirilgendin kéyin bolsa, ulardiki ana weten tuyghusi we chüshenchiliri özgirip, özlirining ilgiriki " sowét Uyghurliri" dep pexirlinidighan tuyghusining ornigha " Uyghur"luq rohini dessetti. Ularda özlirini ana wetenning teqdiri bilen baghlash, ana wetenni söyüsh, ana tilni söyüsh chüshenchiliri küchiyishke qarap yüzlendi. Ulardiki burunqidek özlirini 50-60-yillarda köchüp kelgen Uyghurlardin perqlendürüp, özlirini Uyghurlarning eng shereplik, we ésil qisimi yeni" sowét Uyghurliri" dep qaraydighan süniylik sowét ittipaqining yoq bolushi bilen yoqaldi. 90-yillarda küchiyishke bashlighan ottura asiyadiki qazaq, qirghiz, özbék we bashqilarning milliy kimlik hem milletperwerlik herikiti tebiiy halda, bu yerdiki Uyghurlargha tesir körsetmey qalmidi. Netijide, dunya yüzidiki Uyghurlarning dölet teweliki we yashighan yerliri perqliq bolsimu, emma ularning" hemmisining teqdiri bir, hemmisi bir Uyghur, " deydighan chüshenchiler omumlishishqa qarap yüzlendi.


Démekchi bolghinim, dunyaning nerige barsingiz, Uyghurning öz kimliki üchün ortaq kürüshiwatqanliqi, ularning bu idiyilirining barghansiri ortaqlishiwatqanliqini shuningdek bir gewdige ayliniwatqanliqini körisiz. Uyghurlardiki ana weten, ana til, ana medeniyet idiyiliri chet'ellerdiki Uyghurlarning öz tarixiy wetinige bolghan söygüsi we uning teqdiri üchün yighlash hem bedel tölesh xaishini peyda qildi.

Murat Nasirof we uninggha oxshash nurghunlighan ezimetler ene shu Uyghurlardiki rohning hamisi bolup, yéqinqi yillardin buyan peyda bolghan Uyghurlardiki jénis rékorti yaritishni öz ichige alghan"yéngiliq yaritish","alemshumul netije yaritish"herikiti Uyghurlardiki shexsiy kimlik söygüsi emes belki ,'ortaq milliy söygüning bedelliridin ibaret bolup, adil hoshur bashlighan bu her sahelerde körülüwatqan yéngiliqni dadilliq bilen " Uyghurlardiki bir yéngi dolqun" dep éytsaq xatalashmaymiz. Bu emeliyette, 20-esirning 30- we 40-yillirida qozghalghan keng kölemlik özini azad qilish, rohi qulluq we zulumdin qutulup, ismi-jismigha layiq siyasiy millet bolup shekillinish dolqunining yéngiche we özgiche wariyanti xalas!



Xatime


Uyghurlar özlirining20-esirde qolgha keltürgen ghelibiliri bilen uchrighan éghir musibetlirini héch untuyalmighan halda 21-esirge qedem qoydi. 20-esirde sansizlighan qurbanliri bedilige axirqi ghayilirige yételmey qalghan Uyghurlar 21-esirde öz ghayilirini emelge ashuralamdu yoq bu aldi bilen her bir özini Uyghur dep hésablighan insanning rohiy dunyasigha baghliq, öz ötmüshini untush bilen kélechikidin ümid üzgen ademler bilen toshqan Uyghur jemiyitining oxshashla téximu éghir bextsizliklerge giriptar bolushi muqerrer (xuda saqlisun !)

Uyghurlarning tarixiy musapiliridin qarighanda, her bir esirde uninggha heywe qilghan tehdidler her xil shekilde bolghanki, 21-esirde Uyghurlarning milliy kimliki téximu éghir tallash , riqabet we krizis xaraktérliq heywige toghra keldi. Özi yashawatqan bu zéminda bir qanche ming yillardin buyan siyasiy, medeniyet , iqtisad we nopus jehette yuqiri salmaqni hemde bashlamchiliq sallahiyetni teshkil qilghan Uyghurlar 21-esirde bu salahiyitini saqlap qalalamdu yoq?

20-esirde öz istiqbalini qolgha keltürgen nurghunlighan milletler 21-esirdin téximu zor ümidlerni kütmekte. Ular 21-esirde öz zéminidin we öz rayonidin halqip, dunyawi tesir küchke ige bolush sewiyisige yétishke tiriship, 21-esirning özlirining esiri bolidighanliqini jakarlimaqta. Emma, Uyghur milliy exlaq chüshenchilirige krizis élip kelgen 21-esirning bosughusidila 20-esirning dehshetlik wabasi hésablinidighan zeherlik chékimlik bilen eydiz késili hetta Uyghurlar makanlashqan eng chet yézilarghiche yétip keldi. Ezeldinla islam diniy exlaqi we milliy exlaq qarashlirigha bay bolghan Uyghurlarning lughitide bügünki künde "aq tamaka" bilen "eydiz" daim qollinilidighan söz süpitide yer aldi. Amérika alimi justin rudélson ependining tebiri boyiche alghanda, "eydiz bügünki künde we buningdin kéyin Uyghurlarning millet süpitide yoqulushining muhim amili bolup qélishi mumkin. Shunga Uyghur xelqi eger özini saqlap qalmaqchi bolsa, eydiz bilen zeherlik chékimlikke qarshi pütün wujud bilen küresh qilishi kérek ".

21-esirning yétip kélishi bilen deslepki we kéyinki ottura esirlerde merkiziy yawro-asiyada ortaq edebiy tilliq rolini oynighan Uyghur-türkiy tili, Ereblerning, Parislarning, Qitanlarning, Mongghullarning hemde Manjularning hujumliri üstidin ghalip kélip, tekkemmullashqan hem zamaniwi pen-téxnika tili we siyaset tili bolup, 20-esirde qayta qed kötergen bolsimu, Uyghurlar ximiye, fizika, biologiye, matématika qatarliq sahelerni öz ichige alghan zamaniwi penler hem méditsina hetta kompyutér –uchur téxnologiyisidin ibaret yéngi we nazuk téxnikiliq penlernimu öz tilida öginish hem oqutush, tetqiq qilish shuningdek ijad qilish iqtidarigha ige bolsimu, Uyghurlar dunyadiki 2000 nechche milletning ichidiki nopusi eng köp yüz milletning qatarigha kirish bilen Junggoda az sanliq millet dep qaralsimu, emma Uyghur aptonom rayonida asasiy millet, köp sanliq millet shuningdek dunya milletliri ichide yenila köp sanliq millet hésablansimu, lékin Uyghur tili 21-esirning bosughisidila tarixta körülmigen riqabet we shalliniwétilish tehdidige duch keldi.

Ottura esirlerde Uyghur tili-yéziqini bilish medeniyetning eng yuqiri pellisi dep qarilip, merkiziy yawro –asiya insanliri bu tilni bilgenlikidin pexirlen'gen bolsa, bügünki künde bu tilning igiliri bolghan Uyghurlar özlirining Uyghur tilini özliri étibarsiz qaldurmaqta we Uyghur tilida sözleshtin nomus qilish keypiyatini peyda qilmaqta. Uyghurlarning öz tillirini qedirlimeslikini hés qilghan siyasetchi erbablar ashkara halda " Uyghur tilida pen-téxnika öginishke bolmaydighanliqini, bazar igilikige téximu maslashqini bolmaydighanliqini" tekitlimekte, siyaset we jemiyet xaraktérliq shekilliniwatqan Uyghur tilining rolini chüshürüsh dolquni, maxmut qeshqirining, yüsüp xas hajipning we elishir nawayining shuningdek 1944-yilidin 1949-yilighiche ili, tarbaghatay we altay wilayetliri dairiside sistémiliq hakimiyet tüzülmilirini besh yil bashqurush bilen hemmige qabil we layiq til ikenliki yene bir qétim ispatlan'ghan exmetjan qasimining shuningdek bu tilni qoghdash üchün janlirini qurban qilghan yüz minglighan qurbanlarning tiligha tehdid yetmekte.

Tildin ibaret milletning qelb enggüshtiridin ayrilip qalghan milletning istiqbalidin söz échish esla mumkin emes, xalisingiz, ruslardin, yaponlardin, fransuzlardin we xenzulardin öz tilingizni tashlap uning ornigha bashqa tilni ishlitishni, öz tilingizni untushni xalamsiz dep sorap béqing, ular belki bu soalingizgha chirayliq gep bilen emes, belki mushti bilen jawab bérishi mumkin. Elwette, bashqa bir tilni yaxshi öginish bilen u tilni özining maaripigha we kündilik paaliyetlirige hökümranliq qildurushning perqi bar.

21-esirning yétip kélishi bilen Uyghurlar yene intayin küchlük bazar riqabiti, medeniyet riqabiti hem milliy ang we ghurur riqabetlirige duch keldi. Uyghurlargha bu riqabetlerde ghalip chiqishtin bashqa chiqish yoli yoq, eger uttursa, aqiwetni her qandaq shekilde teswirlesh mumkin. Lékin, xushallinarliq bir nuqta shuki, ümidwarliq bilen özlirini héch kimdin kem sanimasliq rohi milliy pishikisining chongqur qatlamliridin orun alghan Uyghurlar özlirining dunyadiki bashqa xelqlerdin artuq turidighan yéqindin buyanqi netijiliri arqiliq dadilliq bilen " 21-esir bizning esirimiz bolidu" dep éytishqa heqliq.

Uyghur diyari jughrapiyilik jaylishish jehettin élip éytqanda Uyghurlar üchün shunchilik muhim we ewzel sharaitqa ige. Uyghur diyari 21-esirde yéngi yipek yolining muhim ötkili bolush rolini öteydu. Junggoning künsayin éshiwatqan énérgiye éhtiyaji we iqtisadiy tereqqiyati shuningdek xelq'ara herbiy-siyasiy istratégiyisi Uyghur diyari bilen zich baghlan'ghan bolup, nöwette, qazaqistan bilen Junggo arisidiki néfit toshush turubisi ishqa kirishti. Bu yol Junggoning néfitke bolghan éhtiyajini hel qilishtiki nahayiti muhim wasite. 2011-yilidin étibaren gaz aqturilidighan Rusiye bilen Junggo arisidiki tebiiy gaz turubisimu Uyghur diyaridin ötidu.

Tömür yol qatnishi jehettinmu, qeshqer-qirghizistan-özbékistan tömür yoli tutashturulsa, u chaghda Junggoning biwasite ottura asiya arqiliq gherbiy asiyagha hemde kawkaziye rayoni bilen bolghan iqtisadiy alaqisi yéngi pellige kötürülidu. Egerde pakistan'gha tutishidighan tömür yol meydan'gha kelse, Junggo Uyghur diyari arqiliq pakistanning karachi portigha andin kéyin hindi okyan'gha chiqip, hindi okyan boyidiki néfit mehsulatlirini bu yol arqiliq qisqa waqit hem qisqa musape bilen Junggogha toshup kéleleydu shuningdek tawar almashturushta we sodida yene yéngi menpeetlerge érishidu. Qisqisi , Uyghur diyari Junggoning gherbiy we jenubiy asiya jümlidin yawropa bilen bolghan türlük iqtisadiy alaqiliridiki muhim ötkel bolupla qalmastin belki, kelgüside Junggoning islam dunyasi bilen bolidighan diplomatiyilik munasiwetliridiki muhim wasitiliq roligha érishidu. Shunga, Junggo istratégiyichiliri " shinjang göher zémin" dep bikargha éytmighan.

Uyghur xelqi özlirining Junggo bilen tashqi dunya arisidiki shuningdek Junggoning kelgüsi tereqqiyatidiki muhim belwaghqa jaylashqanliqidek ewzellikini we rolini toluq tonup yétip, özlirining bu ewzellikliri we rolliridin qandaq paydilinish yollirini tépip chiqalisa, bu Uyghurlar üchün bext élip kélelishi mumkin. Elwette, arzularning emelge éshishi üchün bedel tölesh kérek, Adil Hoshur senshia boghuzigha tartilghan töt yüz métir égizlikta méngish üchün bedel töleshke teyyar idi. Chünki, umu xuddi bizge oxshash adem bolghachqa, eshu égizliktin chüshüp ketse, uning héchnémisi qalmas idi. Abla Mejünmu xuddi shundaq !

Gül zöhre belki Teklamakandin yügürep ötüsh üchün oxshashla Adil Hoshurdin qélishmaydighan xeterge tewekkülchilik qildi . Ular ene shundaq bedel tölesh rohi bilen özinila emes belki millitini tonutti, bu milletning dunyadiki her qandaq bir özlirini ilghar we büyük hésablighan insanlar topidin qélishmaydighan, hemmige qadir we layiq bir millet ikenlikini ispatlidi! Mana bu Uyghurgha kérek roh! Shuninggha ishinimenki, Uyghur xelqi ezeldin öz baturliri, öz alimliri, sen'etkarliri, qisqisi öz milliti üchün yaxshi ishlarni qilghan ademlirini qedirleshke we söyüshke shuningdek uni untup qalmasliq xususiyitige ige bir xelqtur.

Uyghur üchün Uyghursiz qalghan, yurt üchün yurtsiz qalghan, ana tili üchün tilsiz qalghan, pak rohi üchün jansiz qalghanlarning Murat-mexsetliri choqum emelge ashidu, chünki tarix eng adil sotchidur! Chünki tarix héch qachan köz yéshigha ishenmigen hem ishenmeyduki, bu xuddi adil hoshurning pelekni boysundurush rohi tarix yaratqandek bir ish, ishinimenki, yash talantlirimiz erkin bilen raxmanjanlar xitap qilghandek döng köwrüktin kélidighan Uyghur hidi ebediylik bolghusi ! Hem bu hid xuddi tarixta Sultan sutuqtek , Batur tengriquttek, Moyunchurdek qehriman ejdadlirimiz dunyagha yayghandek yene dunyagha yéyilghusi !!

Uyghur naxshiliridin shundaq puraqlar kelsunki, uningda ajizlarning yighisi bilen bicharilerche ingrishi emes, belki merdane neriler, jasaret we ümidwarliqlar mewji ursun, sen'et bilen birge yashaydighan Uyghurlar haman sen'et bilen özini tuyidu we sen'et bilen özini terbiyileydu. Öz eslini untup qalmasliq we yoqatmasliq asasta bashqa milletlerning naxsha-muzikilirini öginip , uni Uyghur muzikisigha singdürüsh kérekki, hergizmu bashqilarning muzikilirining esiri bolup qalmasliq kérek. Qobul qilip paydilinish bilen köchüriwélishning arisida zor perqler mewjut. Naxsha-muzikidiki tereqqiyatmu bir milletning bügünki kündiki tereqqiyat sewiyisi we rawajlinish yölünishini körsitip béridighan belgilerning biridur

Ishinimenki, Muratning ili we tümen deryasining süyini ichish arzuliri choqum emelge ashidu, yalghuz Muratningla emes belki, uninggha oxshash on minglighan, yüz minglighan , milyonlighan Muratlarning Murat-meqsetliri choqum réyalliqqa aylinidu !