PDA

View Full Version : Xerqi Turkistan Rehberlerining Olumi



kaharbarat
27-11-14, 09:12
Xerqi Turkistan Jumhuriyeti Rehberlerining Olumi

Kahar Barat


Xerqi Turkistan Jumhuriyeti rehbelerining “ayroplan qazasi” bilen bu inqlab bir hulasilanmighan esighliq delogha aylandi. 65 yildin beri bundaq muhim bir veqe ustide Soviet ve hitay hokumetleri hicbir resmi tekxurux dokladi tapxurmidi, guvacilar ozlerini cetke tartti ve tetqiqatcilar jim-jit yatmaqta.

Germanlar besip kirgende Sheng Shicaining yuz oruxi Moskvagha bir ahanet boldi. Xerqi Turkistan inqilabini qollap Shengni aghdurux Stalinning qisasi bolup uning nersini tehi oylimighan idi. U mezgilde KMTning Yapongha qarxi uruxini qollax ucun America ve Soviet hokumetleri qolidin kelixice yardemlerni berivatatti. Xerqi Turkistan inqilabi taza evjige ciqivatqanda Moskvada 1945- yili 8- ayning 14- kuni KMT - Soviet Hemkarliq Xertnamesi tuzuldi. Xertnamening qoxumce 1:3 maddisida: “Xinjiangda yeqinda yuz berivatqan ixlar heqqide Soviet hokumeti xuni muqimlayduki, dostluq ve hemkarliq xertnamesining bexinci maddisida deyilgendek, Hitayning icki ixlerigha arlixix niyeti yoq.” dep yazidu. Bu Sovietning Xerqi Turkistan inqilabining aqibeti heqqide birinci qetim oyluxixi, mahiyette yuz oruxining baxlinixi idi. Sovietler yene bir Mongghuliyening peyda boluxigha kozi yetmidi. Ular Yaponni tohtutux, Amerikani ceklex ve ozlerining gherbi ve xerqi ximaldiki iqtisadi imtiyazlerini kapaletlendurux ucun nopozluq bir hokumet yeni KMT hemmedin muhim dep hesaplandi.

Emma, Yapon teslim bolghandin keyin urux veziyeti CCPning paydisigha qarap mangdi. 1949- yili 1- ayda ular Beipingni aldi. Soviet KMTdin yuzini orup sotsyalistik yengi Hitayni qollaxqa otti. CCPmu her zaman Sovietning yardimige muhtaj idi. KMT bilen qilixqan kona davalargha yengi ige ciqti. Mao Zedong ucun sotsyalistic Mongghuliye ustide artuq gep ecix, Stalin ucun Xerqi Turkistanni davamliq qollaxning orni qalmighan idi. Stalin Mao Zedongni Mongghuliye musteqilliqigha maqul kelturux, ve iqtisadi imtiyazlerigha erixix ucun ahirqi bir karta Xerqi Turkistan inqilabini “Hitay inqilabining bir qismi”gha aylandurvetixqa otti. Netijede Xerqi Turkistan hakimyeti Stalinning yengi Hitaygha sunghan eng cong soghisigha aylandi. 1949- yili 2- ayda Mikoyan Xibaipoda “Bizning Xinjiangni ixghal qilivelix niyetimiz yoq” dep eniq eytti (Shen). Qandaq qilix kerek? Bu yaqta veziyet jiddi, Xerqi Turkistanning 14 ming qudretlik armiyesi payteht Urumci eghizida saqlap yatqili 4 yil bolghan bolup eskerlerning taqiti tugigen idi. U caghda Hitayda icki urux tehi tugumigen bolup 1949- yili 5- ayning 23- kuni Junweining orunlaxturuxi ve 6- ayning 26- kuni Mao Zedongning Peng Dehuaige evetken telegrammisi (Shen) boyice “Xinjiangni keler yili etiyazda elix” pilanlanghan idi. Lekin Liu Shaoqi Moskvagha berip etisi 6- ayning 27- kuni birinci yighindila Stalin: Xinjiangni elixni arqigha suruxke bolmaydu, PLAning gherpke yurux qilixigha 40 ayroplan ciqirip bereleymiz didi (Shen). Stalinning qistixi bilen 8- ayning 4- kuni Mao Zedong Liu Shaoqilargha telegramma evetip 8 - 9 aylarda Lanzhouni elip bolghandin keyin Xinjianggha kirixni uqturdi (Fu 84).

Xeriqi Turkistan Jumhuriyeti rehberleri Stalin ve Maolarning Xinjianggha cong yurux qilixqa teyyarliq qilivatqanliqidin heveri yoq idi. Mao Zedong u yaqtin Xinjianggha yurux qilixqa buyruq cuxurup bolup bu yaqtin ikki heptedin keyin 8- ayning18- kuni jumhuriyet rehberlerini Beipinggha siyasi kengexke teklip qildi (Janabil 409). Bu Hitayce eytqanda “Yolvasni taghdin yotkevitix” taktikisi bolup netijede jumhuriyet rehberlerining teqdiri ya PLA kirivalghice nezerbent astida yetix yaki olum bolup qaldi. Degendek ular yolgha ciqip 5 kundin keyin 8- ayning 27- kuni hemmesi “ayroplan qazasi”da oldi. Tovende biz Mahinur Qasimi, Seypidin Eziz ve Hakim Japparoviclarning hatireleridin bu “ayropan qazasi” emeliyette bir pilanliq siyasi qest dep qaraymiz.

Alahide Teklip
1949- yili 6- ayning 19- kuni maqullanghan “Yengi siyasi kengexke qatnixidighan orun ve vekiller sani heqqide qarar”da Ili vekilleri heqqide hic gep yoq idi. 7- ayning 11- kuni PLA cong gherbi – ximalgha yurux qilix buyruqini cuxurgen kuni Soviet terep “Moskvadiki Liu Shaoqigha Hitay communistlar partiyesi aval uc vilayetke adem evetip alaqelixip, andin helq azadliq armiyesini Xinjanggha yurux qilixqa buyrusa, Xinjangni baldur azad qlighili bolidu” didi (Janabil 402). “Deng Liqun Moskvada caghda, Liu Shaoqi uninggha Zhongguo helq siyasi meslihet kengexige Xinjiangning (az sanliq milletlerdin 4, Gomindangdin 1) vekil evetixini Zhongguo Kommunistik Partiyesi merkezi komititi namida aghzaki teklip qilixni tapxurghanidi.” (Fu186). Deng 8- ayning 14- kuni Moskvadin Iligha bardi. U caghda Xinjiangning veziyeti tehi bir birlexken vekiller omikini ciqarghudek emes idi. 17- cisla Zhongyang Denggha telegramma yollap “Ilining mesul daireleri” 5 vekil evetip siyasi kengexke qatnaxsun dep uqturdi ve “hicqandaq pikir bayan qilmang” dep agahlandurdi (Fu 86). Xu kuni cuxtin keyin Deng Ehmetjanlar bilen koruxup bu ixni uqturdi. Etisi 18- cisla Mao Zedong xehsi reis namida “Xinjiang Ghulja Alahide Rayoni Helq Hokumeti” vekillerini resmi yighingha teklip qildi. Xundaq qilip bu vekiller ya baldurmu emes (teyyarliq yighinidiki namzatlar icide yoq) keyinmu emes (Xinjiang tehi tenc azad bolmay turup) del Xinjianggha yurux qilix pilanlanghandin keyin 8- ayning 22- kuni kecede Altaygha tekxuruxke barimiz dep helqqe yalghan eytip arqa ixiktin Almatygha mehpi mangdi.

Almati Yighini
Terjiman Hakim Japparovicning pax qilixice 8- ayning 23- kuni Stalinning bir alahide vekili (?) vekillerni KGB Almaty binasining ikkinci qevitige caqirip ular bilen koruxken. U vekillerge siyasi kengexke berip Hitayning bir olkisi bolusiler dep pikir alghanda Abdukerim *****ov bilen Luo Zhi derhal qoxulghan. Ehmetjan ve Ishaqbekler qoxulmay alahide vekildin Sovietning bir respoblikisi bolux imkaniyeti barmu dep sorighanda alahide vekil bu mumkin emes dep gepni uzvetken. Ular undaqta hic bolmighanda Hitaygha bir respoblika salahitide qoxuluxqa bolamdu degende unimu bolmaydu digen. Munazire ikki kun davamlixip bir qarargha kelmey ahirida alahide vekilning ustelni muxluxi bilen ahirlaxqan. Almaty yighinigha Qazaqstandin bir hadim ve 2 terjiman sirttin qatnaxqan. Yighindin keyin KGBdin Japparovicqa bu ixlar heqqide hickimge undimeslikni buyrighan (Hunrizlik).

Aldirap Yolgha Ciqip Aldirmay Mengix
Vekiller Almatydin xerqqe Citaghice ucup and poyiz bilen mengixi kerek idi. Ular 24- cisla Almatydin ucup arliqi aran bir saet kelidighan ximaldiki Semipaladinsk xehirige cuxup qonghan. Etisi 25- cisla uningdinmu yeqin yerim saetlik Novosibriskke cuxup bir kece qonghan, yene etisi 26- cisla Novosibirsktin jenubtiki Irkutskke cuxup yene bir kece qonup etisi 27- cisla Citagha ucqan (Mahinur 860). Xundaq qilip Almatydin 8-10 saette baridighan Citagha 3 xeherde qonup 3 kundin keyin mangghan. Emma Irkutsktiki Polkovnik Seypidinge deyishice vekiller 25- cisla Irkutskke kelgen deydu (Ezizi 468). Bu bir etey arqigha surux bolup alahide vekil Moskvagha nimelerni doklad qildi ve vekillerni nime seveptin kecikturvatqanliqi namelum.

Ayropilan Urulghan Tagh
Mahinur Qasimning yezixice “Ayropilan Irkutsktin qozghulup tehminen 1 saet 40 minutlar ucqanda yer bilen alaqesi uzulgen. Eslide ayropilan Baykal kolining ustige barghanda qoyuq tumanning icide qalghan. Eytixlargha qarighanda ayropilanning eghirliqini yeniklitix ucun Ehmetjan qatarliqlar ayropilanning icidiki nersilerni yerge taxlaxqan” (Mahinur 860). Ayropilan Irkutsktin Chitagha barghice Baykal koli, Sayan taghliri, Ulan-Ude xehiri ve Yablonovi Perval taghleridin otidu. Baykal dengiz yuzidin 455.5 metir igiz, kol boyi Kabansk etrapidiki taghlar 400-600 meter yeni kol yuzidin birer yuz metir igiz. Uning nersidiki eng egiz coqqilarmu 2000 metergha yetmeydu. Vekiller qaza bolghandin keyin Seypidin, Alimjan ve Tu Zhi qatarliq ikkinci omek terjiman Zhao Delin ve katip Ablayovlar bolup 5 kixi 9- ayning 8- kuni Soviet hadimi Lesovning yardimide yene Soviet arqiliq Molotovning xehsi ayroplani (IL-12) bilen Chitagha ucqan. (Janabil 423-24). Seypidinning yezixice ular Almatygha berip bir az dem elip Novosibriskke berip qonghan. Etisi (9- ayning 9- kuni) Irkutskka berip qonghan. Kecqurun bir Rus polkovnk ikki hemrasini bilen kirip Seypidinge Ayroplan qazasi heqqide mundaq digen: Ehmetjanlar 25- cisla Irkutiskke kelgen (Mahinur 26- cisla deydu). Hava nacar bolup 2 kun otup 27- cisla Ehmetjan ularni ucuxqa zorlighan. Ayroplan koldin otkende hava buzulup kontrolluqini yoqutup kolning nersidiki bir taghqa cuxken. Seypidinler 9- ayning 9- kuni kelip etisi tang atargha yeqin Irkutsktin ucqan. Ular koldin otup 4000 mitir igiz ucvatqanda ucquci kapitan Yusupov kelip Seypidinge bir heriteni ecip Ehmetjanlar cuxup ketken Yabnolni Pereval digen tagh muxu dep korsetken ve bir dirbunni berip yerdiki neq meydanni korsetken. Seypidin qarisa “bir parce cong yerning koyup ketkenliki ve u yer bu yerde parce – parce qara nersiler” korungen (Ezizi 468).

Atalmix Yabnolni Perval digen neq maydanni korup bolghandin keyin (1) Seypidin berip karvatta yetivalghan. (2) Uningdin keyin mesol Lisov kelip Seypidinge “Bu veqege yoldax Stalin qattiq qayghurdi” digendek geplerni qilghan. (3) Uningdin keyin “Yusupov ciqip 5000 mitige yeqin koturulduq, tagh coqqisidin axtuq, emdi pesleymiz” digen. (4) “Bir azdin keyin dem eilix jayigha” cuxken. (5) Lisov Alimjan, Tujilarni caqirip kirip safada olturup vino icixken. Seypidinler “saet 13 yerimda Cita xeherige kelip cuxtuq” deydu (Eziz 464-470). Yablonovy Pereval yeni Yablonovy Herebet (Mongghulce Yabalhan Dabaan) Cita bilen Buriyat arliqidiki tagh bolup xeher xu taghning etigige jaylaxqan, yoqurda deyilgendek u yerde 5 ixni qilghudek arliq ve 5000 mitir orligidek coqqa yoq. Eng igiz Sokhondo coqqisi 2510 mitir. Ayropilanni 4000 mitir koturup “neq meydanni” korsutux bir oyun. Irkutsk bilen Citaning arliqi 625 km. Ilyushin II-12 (400 kph) ucun u “I saet 40 minutluq” musape, emma Seypidinler tang atarda yolgha ciqip Citagha 13 yerimda kelgen bolsa 6-7 saet ucup yurgen bolidu. Seypidinning yezixice: “Ahiri ular veqe ciqqanliqini tehmin qiptu. Ahximi kolning neryaqidiki taghdin koturulgen cong tutunni koruptu. Etisi ular ayropilan evetip qarisa, Bayqal kolining nerisidiki taghning Yabnolni Perval (Alma Davini) degen yeridiki bir taghning icide bir munce ormangha ot ketip koyuvetiptiken, ular ayropilanning muxu yerge cuxup ketkenlikini eniqlapqu.” (Ezizi 466). Irkutsk bilen Baikalning arliqi 100 km. bolup 20 minutluq ucux. Irkutsktin “kolning nerisi” kam digende 150-200 km. Yablonov taghleri 600 km yiraqliqta bolup “Ahximi kolning neryaqidiki” Yablonovi Perval taghdin koturulgen cong tutunni koruxi mumkinmu? Eger Mahinur yazghandek “1 saet 40 minutlar” bolsa del Citadiki Yablononvi Perval taghleri bolidu. U yerde Yablonovo degen bir vogzalmu bar.

Meydanni Carlax
Polkovnikning deyixice: “Moskvadin taghqa adem ciqirip ehvalni eniqlaxqa buyruq keptu, Irkutsktin mehsus taghqa ciqix guruppisi ciqiriptiken, ular axu yerge yetip ciqalmay, oluxkun qaytip keptu” (Ezizi 466). Demek ular 27- cisla ahximi kolning neriyaqidiki tutunni korgen. Etisi 28- cisla ayropilan evetip Irkutsktin kolning qarxi teripidiki neq meydanni tapqan. Uningdin keyin ular Irkutsiktin neq meydangha bir tekxurux guruppisi evetken. U guruppa neq maydanni tapalmay “uluxkun” yeni 9- ayning 8- kuni qaytip kelgen. Eger u guruppa eng baldur 29- cisla yolgha ciqaanda sirtta 13 kun aylanghan bolidu. Polkovnik Seypidinge vede berip: “Moskvadin qeti buyruq bar, biz yene adem ciqirip coqum eniqlaymiz, jesetlerni elip cuximiz, hatirjem bolung” digen (Ezizi 466). Ikkinci guruppa Seypidinler 9- ayning 10- kuni ketkendin keyin yolgha ciqqan bolsa angghice olukler taghda kam degende 3 hepte yaki bir ay yatqan bolidu.

PLA Esker Evetip Neq Meydanni Qoghdighan
“Ayropilan qazasi” yuz bergendin keyin Dongbeidiki PLAdin Ma Hanbing (keyin Xinjiang Herbi Rayonida bir ofitser bolghan) merkezning uqturuxi bilen bir otred eskerni baxlap cigradin otup Baykalgha berip qaza meydanini bir mezgil qoghdighan (Mahinur 873). Sovet teritoriyeside yuz bergen bu veqege PLA mehsus esker ciqirip qoghdaxning sevebi nime? Kimlerdin qoghdimaci?

Qaza Bolghan 18 Adem
Vekiller omeki tuvendikilerni oz icige alidu:

Resmi vekiller:
Ehmetjan Qasimi Uyghur 35 yax.
Ishaqbek Mununov Qirghiz 42 yax
Abdukerim *****ov Uyghur 28 yax
Delilqan Sugurbayev Qazaq 40 yax
Luo Zhi Hitay 38 yax

Hizmetciler:
Abdurixit Iminov Uyghur 35 yax terjiman
Gheni Kerimov Uyghur 34 yax teminat qoghdax ofitseri
Osmanjan Nasir Uyghur 19 yax qoghdighuci

Yuqurqilargha hemra bolup Soviet tereptin liyutcik ve baxqa hadimlar bolup 10 adem bille ucqan. Demek jemi 18 adem qaza bolghan (Mahinur 860). Wu Yuenong maqalisida 17 adem dep yazidu. Qaza bolghan Sovietning bu 9 yaki 10 “inqilabi qurban” ve ularning aile-tavabetleri kimler? Ularning depinlerini Sovette qandaq otkezgen? Nime ucun neq maydangha birer hatire tax tiklep qoymidi? Ayroplanning markisi nime? Qalduqlarni qandaq yighixturdi?

Eynek Sanduqlar
Sovet – Hitay Dostluq Xertnamisi muzakireside jesetlerni Hitaygha qayturup kelix meselisi otturgha qoyulghan ve Sovet hokumeti jesetlerni Lenin ve Sun Yatsinlarni salghan qimmetlik kristal sanduqlargha selip Hitaygha otkuzup bergan (Mahinur 869 - 871). 1950- yili 4- ayning 15- kuni yeni 8 aydin keyin Sovet qizil armiyesi jesetlerni Qorghas cigarsigha elip kelip milli armiyege tapxurup Ghuljigha elip kelgen. Eynek sanduqlarning Lenin, Sun Yatsin, Stalin, Hu Zhimin ve Mao Zedonglargha yasalghanliqi dunyagha melum, emma 1950- yili Sovietning yene 5 yaki 8 kristal sanduqni Ghuljigha evetkenliki bir yengiliq. Eynek sanduq yengi olgen jesetning esli turqini saqlap ciritmasliq ucun alahide yasilidu. Taghda pacaqlinip bir aydek yetip hicnimisi qalmighan jeset qalduqlerinimu kristal saduqlargha selix qandaq ix?

Jesetlerning Depini
Ghuljida Musulmanlarni sanduqqa salsa bolmaydu degen gepler ciqqandin keyin xu kuni jesetlerni kristal sanduqlardin ciqirip kipenlerge yogep Ili Gezithanesining zaligha tizip qoyghan (Mahinur 871). Luo Zhi Hitay, uningmu ulukini kristal sanduqtin ciqirvetkenmidu? Seypidin yene yazidu: “Jesetler alahide eynek yexiklerge hemiyelik dorilar bilen qaturup qacilanghaniken. Ecip korsek baxqilarning teni parcilinip ketiptu, tonughili bolmaydu, yalghuz Abdukerim *****ovning teni putun, uning bexi yerilghan, heliqi ademning eytixice, Abdukerim *****ov ayropilan cuxup ketken yerdin 20 metir yiraqta bir taxning ustide yatqanmix…Eytixlerice, ayropilan, nerse-kerek, kiyim-kecek hemmisi koyup ketiptu. Keng bir parce ormanmu koyup tugeptu, parcilinip ketken jesetlerni selixturux yoli bilen sepleptu (Ezizi 467). Orta Asiya taghlerida birer janivar olse 1-2 saetke qalmay asmanda salar cogulexke baxlaydu, uni korup ve ademning puriqini elip bore, tulkiler derhal baridu, ular yep, bir parcedin elip ketip axqanlerini baxqa qurut-qongghuzlar ghajilap 2 kunge qalmay sungeklerini pak-pakize qilip taxlaydu. Qandaqlarce August issiq yazda taghda 3 hepte – 1 ay yatqan “Abdukerim *****ovning teni putun” bolup qaldi? Bu 18 jesetni izdep tepix, taghdin elip cuxux, dorilax, eynek sanduqlarn elip kelip qacilax … Buncivela operatsyelerni kimler nelerde qildi?

3- ayning 15- kuni Eshet Ishaqov Mahinur hanimgha ayropilan pacaqlinip ketken yerdin terivalghan Ehmetjanning nersileri muxular dep bir makciyip ketken hrom papka, koyup veyran bolup ketken keyimler, herbi belbagh ve kostyumlarni ekirip bergen (Mahinur 869). Mahinur hanimning qattiq telebi bilen Eshet Ishaqov yerim kece saet 3te hanim bilen Ishaqbek, *****ov “ve baxqilarning aile-tavabetleri”ge kirip jesetler bilen ahirqi qetim vidalixixqa ijazet bergen (Mahinur 873). Undaqta jesetlerni korgen Seypidin, Japparovic, Eset Ishaqovlardin baxqa xu kece “saet 3te” korgen yuqarqi 8 ademning aile-tavabetleridin yene kim-kimler bar? Nime ucun hickim undimeydu?
-----------------------------------.

Ezizi, Seypidin “Omur Dastani. Eslime 2: Tengritaghda Guldurmama. Beijing: Milletler Nexriyati.

Fu, Wen et al (1996): Xinjiangning Tinc Azad Boluxi (1). Urumci: Xinjiang Helq Nexriyati.

Heinzig, Dieter 2003: The Soviet Union and Communist China 1945-1950: The Arduous Road to the Alliance. Armonk: Sharpe

Janabil et al (1995): Xinjiang Uc Vileyet Inqilabigha Dair Cong Ixlar Hatirisi. Urumci: Xinjiang Helq Nexriyati.

Japparovic, Hakim (1992): Hunrizlik (Alim Asim: Pinhan Tutulghan Qatilliq) “Yengi Hayat” 1992: 3, 5, 7, 10.

Mahinur 妈依努儿。哈斯木 (2011): “回忆阿合买提江”上,下。北京:中国文史出版社.

Shen, Zhihua沈志华 (1999):“中苏结盟与苏联对新疆政策的变化 (1944 - 1950)近代历史研究 3

Wu, Yuenong吴跃农 (2008): 新疆代表团出席首届政协会议始末(上) 中国共产党新闻网2008.04.28 http://cpc.people.com.cn/GB/85037/85039/7171375.html