PDA

View Full Version : Xelqara Kechurum Teshkilati Kanada Bolumining Bash Sekritari Alex Neve Ependi Bilen S



Unregistered
25-05-06, 14:51
http://www.uyghur1.com
http://www.uyghur1.com/uyghur/viewtopic.php?t=2367

Xelqara Kechurum Teshkilati Kanada Bolumining Bash Sekritari Alex Neve Ependi Bilen Sohbet
Kamil Tursun

http://www.uyghur1.com/uyghur/pictures/news/Kamiland.jpg

Xelqara kechurum teshkilati Uyghurlarning Kishilik Hoquq ehvaligha yeqindin kongul bolivatqan ve Xitay hokumitining Uyghurlargha qaratqan kishilik hoquq depsendichilikliri heqqide doklatlar teyarlap, bu mesilige Xelqara jemiyetning diqqet etivarini tartip kelivatqan shundaqla xelqarada belgilik tesirge ige kishilik hoquq teshkilatlirining biri.
Biz kechurum teshkilati Kanada bolimining bash sekritari Alex Neve ependi bilen Ottawadiki ishxanisida, Kishilik Hoquq mesilliri ve Uyghurlar duch kelivatqan mesiller heqqide sohbet elip barduq.

Hormetlik Alex ependi, Kanada Xitay bilen kishilik hoquq sohbiti elip berivatqan gherp doletlirining biri. Kanada bilen Xitay oturisidiki bu sohbetning xitayning kishilik hoquq xatirisining yaxshilinishigha paydisi boldimu sizche?

Alex Neve: 1997-yilidin bashlap Kanada hokumiti Xitayning kishilik hoquq xatirisini yaxshilishigha besim ishlitishni qarar qilghanidi. Lekin1997-yilidin bashlap Kanada hokumiti Xitayning kishilik hoquq mesilisige bekmu yumshaq muamilide boldi ve kishilik hoquq mesiliside Xitayni tenqitlimidi.. Uning ornigha Xitay emeldarliri bilen arqa ishikte pichirlishidighan usulni bekrek yaxshi kordi yaki BDT kishilik hoquq komititini Xitaydiki kishilik hoquq depsendichiligini tekshurushke chaqirmidi. Biz ilgiriki netijilerdin shuni hes qilduqki, Kanadaning Xitay bilen bolghan Kishilik Hoquq sohbiti soda, meblegh selish ishlirining tesirige uchrap kelivatidu.Kanadagha koprek soda kerek.. Shunga Kanada Hokumitining Kishilik Hoquq mesiliside Xitaygha besim ishlitishi tesrek yaki epsiz bolivatidu. Elvette bu Uyghurlarning Kishilik Hoquq mesilisinimu oz ichige alidu. Biz Canada hokumitining bu xil usulni ozgertishi uchun kuch chiqirivatimiz. Biz Kanadaning Xitaydiki Kishilik Hoquq mesiliside tengpung siyaset yurguzishini umit qilimiz.
Kanada hokumiti Xitay bilen bolghan munasivetliride Kishilik Hoquq mesilisini birinji urungha quyushi kerek. Hokumet hichqachan kishilik hoquq mesilisini ikkinji orungha qoyup, soda mesillirini birinji orungha qoyivalmasliqi kerek

Alex Neve ependi, Xitay dairliri her pursette chetellerde paliyet elip berivatqan Uyghur teshkilatlirini ve bezi uyghur siyasi paliyetchilerni terrochiliq bilen eyiplevatidu ve hetta ularni xelqara terrorizim bilen baghlavatidu. Sizche bu xil eyipleshler Uyghurlarning chetellerdiki siyasi paaliyetlirige selbi tesirlerni korsitishi mumkinmu?

Alex Neve: Shekshubisizki, Xelqara jemiyetning Xitayning Kishilik Hoquq xatiriside islahat elip berishqa besim ishlitishide zor qiyinchiliq bolivatidu. Roshenki, Xitayda xilmi-xil kishilik hoquq mesilliri mevjut. Uyghurlar uchravatqan zorluqlargha xelqara jemiyet degendek kongul bolelmeyvatidu. 11-sintebir veqesidin keyin Xitay hokumiti terrorchiliqqa qarshi urush degen sozlerdin nahayiti ustiliq bilen paydilandi.
Xelqara jemiyet ve herqaysi doletler Xitay hokumiti terrorizim degen sozni ishletkende Xitayni eyiplimidi. Xitay Hokumiti uchun xalighinini qilidighan boshluq yaritip berildi. Herqaysi doletler bu jehette Xitayni eyiplishi kerek. Uyghur mesilisi terrorchiliq mesilisi emes. U kishilik hoquq mesilisidur. U herqachan kishilik hoquq mesilisi. 11-sintebir veqesining aldida Kishilik Hoquq mesilisi idi. Uningdin keyinmu shundaq bolidu. Bu ishqa estayidil qarilishi kerek.

Albaniye hokumiti Amerikining Guantanamo turmisida tutup turilivatqan 22 neper Uyghurdin 5ge siyasi panaliq berdi. 17 neper Uyghurning teqdiri yenila naeniq bolivatidu. Kanada hokumiti yeqinqi bir neche yil ichide kopligen Uyghurgha siyasi panaliq berdi. Siler Guantanamo turmisidiki Uyghurlarni orunlashturush heqqide Kanada hokumiti bilen alaqida boldinglarmu? Bolsa buning netijisichu?

Alex Neve :Helqara Kechurum teshkilati Amerikining Guantanamoda qamalghan 22 Uyghurning ehvaligha alahide kongul bolidu. Ularning kopliri bixeterlikni buzidighan ishni qilmighan. Ular Xitaygha qayturulsa, eghir ten jazasigha ve olum jazasigha uchraydu. Amerika Hokumiti hazirche ularni tutup turivatidu. Uchughini eytqanda ular u yerde qoghdulup turulivatidu.
Ulardin bir qismi Kanadagha kelish ehtimallighi bar. Buninggha muapiq bir tedbir tepish kerek bolivatidu.. Buning putkul jeryanini bilmeymen. Biraq biz bu mumkinchilik ustide Amerika Hokumiti bilen sozlishivatimiz.
Kanada hokumiti bilen Amerika hokumitining arisida nime ishlar yuz berivatqanliqini chushinishke tirishivatimiz. Bizmu shu Uyghurlarning Kanadadek bixeter jaygha yerlishishi uchun teyyarliq ximetlirini ishlevatimiz. Emma bu ishlar yenila izdinish, sohbetlishish ustide turivatidu..

Alex ependi, Kanada puxrasi Huseyin Jelil Ozbekistanda qolgha elinghandin keyin Ottura Asiya doletliride vaqitliq turivatqan Uyghur siyasi qachaqlarning Xitaygha qayturulush xevipige duch kelivatqanliqi qaytidin oturigha chiqivatidu. Xitay dairlirimu bu heqte Bu rayundiki doletlerge bolghan besimni kucheytkenliki melum.
Sizche bu rayunda turivatqan Uyghur siyasi musapirliri mesilisi qaysi yol bilen hel qilish kerek?

Alex Neve: Ottura Asiya doletliride nurghunlighan Uyghur siyasi panalanghuchi bar. Lekin bu doletlerde siyasi panalanghuchilarni qoghdaydighan tedbirler yoq. Ularning ehvali intayin xeterlik .
Xitayda Uyghurlargha qarita,bashturush, qattiq zerbe berish herketliri elip berilivatidu. Uyghurlar sestimiliq zulumgha uchravatidu. Shunga kopligen Uyghur yurtlirini terk etishke mejbur bolup, chetllerge qechip chiqivatidu. Xelqara Kechurum Teshkilati toplighan pakitliq matiryallar bizge shuni korsitiduki, nurghunlighan Uyghur siyasi panalanghuchilar Pakistan, Nepal ve Kirghizistan, Qazaqistan, Ozbekistan qatarliq Ottura Asiya doletliri Hokumetliri teripidin qolgha elinip, hem tiz hem sadaqetmenlik bilen Xitaygha tapshurulup berilivatidu. Bu hemkarliq veziyitini kozde tutqanda Huseyin Jeliningmu Hitaygha otkuzulup berilish ehtimalliqi nahayiti kuchluk. Ozbekistan nelerdindur banalarni tepip Huseyin Jelilni tutup turivatidu. Shuning uchun biz Ottura Asiya doletliridin Uyghur siyasi musapirlarni qoghdashni telep qilivatimiz. Xelqara jemiyetni bu mesilige kongul bolushke chaqirivatimiz.


Kanada Hokumiti bir qisim uyghurlargha siyasi panaliq bergendin keyin, ularning hayat bixeterliki kapaletke ige boldi. Emma Ularning ailisi, perzentliri bilen jem bolishi yenila qiyingha toxtavatidu. Siz bu heqte Kanada bash ministirigha uchuq xet yazghanidingiz. Ulardin ijabi bir javap keldimu?


Alex Neve :Kishini echinduridighini Kanadadek doletlerde puxraliq salahitige ige bolghan kopligen Uyghur siyasi panaliq tiliguchler, oxshashla zor qiyinchiliqlargha duch kelmekte. Bular oz hayatini saqlap qelish uchun perzentlirini tashlap quyup bu yerge kelgenidi.. Bular ailisi ve perzentliri bilen jem bolishi kerek idi.. Hitay bularning perzentliri ve ailisi bilen jem bolishigha tosalghuliq qilip,ulargha eng mohim bolghan passport ve sayahet guvanamilarni berishni ret qilivatidu. Ulargha eghir qiyinchiliqlarni tughdurivatidu. Bular perzentliri bilen Kanadada birge yashishi kerek. Kanada hokumitimu bularning perzentliri bilen birge yashishigha ruxset bergen. Xitay hokumitining bu perzentlerni gorege elivelishi Kishilik Hoquq ehdinamisige ve xelqaraliq qanunlargha xilap. Bu uyghurlar ailisi bilen birge yashashqa hoquqluq ve birge yashishi kerek. Biz Kanada hokumitini bu heqte Xitay bilen bivaste sozlishiship bu mesini hel qilishqa davamliq undep kelivatimiz..