PDA

View Full Version : A Uighur Father’s Brave Fight--By Jewher Ilham



Unregistered
05-05-14, 14:26
http://www.nytimes.com/2014/05/05/opinion/a-uighur-fathers-brave-fight.html?hp&rref=opinion



BLOOMINGTON, Ind. — The last time I saw my father was on Feb. 2, 2013. We were at the international airport in Beijing, about to board a flight to America for him to spend a year as a visiting scholar at Indiana University. I was 18, and was coming along for a few weeks to help him settle in.

We had checked in and were waiting as our passports were inspected. The guards closely examined my father’s documents, then typed information into their computers. Suddenly, security agents arrived and pulled us out of the line. We were put into a small room, without food or a bathroom. The security officers forbade my father from boarding the plane, but they let me go. I cried, but my father insisted that I go.

He told me to be strong, and never to cry in front of others. He told me never to let anybody think that I was weak, or that the Uighur people were weak.

I don’t know when, or if, I will see him again.

My father, Ilham Tohti, an economist and writer, is an outspoken advocate for our people, the Uighurs —Turkic Muslims whose home has traditionally been in present-day northwest China. He’d criticized the Chinese government on his website, which has since been shut down. He’d given interviews to Western reporters after disturbances on July 5, 2009, in which scores of people died in ethnic clashes, and thousands of Uighurs were detained, in Xinjiang Province, in China’s northwest.

Since that summer, our family was put under house arrest without explanation, questioned by the authorities, and had phone conversations bugged. When I called my father, I would hear a clicking sound on the line. My father would joke, “Your old Uncle Police is coming.” Twice, I came home from school to an unexpectedly empty house — my family had been forced to leave town for a few days. Last November, while my father and two younger brothers were en route to the airport to meet my grandmother, a security vehicle rammed into their car and an officer threatened to kill my family.

After that, my father told me, “You are still so young now I don’t want you to get involved. But just know that what I am doing is the right thing.”

Many Uighurs are angry about the large migration of Han Chinese from other parts of China into Xinjiang, and the perceived threat to our traditions, language and culture. A very small number of Uighurs have been linked to violent incidents, most recently, a bombing and knife attack at the train station in Urumqi, the capital of Xinjiang, on Wednesday.

In a visit to Xinjiang last week, China’s president, Xi Jinping, promised “decisive actions” against “terrorist attacks” by separatist groups. But the government has failed to consider the grievances expressed by people like my father — who has never advocated violence and has called only for equality and respect for the Uighur people and all peoples of China.

Three months ago, on Jan. 15, there was a knock on my door in Indiana. A friend of my father’s was outside. He told me that my father had been arrested. From my smartphone, I found out my father was in jail. I was in such shock I forgot to cry.

I couldn’t get in touch with my family for five days. When I did, my stepmother told me that my father had been arrested in front of my brothers, ages 4 and 7. No one would tell her where he was being held. It took more than a month before she received an arrest warrant. It revealed that he had been taken to a detention center in Xinjiang — thousands of miles from our home in Beijing — and charged with “separatism.”

Continue reading the main story

Continue reading the main story
Advertisement

Anyone who knows my father knows this accusation is absurd. My father loves his country, and has never advocated violence. His website published writings in Chinese, Uighur, Tibetan and English, with the aim of helping our Han Chinese neighbors better understand China’s minority nationalities. His aim was understanding, and fairness. He is the sort of person the Chinese government should want to work with, not imprison. If he is guilty of anything, it is of speaking uncomfortable truths.

When I was little, my father would pick me up from school, and we’d sing together on our way home. My brothers can’t sing with my father as I once did. They still have nightmares of watching him being dragged away while police officers tore our home apart. Other kids in the neighborhood won’t play with them anymore. When I call them from America, they ask tearfully if they’ll see me again. I don’t know what to tell them.

I’m not scared. My father is strong, brave and, above all, honest. He protected me for 18 years. Now it is time for me to tell the truth about who he is and what he stands for, and to do my best to protect him while he sits in a jail far from home.

Jewher Ilham, a student at Indiana University, will accept the 2014 PEN/Barbara Goldsmith Freedom to Write Award on behalf of her father, Ilham Tohti, on May 5 in New York City.

Unregistered
05-05-14, 16:36
Uyghurche terjimisi:

Uyghur dadining jesurane kurishi

Men dadamni axirqi qitim korgen waqtim 2013- yili 2-Fibral idi. Biz Biyjing xelghara ayridumurida Amirikagha uchush nowitimizni kutup turattuq. Dadam Indi’anna Uniwirsitige bir yilliq bilim ashurush uchun barmaqchi we men dadam bilen birge birip birqanche hefte turup kelmekchi idim.

Biz tizimlashlardin otup, passport konturollukta nowitimizni kutup turduq. Muhapizetchi dadamning matiryallirini tefsili kozdin kechurgendin kiyin, bilgesiyargha bir nersilerni basti. Shuning bilenla bixeterlik saqchiliri yitip kilip dadam ikkimizni kishiler arisidin ilip, bir kichik oyge ya yeydighan nerse yoq yaki hajetxanige chiqarmastin, solap qoydi. Bixeterlik saqchiliri dadamning ayropilan’gha chiqishini men’I qildi biraq mining mingishimge ijazet berdi. Men yighlidim. Dadam mining uningsiz bu seferni dawam qilishimni tekitlidi.

Dadam manga “kuchluk bol. Bashqilarning aldida kozungdin hergiz yash iqitma” didi. U yene bashqilarning mini hichqachan ajiz korushige yol qoymaslighimni, shundaqla Uyghur xelqini hichkimning ajiz korup qalmaslighini tekitlidi.

Men dadamni eger korelisem qachan koreleymen, bilmeymen.

Mining dadam Ilham Toxti bolsa bir iqtisatshunas we yazghuchi idi. Dadam Bizning xelqimiz Uyghurlarning yeni hazirqi jonggoning gherbi shimali ularning esli yurti bolghan, Turkik musulmanlirining insani heq hoquqini himaye qilghan idi. Dadam Zhonggo hukumitining heqsiz qilmishlirini oz tor sehipiside ochuq eyipligen. Uning bu tor sehipisi qolgha ilin’ghandin biri taqiwitildi. Dadam undin bashqa yene 2009-yili 5 –iyul nurghunlighan insanlar olturulup, minglighan uyghurlar qolgha ilin’ghan Urumchidiki milletler otturisida yuz bergen qanliq waqedin kiyin, gherp metbuatida chet’ellik muxbirlarning ziyaretlirini qobul qilghan.

Shu yazdin itiwaren bizning ailimiz hichqandaq bir izahat birilmestinla, oyge nezerbentler qilindi, hukumet terepidin soraqqa tartildi we tilpunlirimiz tingshaldi. Men her qitim dadamgha tilpun qilghinimda tirikligen awazlarni anglayttim. Dadam chaqcha qilip manga “sining kona saqchi taghang kiliwatidu” deytti. Ikki qitim men mekteptin qaytip oyge kelginimde mini kutulmigen qup quruq oy qarshi aldi yeni dadam we ailiem hukumet teripidin tuyuqsizla sheherdin ayrilishqa mejbur qilin’ghan iken. Otken yili noyabirda,
dadam we ikki kichik inilirim chong anamni alghili ayridurumgha kitiwatqanda bir saqchi mashinisi keynidin urghan we bir saqchi hetta mining ailemge ulum tehdidi salghan. Shuningdin kiyin dadam manga “sen texi bek yash, sining bu ishlargha arlishishingni xalimaymen biraq bilginki mining qiliwatqinim heqqani ish” digen idi.

Nurghunlighan uyghurlar jonggoluq kochmenlerning Shinjianggha keng kolemlik bilen kochup kilip, bizning orp aditimiz, tilimiz we mediniyitimizge tehdid silishigha narazi. Intayin az sanliq kishiler shiddet hujumlirigha baghliniwatidu. Eng yiqinqisi bolsa, Urumchidiki otken hefte yuz bergen Poyiz istansisida bomba partlitish we pichaqlash waqeliridur.

jonggoning pirizidinti Shi Jingping Ayrighuchi kuchler terepidin kelturulup chiqiriliwatqan “tirroristlik hujumlar” ni “keskin bir terep qilish” ni tekitlidi. Biraq, mining dadamgha oxshash hichqachan shiddet hujumini terghip qilmighan, Uyghurlarningmu Jonggodiki bashqa milletlerge oxshash teng barawerliq we hormet, heq hoquqi bolushini telep qilghan ziyalilarning naraziliqlirinige qulaq salmidi.

Uch ayning aldida, Yanwarning 15 – kuni indiannada mekteptiki yatighimning ishigi uruldi. Ishikni ichip, dadamning bir dostini kordum. U manga mining dadamning qolgha ilin’ghanlighini bildurdi. Men telfunumdin dadamning turmide ikenlik xewerlirini kordum. Shu qeder chuchudumki, yighlashnimu untup qaptimen.

Men oydikiler bilen 5 kun’ge qeder alaqilishalmidim. Axiri alaqe qilghan waqtimda ogey anam manga dadamning 4 yash we 7 yashtiki kichik ukilirim aldida qolgha ilinip tutup kitilgenligi we hichkimning uninggha dadamning nerde tutup turuliwatqanlighidin xewer bermigenligini iytti. Bir aydin artuq waqittin kiyin uninggha qolgha ilish uqturishi iwetip birilgen bolup, bu uqturushqa dadamning Biyjingdin minglarche kilomitir uzaqliqta bolghan Urumchige ilip kitilgenligi we dadamni “bolgunchilik “jinayiti bilen jawapkarliqqa ilin’ghanlighi bildurulgen.

Mining dadamni bilidighan herqandaq bir adem bu jinayetning bir bimene eyiplesh ikenligini bilidu. Mining dadam oz yurtini soyidu. U hergizmu shiddetni qollimidi. Uning tor betliride xenzuche, uyghurche, tibetche we Ingilische tillarda heqqaniyetni teshwiq qildi. Eslide zhonggo hukumiti dadamdek kishiler bilen bu nuqtilarda birlikte dialog ilip birishi kirek idi eksiche dadamni turmige saldi. Eger dadamning jinayiti bar diyilse, uning gunahi hukumetni biaram qilidighan heqiqetlerni sozligenligidur!

Men kichik waqitlirimda dadam mini mekteptin alghanda biz birlikte naxsha iytip oyge qaytattuq. Mining inilirim dadam bilen mining baliliq waqitlirimdikidek, birge naxsha iytalmaydu. Kichik inilirim bolsa, hazirghiche dadamni qolgha alghan kuni ularning koz aldida, saqchilarning wehshilerche ailimizni bolup, dadamni sorep ilip ketken xatireliri bilen kicheliri qabahetlik chushlerni kormekte. Mehellidiki bashqa kichik balilar hazir ular bilen oynimaydiken. Men ukilirimge Amirikadin tilpun qilsam ular yighlamsirap turup sen bilen qachan korushimiz dep soraydu, men nime dep jawap birishimni bilmeymen.

Men qorqmaymen. Mining dadam kuchluk we qeyser, eng mohimi dadam rastchil. Dadam mini 18 yil qoghdidi. Emdi bolsa mining dunyagha dadamning kim ikenligini anglitidighan we turmide kishenliniglik waqtida, putkul tirishchanlighim bilen dadamni qoghdaydighan waqtim keldi.

-- Jewher Ilham bolsa Indinna Uniwirsitining oqughuchisi. U bugun, 5- May kuni Niw Yorkning Tebietshunasliq Amirika Muzesidiki Edibiyat Tebriklesh murasimide, dadisi Ilham Tohti uchun birilgen, 2014 – yilliq dunya qelemkeshler jemiyitining Yezikchilik Erkinlik mukapatini qobul qilidu


ئۇيغۇر دادىنىڭ جەسۇرانە كۇرىشى

روشەن ئابباس تەرجىمىسى

مەن دادامنى ئاخىرقى قىتىم كورگەن ۋاقتىم 2013- يىلى 2-فىبرال ئىدى. بىز بىيجىڭ خەلغارا ئايرىدۇمۇرىدا ئامىرىكاغا ئۇچۇش نوۋىتىمىزنى كۇتۇپ تۇراتتۇق. دادام ئىندىئاننا ئۇنىۋىرسىتىگە بىر يىللىق بىلىم ئاشۇرۇش ئۇچۇن بارماقچى ۋە مەن دادام بىلەن بىرگە بىرىپ بىرقانچە ھەفتە تۇرۇپ كەلمەكچى ئىدىم.

بىز تىزىملاشلاردىن ئوتۇپ، پاسسپورت كونتۇروللۇكتا نوۋىتىمىزنى كۇتۇپ تۇردۇق. مۇھاپىزەتچى دادامنىڭ ماتىرياللىرىنى تەفسىلى كوزدىن كەچۇرگەندىن كىيىن، بىلگەسىيارغا بىر نەرسىلەرنى باستى. شۇنىڭ بىلەنلا بىخەتەرلىك ساقچىلىرى يىتىپ كىلىپ دادام ئىككىمىزنى كىشىلەر ئارىسىدىن ئىلىپ، بىر كىچىك ئويگە يا يەيدىغان نەرسە يوق ياكى ھاجەتخانىگە چىقارماستىن، سولاپ قويدى. بىخەتەرلىك ساقچىلىرى دادامنىڭ ئايروپىلانغا چىقىشىنى مەنئى قىلدى بىراق مىنىڭ مىڭىشىمگە ئىجازەت بەردى. مەن يىغلىدىم. دادام مىنىڭ ئۇنىڭسىز بۇ سەفەرنى داۋام قىلىشىمنى تەكىتلىدى.

دادام ماڭا " كۇچلۇك بول. باشقىلارنىڭ ئالدىدا كوزۇڭدىن ھەرگىز ياش ئىقىتما " دىدى. ئۇ يەنە باشقىلارنىڭ مىنى ھىچقاچان ئاجىز كورۇشىگە يول قويماسلىغىمنى، شۇنداقلا ئۇيغۇر خەلقىنى ھىچكىمنىڭ ئاجىز كورۇپ قالماسلىغىنى تەكىتلىدى.
مەن دادامنى ئەگەر كورەلىسەم قاچان كورەلەيمەن، بىلمەيمەن.

مىنىڭ دادام ئىلھام توختى بولسا بىر ئىقتىساتشۇناس ۋە يازغۇچى ئىدى. دادام بىزنىڭ خەلقىمىز ئۇيغۇرلارنىڭ يەنى ھازىرقى جوڭگونىڭ غەربى شىمالى ئۇلارنىڭ ئەسلى يۇرتى بولغان، تۇركىك مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىنسانى ھەق ھوقۇقىنى ھىمايە قىلغان ئىدى. دادام جوڭگو ھۇكۇمىتىنىڭ ھەقسىز قىلمىشلىرىنى ئوز تور سەھىپىسىدە ئوچۇق ئەيىپلىگەن. دادام قولغا ئىلىنغاندىن بىرى ئۇنىڭ بۇ تور سەھىپىسى تاقىۋىتىلدى. دادام ئۇندىن باشقا يەنە 2009-يىلى 5 –ئىيۇل نۇرغۇنلىغان ئىنسانلار ئولتۇرۇلۇپ، مىڭلىغان ئۇيغۇرلار قولغا ئىلىنغان ئۇرۇمچىدىكى مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدا يۇز بەرگەن قانلىق ۋاقەدىن كىيىن، غەرپ مەتبۇئاتىدا چەتئەللىك مۇخبىرلارنىڭ زىيارەتلىرىنى قوبۇل قىلغان.

شۇ يازدىن ئىتىۋارەن بىزنىڭ ئائىلىمىز ھىچقانداق بىر ئىزاھات بىرىلمەستىنلا، ئويگە نەزەربەنتلەر قىلىندى، ھۇكۇمەت تەرەپىدىن سوراققا تارتىلدى ۋە تىلپۇنلىرىمىز تىڭشالدى. مەن ھەر قىتىم دادامغا تىلپۇن قىلغىنىمدا تىرىكلىگەن ئاۋازلارنى ئاڭلايتتىم. دادام چاقچا قىلىپ ماڭا "سىنىڭ كونا ساقچى تاغاڭ كىلىۋاتىدۇ" دەيتتى. ئىككى قىتىم مەن مەكتەپتىن قايتىپ ئويگە كەلگىنىمدە مىنى كۇتۇلمىگەن قۇپ قۇرۇق ئوي قارشى ئالدى يەنى دادام ۋە ئائىلەم ھۇكۇمەت تەرىپىدىن تۇيۇقسىزلا شەھەردىن ئايرىلىشقا مەجبۇر قىلىنغان ئىكەن. ئوتكەن يىلى نويابىردا، دادام ۋە ئىككى كىچىك ئىنىلىرىم چوڭ ئانامنى ئالغىلى ئايرىدۇرۇمغا كىتىۋاتقاندا بىر ساقچى ماشىنىسى كەينىدىن ئۇرغان ۋە ساقچى ھەتتا مىنىڭ ئائىلەمگە ئۇلۇم تەھدىدى سالغان. شۇنىڭدىن كىيىن دادام ماڭا "سەن تەخى بەك ياش، سىنىڭ بۇ ئىشلارغا ئارلىشىشىڭنى خالىمايمەن بىراق بىلگىنكى مىنىڭ قىلىۋاتقىنىم ھەققانى ئىش" دىگەن ئىدى.

نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلار جوڭگولۇق كوچمەنلەرنىڭ شىنجئاڭغا كەڭ كولەملىك بىلەن كوچۇپ كىلىپ، بىزنىڭ ئورپ ئادىتىمىز، تىلىمىز ۋە مەدىنىيىتىمىزگە تەھدىد سىلىشىغا نارازى. ئىنتايىن ئاز سانلىق كىشىلەر شىددەت ھۇجۇملىرىغا باغلىنىۋاتىدۇ. ئەڭ يىقىنقىسى بولسا، ئۇرۇمچىدىكى ئوتكەن ھەفتە يۇز بەرگەن پويىز ئىستانسىسىدا بومبا پارتلىتىش ۋە پىچاقلاش ۋاقەلىرىدىن.

جوڭگونىڭ پىرىزىدىنتى شى جىڭپىڭ ئايرىغۇچى كۇچلەر تەرەپىدىن كەلتۇرۇلۇپ چىقىرىلىۋاتقان "تىررورىستلىك ھۇجۇملار" نى "كەسكىن بىر تەرەپ قىلىش" نى تەكىتلىدى. بىراق، مىنىڭ دادامغا ئوخشاش ھىچقاچان شىددەت ھۇجۇمىنى تەرغىپ قىلمىغان، ئۇيغۇرلارنىڭمۇ جوڭگودىكى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش تەڭ باراۋەرلىق ۋە ھورمەت، ھەق ھوقۇقى بولۇشىنى تەلەپ قىلغان زىيالىلارنىڭ نارازىلىقلىرىنىگە قۇلاق سالمىدى.

ئۇچ ئاينىڭ ئالدىدا، يانۋارنىڭ 15 – كۇنى ئىندىئاننادا مەكتەپتىكى ياتىغىمنىڭ ئىشىگى ئۇرۇلدى. ئىشىكنى ئىچىپ، دادامنىڭ بىر دوستىنى كوردۇم. ئۇ ماڭا مىنىڭ دادامنىڭ قولغا ئىلىنغانلىغىنى بىلدۇردى. مەن تەلفۇنۇمدىن دادامنىڭ تۇرمىدە ئىكەنلىك خەۋەرلىرىنى كوردۇم. شۇ قەدەر چۇچۇدۇمكى، يىغلاشنىمۇ ئۇنتۇپ قاپتىمەن.

مەن ئويدىكىلەر بىلەن 5 كۇنگە قەدەر ئالاقىلىشالمىدىم. ئاخىرى ئالاقە قىلغان ۋاقتىمدا ئوگەي ئانام ماڭا دادامنىڭ 4 ياش ۋە 7 ياشتىكى كىچىك ئۇكىلىرىم ئالدىدا قولغا ئىلىنىپ تۇتۇپ كىتىلگەنلىگى ۋە ھىچكىمنىڭ ئۇنىڭغا دادامنىڭ نەردە تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىغىدىن خەۋەر بەرمىگەنلىگىنى ئىيتتى. بىر ئايدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن كىيىن ئۇنىڭغا قولغا ئىلىش ئۇقتۇرىشى ئىۋەتىپ بىرىلگەن بولۇپ، بۇ ئۇقتۇرۇشقا دادامنىڭ بىيجىڭدىن مىڭلارچە كىلومىتىر ئۇزاقلىقتا بولغان ئۇرۇمچىگە ئىلىپ كىتىلگەنلىگى ۋە دادامنى "بولگۇنچىلىك "جىنايىتى بىلەن جاۋاپكارلىققا ئىلىنغانلىغى بىلدۇرۇلگەن.

مىنىڭ دادامنى بىلىدىغان ھەرقانداق بىر ئادەم بۇ جىنايەتنىڭ بىر بىمەنە ئەيىپلەش ئىكەنلىگىنى بىلىدۇ. مىنىڭ دادام ئوز يۇرتىنى سويىدۇ. ئۇ ھەرگىزمۇ شىددەتنى قوللىمىدى. ئۇنىڭ تور بەتلىرىدە خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، تىبەتچە ۋە ئىڭىلىسچە تىللاردا ھەققانىيەتنى تەشۋىق قىلدى. ئەسلىدە زوڭگو ھۇكۇمىتى دادامدەك كىشىلەر بىلەن بۇ نۇقتىلاردا بىرلىكتە دىئالوگ ئىلىپ بىرىشى كىرەك ئىدى ئەكسىچە دادامنى تۇرمىگە سالدى. ئەگەر دادامنىڭ جىنايىتى بار دىيىلسە، ئۇنىڭ گۇناھى ھۇكۇمەتنى بىئارام قىلىدىغان ھەقىقەتلەرنى سوزلىگەنلىگىدۇر !

مەن كىچىك ۋاقىتلىرىمدا دادام مىنى مەكتەپتىن ئالغاندا بىز بىرلىكتە ناخشا ئىيتىپ ئويگە قايتاتتۇق. مىنىڭ ئىنىلىرىم دادام بىلەن مىنىڭ بالىلىق ۋاقىتلىرىمدىكىدەك، بىرگە ناخشا ئىيتالمايدۇ. كىچىك ئىنىلىرىم بولسا، ھازىرغىچە دادامنى قولغا ئالغان كۇنى ئۇلارنىڭ كوز ئالدىدا، ساقچىلارنىڭ ۋەھشىلەرچە ئائىلىمىزنى بولۇپ، دادامنى سورەپ ئىلىپ كەتكەن خاتىرەلىرى بىلەن كىچەلىرى قاباھەتلىك چۇشلەرنى كورمەكتە. مەھەللىدىكى باشقا كىچىك بالىلار ھازىر ئۇلار بىلەن ئوينىمايدىكەن. مەن ئۇكىلىرىمگە ئامىرىكادىن تىلپۇن قىلسام ئۇلار يىغلامسىراپ تۇرۇپ سەن بىلەن قاچان كورۇشىمىز دەپ سورايدۇ، مەن نىمە دەپ جاۋاپ بىرىشىمنى بىلمەيمەن.
مەن قورقمايمەن. مىنىڭ دادام كۇچلۇك ۋە قەيسەر، ئەڭ موھىمى دادام راستچىل. دادام مىنى 18 يىل قوغدىدى. ئەمدى بولسا مىنىڭ دۇنياغا دادامنىڭ كىم ئىكەنلىگىنى ئاڭلىتىدىغان ۋە تۇرمىدە كىشەنلىنىگلىك ۋاقتىدا، پۇتكۇل تىرىشچانلىغىم بىلەن دادامنى قوغدايدىغان ۋاقتىم كەلدى.

-- جەۋھەر ئىلھام بولسا ئىندىننا ئۇنىۋىرسىتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى. ئۇ بۇگۇن، 5- ماي كۇنى نىۋ يوركنىڭ تەبىئەتشۇناسلىق ئامىرىكا مۇزەسىدىكى ئەدىبىيات تەبرىكلەش مۇراسىمىدە، دادىسى ئىلھام توھتى ئۇچۇن بىرىلگەن، 2014 – يىللىق دۇنيا قەلەمكەشلەر جەمىيىتىنىڭ يەزىكچىلىك ئەركىنلىك مۇكاپاتىنى قوبۇل قىلىدۇ

Unregistered
05-05-14, 17:44
uyghurche terjimisi:

Uyghur dadining jesurane kurishi

men dadamni axirqi qitim korgen waqtim 2013- yili 2-fibral idi. Biz biyjing xelghara ayridumurida amirikagha uchush nowitimizni kutup turattuq. Dadam indi’anna uniwirsitige bir yilliq bilim ashurush uchun barmaqchi we men dadam bilen birge birip birqanche hefte turup kelmekchi idim.

Biz tizimlashlardin otup, passport konturollukta nowitimizni kutup turduq. Muhapizetchi dadamning matiryallirini tefsili kozdin kechurgendin kiyin, bilgesiyargha bir nersilerni basti. Shuning bilenla bixeterlik saqchiliri yitip kilip dadam ikkimizni kishiler arisidin ilip, bir kichik oyge ya yeydighan nerse yoq yaki hajetxanige chiqarmastin, solap qoydi. Bixeterlik saqchiliri dadamning ayropilan’gha chiqishini men’i qildi biraq mining mingishimge ijazet berdi. Men yighlidim. Dadam mining uningsiz bu seferni dawam qilishimni tekitlidi.

Dadam manga “kuchluk bol. Bashqilarning aldida kozungdin hergiz yash iqitma” didi. U yene bashqilarning mini hichqachan ajiz korushige yol qoymaslighimni, shundaqla uyghur xelqini hichkimning ajiz korup qalmaslighini tekitlidi.

Men dadamni eger korelisem qachan koreleymen, bilmeymen.

Mining dadam ilham toxti bolsa bir iqtisatshunas we yazghuchi idi. Dadam bizning xelqimiz uyghurlarning yeni hazirqi jonggoning gherbi shimali ularning esli yurti bolghan, turkik musulmanlirining insani heq hoquqini himaye qilghan idi. Dadam zhonggo hukumitining heqsiz qilmishlirini oz tor sehipiside ochuq eyipligen. Uning bu tor sehipisi qolgha ilin’ghandin biri taqiwitildi. Dadam undin bashqa yene 2009-yili 5 –iyul nurghunlighan insanlar olturulup, minglighan uyghurlar qolgha ilin’ghan urumchidiki milletler otturisida yuz bergen qanliq waqedin kiyin, gherp metbuatida chet’ellik muxbirlarning ziyaretlirini qobul qilghan.

Shu yazdin itiwaren bizning ailimiz hichqandaq bir izahat birilmestinla, oyge nezerbentler qilindi, hukumet terepidin soraqqa tartildi we tilpunlirimiz tingshaldi. Men her qitim dadamgha tilpun qilghinimda tirikligen awazlarni anglayttim. Dadam chaqcha qilip manga “sining kona saqchi taghang kiliwatidu” deytti. Ikki qitim men mekteptin qaytip oyge kelginimde mini kutulmigen qup quruq oy qarshi aldi yeni dadam we ailiem hukumet teripidin tuyuqsizla sheherdin ayrilishqa mejbur qilin’ghan iken. Otken yili noyabirda,
dadam we ikki kichik inilirim chong anamni alghili ayridurumgha kitiwatqanda bir saqchi mashinisi keynidin urghan we bir saqchi hetta mining ailemge ulum tehdidi salghan. Shuningdin kiyin dadam manga “sen texi bek yash, sining bu ishlargha arlishishingni xalimaymen biraq bilginki mining qiliwatqinim heqqani ish” digen idi.

Nurghunlighan uyghurlar jonggoluq kochmenlerning shinjianggha keng kolemlik bilen kochup kilip, bizning orp aditimiz, tilimiz we mediniyitimizge tehdid silishigha narazi. Intayin az sanliq kishiler shiddet hujumlirigha baghliniwatidu. Eng yiqinqisi bolsa, urumchidiki otken hefte yuz bergen poyiz istansisida bomba partlitish we pichaqlash waqeliridur.

Jonggoning pirizidinti shi jingping ayrighuchi kuchler terepidin kelturulup chiqiriliwatqan “tirroristlik hujumlar” ni “keskin bir terep qilish” ni tekitlidi. Biraq, mining dadamgha oxshash hichqachan shiddet hujumini terghip qilmighan, uyghurlarningmu jonggodiki bashqa milletlerge oxshash teng barawerliq we hormet, heq hoquqi bolushini telep qilghan ziyalilarning naraziliqlirinige qulaq salmidi.

Uch ayning aldida, yanwarning 15 – kuni indiannada mekteptiki yatighimning ishigi uruldi. Ishikni ichip, dadamning bir dostini kordum. U manga mining dadamning qolgha ilin’ghanlighini bildurdi. Men telfunumdin dadamning turmide ikenlik xewerlirini kordum. Shu qeder chuchudumki, yighlashnimu untup qaptimen.

Men oydikiler bilen 5 kun’ge qeder alaqilishalmidim. Axiri alaqe qilghan waqtimda ogey anam manga dadamning 4 yash we 7 yashtiki kichik ukilirim aldida qolgha ilinip tutup kitilgenligi we hichkimning uninggha dadamning nerde tutup turuliwatqanlighidin xewer bermigenligini iytti. Bir aydin artuq waqittin kiyin uninggha qolgha ilish uqturishi iwetip birilgen bolup, bu uqturushqa dadamning biyjingdin minglarche kilomitir uzaqliqta bolghan urumchige ilip kitilgenligi we dadamni “bolgunchilik “jinayiti bilen jawapkarliqqa ilin’ghanlighi bildurulgen.

Mining dadamni bilidighan herqandaq bir adem bu jinayetning bir bimene eyiplesh ikenligini bilidu. Mining dadam oz yurtini soyidu. U hergizmu shiddetni qollimidi. Uning tor betliride xenzuche, uyghurche, tibetche we ingilische tillarda heqqaniyetni teshwiq qildi. Eslide zhonggo hukumiti dadamdek kishiler bilen bu nuqtilarda birlikte dialog ilip birishi kirek idi eksiche dadamni turmige saldi. Eger dadamning jinayiti bar diyilse, uning gunahi hukumetni biaram qilidighan heqiqetlerni sozligenligidur!

Men kichik waqitlirimda dadam mini mekteptin alghanda biz birlikte naxsha iytip oyge qaytattuq. Mining inilirim dadam bilen mining baliliq waqitlirimdikidek, birge naxsha iytalmaydu. Kichik inilirim bolsa, hazirghiche dadamni qolgha alghan kuni ularning koz aldida, saqchilarning wehshilerche ailimizni bolup, dadamni sorep ilip ketken xatireliri bilen kicheliri qabahetlik chushlerni kormekte. Mehellidiki bashqa kichik balilar hazir ular bilen oynimaydiken. Men ukilirimge amirikadin tilpun qilsam ular yighlamsirap turup sen bilen qachan korushimiz dep soraydu, men nime dep jawap birishimni bilmeymen.

Men qorqmaymen. Mining dadam kuchluk we qeyser, eng mohimi dadam rastchil. Dadam mini 18 yil qoghdidi. Emdi bolsa mining dunyagha dadamning kim ikenligini anglitidighan we turmide kishenliniglik waqtida, putkul tirishchanlighim bilen dadamni qoghdaydighan waqtim keldi.

-- jewher ilham bolsa indinna uniwirsitining oqughuchisi. U bugun, 5- may kuni niw yorkning tebietshunasliq amirika muzesidiki edibiyat tebriklesh murasimide, dadisi ilham tohti uchun birilgen, 2014 – yilliq dunya qelemkeshler jemiyitining yezikchilik erkinlik mukapatini qobul qilidu


ئۇيغۇر دادىنىڭ جەسۇرانە كۇرىشى

روشەن ئابباس تەرجىمىسى

مەن دادامنى ئاخىرقى قىتىم كورگەن ۋاقتىم 2013- يىلى 2-فىبرال ئىدى. بىز بىيجىڭ خەلغارا ئايرىدۇمۇرىدا ئامىرىكاغا ئۇچۇش نوۋىتىمىزنى كۇتۇپ تۇراتتۇق. دادام ئىندىئاننا ئۇنىۋىرسىتىگە بىر يىللىق بىلىم ئاشۇرۇش ئۇچۇن بارماقچى ۋە مەن دادام بىلەن بىرگە بىرىپ بىرقانچە ھەفتە تۇرۇپ كەلمەكچى ئىدىم.

بىز تىزىملاشلاردىن ئوتۇپ، پاسسپورت كونتۇروللۇكتا نوۋىتىمىزنى كۇتۇپ تۇردۇق. مۇھاپىزەتچى دادامنىڭ ماتىرياللىرىنى تەفسىلى كوزدىن كەچۇرگەندىن كىيىن، بىلگەسىيارغا بىر نەرسىلەرنى باستى. شۇنىڭ بىلەنلا بىخەتەرلىك ساقچىلىرى يىتىپ كىلىپ دادام ئىككىمىزنى كىشىلەر ئارىسىدىن ئىلىپ، بىر كىچىك ئويگە يا يەيدىغان نەرسە يوق ياكى ھاجەتخانىگە چىقارماستىن، سولاپ قويدى. بىخەتەرلىك ساقچىلىرى دادامنىڭ ئايروپىلانغا چىقىشىنى مەنئى قىلدى بىراق مىنىڭ مىڭىشىمگە ئىجازەت بەردى. مەن يىغلىدىم. دادام مىنىڭ ئۇنىڭسىز بۇ سەفەرنى داۋام قىلىشىمنى تەكىتلىدى.

دادام ماڭا " كۇچلۇك بول. باشقىلارنىڭ ئالدىدا كوزۇڭدىن ھەرگىز ياش ئىقىتما " دىدى. ئۇ يەنە باشقىلارنىڭ مىنى ھىچقاچان ئاجىز كورۇشىگە يول قويماسلىغىمنى، شۇنداقلا ئۇيغۇر خەلقىنى ھىچكىمنىڭ ئاجىز كورۇپ قالماسلىغىنى تەكىتلىدى.
مەن دادامنى ئەگەر كورەلىسەم قاچان كورەلەيمەن، بىلمەيمەن.

مىنىڭ دادام ئىلھام توختى بولسا بىر ئىقتىساتشۇناس ۋە يازغۇچى ئىدى. دادام بىزنىڭ خەلقىمىز ئۇيغۇرلارنىڭ يەنى ھازىرقى جوڭگونىڭ غەربى شىمالى ئۇلارنىڭ ئەسلى يۇرتى بولغان، تۇركىك مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئىنسانى ھەق ھوقۇقىنى ھىمايە قىلغان ئىدى. دادام جوڭگو ھۇكۇمىتىنىڭ ھەقسىز قىلمىشلىرىنى ئوز تور سەھىپىسىدە ئوچۇق ئەيىپلىگەن. دادام قولغا ئىلىنغاندىن بىرى ئۇنىڭ بۇ تور سەھىپىسى تاقىۋىتىلدى. دادام ئۇندىن باشقا يەنە 2009-يىلى 5 –ئىيۇل نۇرغۇنلىغان ئىنسانلار ئولتۇرۇلۇپ، مىڭلىغان ئۇيغۇرلار قولغا ئىلىنغان ئۇرۇمچىدىكى مىللەتلەر ئوتتۇرىسىدا يۇز بەرگەن قانلىق ۋاقەدىن كىيىن، غەرپ مەتبۇئاتىدا چەتئەللىك مۇخبىرلارنىڭ زىيارەتلىرىنى قوبۇل قىلغان.

شۇ يازدىن ئىتىۋارەن بىزنىڭ ئائىلىمىز ھىچقانداق بىر ئىزاھات بىرىلمەستىنلا، ئويگە نەزەربەنتلەر قىلىندى، ھۇكۇمەت تەرەپىدىن سوراققا تارتىلدى ۋە تىلپۇنلىرىمىز تىڭشالدى. مەن ھەر قىتىم دادامغا تىلپۇن قىلغىنىمدا تىرىكلىگەن ئاۋازلارنى ئاڭلايتتىم. دادام چاقچا قىلىپ ماڭا "سىنىڭ كونا ساقچى تاغاڭ كىلىۋاتىدۇ" دەيتتى. ئىككى قىتىم مەن مەكتەپتىن قايتىپ ئويگە كەلگىنىمدە مىنى كۇتۇلمىگەن قۇپ قۇرۇق ئوي قارشى ئالدى يەنى دادام ۋە ئائىلەم ھۇكۇمەت تەرىپىدىن تۇيۇقسىزلا شەھەردىن ئايرىلىشقا مەجبۇر قىلىنغان ئىكەن. ئوتكەن يىلى نويابىردا، دادام ۋە ئىككى كىچىك ئىنىلىرىم چوڭ ئانامنى ئالغىلى ئايرىدۇرۇمغا كىتىۋاتقاندا بىر ساقچى ماشىنىسى كەينىدىن ئۇرغان ۋە ساقچى ھەتتا مىنىڭ ئائىلەمگە ئۇلۇم تەھدىدى سالغان. شۇنىڭدىن كىيىن دادام ماڭا "سەن تەخى بەك ياش، سىنىڭ بۇ ئىشلارغا ئارلىشىشىڭنى خالىمايمەن بىراق بىلگىنكى مىنىڭ قىلىۋاتقىنىم ھەققانى ئىش" دىگەن ئىدى.

نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلار جوڭگولۇق كوچمەنلەرنىڭ شىنجئاڭغا كەڭ كولەملىك بىلەن كوچۇپ كىلىپ، بىزنىڭ ئورپ ئادىتىمىز، تىلىمىز ۋە مەدىنىيىتىمىزگە تەھدىد سىلىشىغا نارازى. ئىنتايىن ئاز سانلىق كىشىلەر شىددەت ھۇجۇملىرىغا باغلىنىۋاتىدۇ. ئەڭ يىقىنقىسى بولسا، ئۇرۇمچىدىكى ئوتكەن ھەفتە يۇز بەرگەن پويىز ئىستانسىسىدا بومبا پارتلىتىش ۋە پىچاقلاش ۋاقەلىرىدىن.

جوڭگونىڭ پىرىزىدىنتى شى جىڭپىڭ ئايرىغۇچى كۇچلەر تەرەپىدىن كەلتۇرۇلۇپ چىقىرىلىۋاتقان "تىررورىستلىك ھۇجۇملار" نى "كەسكىن بىر تەرەپ قىلىش" نى تەكىتلىدى. بىراق، مىنىڭ دادامغا ئوخشاش ھىچقاچان شىددەت ھۇجۇمىنى تەرغىپ قىلمىغان، ئۇيغۇرلارنىڭمۇ جوڭگودىكى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش تەڭ باراۋەرلىق ۋە ھورمەت، ھەق ھوقۇقى بولۇشىنى تەلەپ قىلغان زىيالىلارنىڭ نارازىلىقلىرىنىگە قۇلاق سالمىدى.

ئۇچ ئاينىڭ ئالدىدا، يانۋارنىڭ 15 – كۇنى ئىندىئاننادا مەكتەپتىكى ياتىغىمنىڭ ئىشىگى ئۇرۇلدى. ئىشىكنى ئىچىپ، دادامنىڭ بىر دوستىنى كوردۇم. ئۇ ماڭا مىنىڭ دادامنىڭ قولغا ئىلىنغانلىغىنى بىلدۇردى. مەن تەلفۇنۇمدىن دادامنىڭ تۇرمىدە ئىكەنلىك خەۋەرلىرىنى كوردۇم. شۇ قەدەر چۇچۇدۇمكى، يىغلاشنىمۇ ئۇنتۇپ قاپتىمەن.

مەن ئويدىكىلەر بىلەن 5 كۇنگە قەدەر ئالاقىلىشالمىدىم. ئاخىرى ئالاقە قىلغان ۋاقتىمدا ئوگەي ئانام ماڭا دادامنىڭ 4 ياش ۋە 7 ياشتىكى كىچىك ئۇكىلىرىم ئالدىدا قولغا ئىلىنىپ تۇتۇپ كىتىلگەنلىگى ۋە ھىچكىمنىڭ ئۇنىڭغا دادامنىڭ نەردە تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىغىدىن خەۋەر بەرمىگەنلىگىنى ئىيتتى. بىر ئايدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن كىيىن ئۇنىڭغا قولغا ئىلىش ئۇقتۇرىشى ئىۋەتىپ بىرىلگەن بولۇپ، بۇ ئۇقتۇرۇشقا دادامنىڭ بىيجىڭدىن مىڭلارچە كىلومىتىر ئۇزاقلىقتا بولغان ئۇرۇمچىگە ئىلىپ كىتىلگەنلىگى ۋە دادامنى "بولگۇنچىلىك "جىنايىتى بىلەن جاۋاپكارلىققا ئىلىنغانلىغى بىلدۇرۇلگەن.

مىنىڭ دادامنى بىلىدىغان ھەرقانداق بىر ئادەم بۇ جىنايەتنىڭ بىر بىمەنە ئەيىپلەش ئىكەنلىگىنى بىلىدۇ. مىنىڭ دادام ئوز يۇرتىنى سويىدۇ. ئۇ ھەرگىزمۇ شىددەتنى قوللىمىدى. ئۇنىڭ تور بەتلىرىدە خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، تىبەتچە ۋە ئىڭىلىسچە تىللاردا ھەققانىيەتنى تەشۋىق قىلدى. ئەسلىدە زوڭگو ھۇكۇمىتى دادامدەك كىشىلەر بىلەن بۇ نۇقتىلاردا بىرلىكتە دىئالوگ ئىلىپ بىرىشى كىرەك ئىدى ئەكسىچە دادامنى تۇرمىگە سالدى. ئەگەر دادامنىڭ جىنايىتى بار دىيىلسە، ئۇنىڭ گۇناھى ھۇكۇمەتنى بىئارام قىلىدىغان ھەقىقەتلەرنى سوزلىگەنلىگىدۇر !

مەن كىچىك ۋاقىتلىرىمدا دادام مىنى مەكتەپتىن ئالغاندا بىز بىرلىكتە ناخشا ئىيتىپ ئويگە قايتاتتۇق. مىنىڭ ئىنىلىرىم دادام بىلەن مىنىڭ بالىلىق ۋاقىتلىرىمدىكىدەك، بىرگە ناخشا ئىيتالمايدۇ. كىچىك ئىنىلىرىم بولسا، ھازىرغىچە دادامنى قولغا ئالغان كۇنى ئۇلارنىڭ كوز ئالدىدا، ساقچىلارنىڭ ۋەھشىلەرچە ئائىلىمىزنى بولۇپ، دادامنى سورەپ ئىلىپ كەتكەن خاتىرەلىرى بىلەن كىچەلىرى قاباھەتلىك چۇشلەرنى كورمەكتە. مەھەللىدىكى باشقا كىچىك بالىلار ھازىر ئۇلار بىلەن ئوينىمايدىكەن. مەن ئۇكىلىرىمگە ئامىرىكادىن تىلپۇن قىلسام ئۇلار يىغلامسىراپ تۇرۇپ سەن بىلەن قاچان كورۇشىمىز دەپ سورايدۇ، مەن نىمە دەپ جاۋاپ بىرىشىمنى بىلمەيمەن.
مەن قورقمايمەن. مىنىڭ دادام كۇچلۇك ۋە قەيسەر، ئەڭ موھىمى دادام راستچىل. دادام مىنى 18 يىل قوغدىدى. ئەمدى بولسا مىنىڭ دۇنياغا دادامنىڭ كىم ئىكەنلىگىنى ئاڭلىتىدىغان ۋە تۇرمىدە كىشەنلىنىگلىك ۋاقتىدا، پۇتكۇل تىرىشچانلىغىم بىلەن دادامنى قوغدايدىغان ۋاقتىم كەلدى.

-- جەۋھەر ئىلھام بولسا ئىندىننا ئۇنىۋىرسىتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى. ئۇ بۇگۇن، 5- ماي كۇنى نىۋ يوركنىڭ تەبىئەتشۇناسلىق ئامىرىكا مۇزەسىدىكى ئەدىبىيات تەبرىكلەش مۇراسىمىدە، دادىسى ئىلھام توھتى ئۇچۇن بىرىلگەن، 2014 – يىللىق دۇنيا قەلەمكەشلەر جەمىيىتىنىڭ يەزىكچىلىك ئەركىنلىك مۇكاپاتىنى قوبۇل قىلىدۇilham tohtini rezil iplas kommunist hiatay hokumiti shersiz qoyup berish kerek,hitay hokumitining cheteltin eqip kelgen gheyri bir insaniyetni weyrimu-weyran qildighan kam-nomust pelsepesi yaki telimi arqiliq uyghurlargha qattiq ziyankeshli qiliwatqan shermende ept-beshirisini toluq echip tashlash kerek,hitay hokumitining anisigha ming,ilham tohtigha erkinlik!!!!!!!!!!