PDA

View Full Version : Eslime: 12-Dikabirni esleymen



memet tohti
12-12-04, 22:15
Hormetlik qerindashlar
bugun 12-Dikabir, yeni 1985-yilidiki Sherqiy Turkistanning merkizi Urumchini merkez qilghan halda wetinimizning kopligen sheherliride yuz bergen oqughuchiler namayishining 19yilliq hatire kuni.

shu munasiwet bilen aldi bilen eyni waqittiki oqughuchilar herkitining eng bashtiki yitekchisi bolghan Xinjiang Universiti oqughuchilar uyushmisining sabiq reisi dostumiz Mijit'ni sighinish bilen esleymen we shu qetimqi oqughuchilar namayishigha ishtirak qilghan, wetinimzining shimali, jenubi, sherqiy we gherbige, shundaqla dunyaning herqaysi jaylirigha tarqalghan qimmetlik dostlirimizgha, shu qetimqi oqughuchilar herkiti hemde kiyinki yashlar herkiti sewebidin turluk qiyin qistaqlargha yoluqqa dostlirimgha ali ihtiram bildurimen.
kopligen weten ichide yashawatqan dostlirimizgha shu waqitlarda korsetken qeysrane wetenperwerlik rohi uchun isim atap rehmet eytish imkanimiz yoq. likin shundaqtimu hazir weten sirtida yashqatqan, eyni waqitta sepning aldida mening, namayishing yipidin yingnisighiche hemmini orunlashturushqa qatnashqan hormetlik dostum Nurmemet Musabay (Amerika) , hormetlik Helil (Amerika) hemde Nifit Institudiki oqughuchilarni teshkillep namayishqa yitekchilik qilghanlardin birsi bolghan hormetlik Tursun Nurdun (Kanada) qatarliq dostlirimgha eng chongqur hormitimni bildurup otimen.

shu qetimqi namayish heqqide eytilghan sozler nahayti kop bolup kelgen bolsimu, hazirghiche bu qetimqi namayishta sepning aldida mangghan, namayishni bashtin ahir teshkilligen, 12-dikabir kuni hokumet binasining 2-qewitige chiqip, Song Hanliang, Hamudun Niyazlar bilen korushup, kiyinki orunlashturlidighan Hokumet-oqughuchilar arisidiki munazire uchun teyyarliqlarni putturushke qatnashqan, arqidinla 14-chisla aptonum rayunluq partkomning emeldarliqi bilen otkuzulgen 12 saetlik keskin munazirige bashtin ahir qatnashqan, qimmetlik pikirlerni otturigha qoyghan, kiyinki heptilerde bolsa, 19-dikabirdiki namayishning planlinishi, orunlashturilishi uchun bashtin ahir kokrek kerip meydangha chiqqan qerindashlirimizdin tehiche bu qetimqi namayish heqqide omumi meydanda pikir qilghanlar nahayti az bolup keldi. mening bu eslimemni yezishimgha turtke bolghan amillarning birsimu del shuningdin ibaret

oqughuchilar namayishidin burun, 1985-yili mening Universtit yillirimdiki eng menilik towendikidek weqeler yuz berdi.
1-, shu yili 6-ayda, Fakultit teripidin orunlashturulghan praktika plani boyiche, bizning siniptiki oqughuchular, Hitayning Dalian qatarliq sherige berip Biologiye Praktikisi uchun yolgha chiqtuq. Poyizda mangghuche, Qumul etrapida bizning wagungha kelgen bir Uyghur Moyspiti kishi bizge qarap kozige yash alghan halda, "hitaylar bir qanche aydin kiyin, bizni resmi nikahigha almaqchi, hazirghiche bizni ekiletken idi, 30 yilliq aptonum rayunning toyi digen gepning menisi del buningdin ibaret"digendek nahayti addi jumle bilen, barliq sawaqdashlargha koz yeshi qelip qisqighine nutuq sozligen idi. bu hormetlik moysiputning shu digen sozliri tehiche qulighimdin ketmeydu.
2-, shu yili 10-ayda Aptonum rayun qurulghanliqining 30 yilliqi we Xinjiang Universititi qurulghanliqining 50 yilliqi bolup chong kolemlik hatirlesh paaliyiti orunlashturuldi. Merkezdin uyghur, tatar we hitay emeldarlar Urumchige kelip, bu atalmish bayramni tentene qelishti.
3-, bolsa shu mezgillerde Aptonum rayunluq hokumetning reisi bolghan Ismail Emet Beijinggha yotkilip, uning ornighan Tomur Dawamet aptonum rayunning reislikige teyinlendi. atalmish saylam heqqide shu mezgilde jemiyette eqip yurgen paranglar, del helqimizning ozige reislik qilmaqchi bolghan shehske qanchilik kongul bolidighanliqini korsitetti.
4-, men shu yili 9-aydin bashlap heptide 2 kun chushtin kiyin oqughuchilar Uyushmisining Reisi merhum Mijit bilen bille Yapunche kursqa qatnishiwatqan idim.
bu jeryanda Mijit bilen tehimu etrapliq parangliship, uning millitimiz ichidin yetiship chiqqan eqilliq ezimetlerdin birsi ikenlikige ishench hasil qildim.

mushundaq bolghan bir sharaitta, yeni 10-aylarning bashlirida Hormetlik Mijit, her qaysi fakultitlardiki ilghar oqughuchi wekillirini toplap, milli muarip uchun bir ishlarni qelishni oylighanliqini, qandaq qelip keynide qalghan milli muaripimizni bir qedem algha chamdatqili bolidighanliqini muzakirige achti. oqughuchilar wekilliridin chushken barliq teleplerni retlep, besip maturyal teyyarlidi.
10-ayning 23-kunliri bolsa kirek, yene Merhum abdushukur Memtimin, Merhum Abdureyim Otkur qatarliq meshhur ziyalirimizni bizning Univeristitta Liksiyege teklip qilip, keng kolemlik milli oyghunush herkiti bashlidi. shu mezgillerde, bireylen " Mijit putun ishlarni qeliwatimiz, teklipler otturida, nawada hokumet bu yahshi tekliplirimizge qulaq salmisa, biz nime qilalaymiz" digende, Mijit Jawap berip, "sep tartip Hokumetning aldighiche barimiz"digen idi.
mana bu 12-Dikabirdiki oqughuchilar namayishi harpisida eytilghan we oqughuchilarning nime ishlarni qilalaydighanliqigha bisharet bergen eng janliq jumle idi.
bu hil paaliyetler dawamliship 11-ayning 23- kunige kelgende, oqughuchilar Uyushmisining orunlashturishi bilen, Pizika fakultiti binasida, oqughuchilar, mektep memuriyiti we aptonum rayunluk helq hokumiti wekilliri qatnashqan chong kolemlik ilmiy muzakire yeghini otkuzulup, oqughuchilarning milli muarip heqqide teklipliri otturigha qoyuldi, hemde hokumet wekillirige oqughuchilarning teliwge layiqida jawap berish uchun 1 hepte sure berildi.
bir hepte otup hich qandaq bir jawap kelmidi, del shu waqitta bizmu merhum Mijitning beshini aghritqili turduq. oqughuchilar arisida ghulghula peyda bolushqa bashlidi.
shu kunlerde yene 12-ayning 9-kuni merhum Mjiti bilinmigen sewep bilen tuyuqsiz alemdin otup, putun uyghur oqughuchilarni matemge boghdi. we bu tuyuqsiz olum weqesi oqughuchilar arisidiki baghlinishni, hemkarliqni tehimu chingitti, mustehkem bir birliksep shekillendurdi
seyshenbe kuni, yeni 12-ayning 10-kuni merhumning jesiti oz yurti bolghan Hotenge yolgha selinghandin kiyin, Univirsititimizdiki ghulghula tehimu ewjige chiqip, Mijit putturelmigen ishni taki emelge ashquche dawamlashturush heqqide bir pikir birligi shekillinip boldi.

12-Dikabir Oqughuchilar herkiti mana mushundaq bir sharaitta meydangha keldi.

Mijitning olumidin kiyinki weqeler bolsa, Xinjiang Univeristitida kozge korungen 5-6 wetenperwer yashning kokrek kerip meydangha chiqishi, ozige chushken tarihi mesuliyetni ada qelish uchun her hil hiyim heterni yengis rohi asasida shekillendi. bu 5-6 kishi ichide men ismini atiyalaydighan dostlardin Nurmemet Musabay we Helil (hazir Amerika'da) qatarliqlar bar.

namayish yuz berishtin burunqi eng hayajanliq kun belki, 11-Dikabir, Charshenbe kuni bolsa kirek.
chunki shu kuni aqshimi oqughuchilar wekilliri bir arigha toplunup (oghullar yataq binasi 219-nomurluq yataq) keskin munazirilerni elip bardi. Yerkenlik bir dostumuz(wetende bolghini uchun ismini atimaymen, likin hormitimni yollaymen) teripidin desliwide teyyaralnghan 5 maddiliq telep tizimliki taza etrapliq bolmighini uchun qisqighine waqit ichide 9 maddigha yighinchaqlanghan telep tizimliki teyyarlandi. men oquwatqan Biologiye Fakultiti 83-2 siniptiki 29 neper Uyghur, Qazaq qatarliq sawaqdashlirim, bu 9 maddiliq telepnamini her birsi 10 nushidin qelip qolda kopeytti. we shu kuni aqsham, bashta Nurmemet qatarliq munasiwet dairisi biraz keng bolghan dostlarning gheyriti bilen Urumchidiki putun aliy mektep, tehnikomlargha hewer yollandi.
12-Dikabir Oqughuchilar herkiti mana mushundaq bashlandi.

namayish tugep chushtin kiyin yene Aptonum rayunluq Helq qurultiyi Binasining aldigha qaytip kelgendin kiyin, Son Hanliang( Partkomning bash Sekritari, kiyin Beijingda oldi), Helq Qurultiyi sabiq Mudiri Hamudun Niyaz qatarliqlarning oqughuchilar wekilliri bilen korushidighanliqi hewiri keldi. men we Nurmemet qatarliq 5 neper oqughuchilar wekili 2-qewettiki bolumge kerip, ular bilen 20 minutluq bir talash tartish elip barduq.
Men Son hanliang bilen yanmu yan olturup oqughuchilarning bu qehritan soghuqta nime dep kochilarda namayish qeliwaqtanliqi, oqughuchilar heqliq bir telepni otturigha qoysa, hokumetning nime dep jawap bermigenliki digendek mesililerde gep talishiwatqan mezgilimde, Nurmemet Musabay, Hamudun Niyaz'ning qolidin Mikrafunni tartiwilip oqughuchilargha hitap qildi. Nurmemetning bu jesurliqini weten ichidiki minglighan oqughuchilar hich untup qalmaydu. shu arqiliq Hamudun Niyazning oqughuchilargha biwaste hokumetning teshwiqatni qeliwilishining aldi elinghan boldi.

uningdin kiyinki mohim weqelerdin 14-Dikabirdiki Oqughuchilar we Partkom arisidiki munazirilerni, we arqidinla bir heptidin kiyin orunlashturulghan 19-Dikabir namayishi korsutush mumkin.

namayish tugigendin kiyin mektepte bolup otken soraqlar, siyasi ugunushler we wahakazlar bolsa, oqughuchilar herkitide kozge korungen kopligen dostlirimizning beshidin otken tebiy weqeler supitide yene hatirlinishqa tigishlik.

oqughuchilar namayishidin del bir yil otkende, yene 1986-yili Dikabirda Sherqiy Turkistanning jenubida otkur haraktirlik, yuqumluq, gheyri tiptiki Jiger kisili tarqaldi. eyni waqitta kozge korungen oqughchilar herkiti wekilliri arisidiki dostluq we hemkarliq dawam qilip kelgen bolghachqa, mushu pursettin paydilinip yene bir herket qozghash pikri otturigha qoyuldi. derweqe bu plan, helqimiz bilen oqughuchilar arisida shekillengen baghlinishni kuchlenduridighan nahayti mohim weqe idi.
Nurmemet Musabay reis, mening muwain reislikimde ziyangha uchrighan helqimizge yardem qelish bir iane toplash guruppisi quruldi. qisqa waqitta bu guruppining heywisi yene Hitay hokumitini serasimge salghili bashlidi, netijide, Partkomning muawin sekritari parihor hitay Huang baozhang, oqughuchilar yatiqigha kelip, bu iane toplash herkitimizni derhal tohtitishni telep qildi. likin oqughuchilar Huang'ni qurup qalghan momilarni beshi etip yolgha selip qoyup bu herketmi tehimu qizghin halda dawamlashturiwerdi.

bu qetim toplanghan pul, bu herkettin bir yil otkendin kiyin, yeni 1987-yili men Keshker Pidagogika Institutigha oqutquchi bolup teqsimlenginidin kiyinki shu yili Dikabirda, toplanghan pullar Urumchidin melum dostumuz teripidin (wetenda bolghini uchun ismini tilgha almaymen) Qeshqerge ewertildi.

men, Urumchidin kelgen dostumizni, merhum Mehsum, hormetlik Abduqadir Yapchanlarni yenimgha elip, bu pullarni QeshQerning Opal, pahtekli qatarliq yeziliridiki jiger kisili sewebidin weyran bolghan aililerge saq salamet tapshurup, iane bergen qoughuchilar aldidia wezipimizni saq salamet orunlighan bolduq. bu munasiwet bilen 18 yil burun yuz bergen bu weqeningmu nahayti eniq bolup kitishini, oqughuchilar bergen iane pulning del jayigha yetkenlikini kopchulikke bildurup qoymaqchimen.

12-Dikabir mening uchun tarihi bir burulush noqtisi, siyasi hayatmdiki eng mohim weqe bolghan bolsimu hazirghiche bu uluq kunni hatirlesh uchun bir ish qilalmighinimu uchun ozemni nahayti epsis his qelip keldim.

1992-yilining ahirida, Istanbulda Milli qurultay ichilish aldida, hormetlik Memtimin Hezritimge, echilmaqchi bolghan Qurultayning mushu Yashlar herkiti kuni echilishi ucun bir iltimasim bolghan idi. Likin Memtimin Hezritim nahayti sezgur we ich ichidin qaynap turghan weten ashiqi bolghini uchun, 1-qetimliq Milli Qurultayning del oqughuchilar bayram kuni bolghan 12-Dikabir Kuni orunlashturilishigha hel qilghuch rol oynidi. hezritimning bu sezgurliki, yashlar herkitige bolghan alahide ghemhorliqi helqimizning konglidin asanliqche chiqip ketmeydu.

kiyinlerde, yeni 1995-yili, Men chetélge chiqqandin 3 yil kiyin tunji qetim Nurmemet bilen Almutida uchrashqinimda, Nurmemet yene shu teklipni otturigha qoyup oqughuchilar herkitining 10yilliq hatire kuni bilen bir ishlarni qelish heqqide nime qilalaymiz dep soridi. u waqitlardiki imkaniyetler bilenmu bu ishlarni emelge ashurlamiduq.

Biz oqush Putturup chiqqandin kiyin bolsa, merhum Mijitning ornini yene bir ot yurek wetenperwer yigitimiz hormetlik Dolqun Eysa toldurup, oqughuchilar herkitini tehimu sistimiliq, tehimu planliq we programmaliq halda elip berip, 1988-yili yene bir qetim keng kolemlik namayish orunlashturdi, we bu seweptin mekteptin heydilip, bir mezgildin kiyin yene chetéllerde yashlar herkitining bashlamchisi bolup Uygjuur helqining azatliq herkitide ochmes izlarni qaldurdi.

12-Dikabir kuni, Sherqiy Turkistan yashlirining, shundaqla putun helqimizning oyghanghan kuni, awazini chiqarghan kuni bolup tarih sehpisidin menggu orun alidu.

Back to top

Tonuydighan
15-12-04, 05:08
Bu hatirini yazghanliking uqun tebrikleymen.

Hekiketen bu paaliyette yitekqilik klighuqilardin birsi iding. Emma kiyinki ixlar biraz oylanduruxka salidu ademni...

Rehmetlik Mijitni her vakit eslep turdum ve yaki turduk. Uni unutup kiliximiz mumkun emes.

Epsuski baxkilarni unutup kalghanliking bolmaptu. Yeni ,,men,, dimekqi emesmen. Nimila bolsun u vakitlar sen mini tonumaytting, men sini tonuyttum.

Ejeplinerligi, Dolkun Eysa katarlik parasetlik yaxlarni untup kalghanliking bek ekilane bolmaptu. Belkim hayajandin bolsa kirek...