PDA

View Full Version : Tarixtiki Ili Sultanlighi (Tarixtiki izlardin.3)



Unregistered
29-12-13, 07:48
Tarixtiki Ili Sultanlighi
(Qara)

Küchluk düshmenni yéngish shert emes, biz Urush qilsaqla boldi, men bilen kim baridu ?
(Shotlaydiye Qeqrimani Williyam Walasi)


Tarixtiki Ili Sultanlighi Menching xandanlighining tajawuschilighigha qarshi Ghuljida qozghalghan dixanlar qozghilangining ghelbisi netijiside 1866-yili barliqqa kelgen.

Bu ghozghilanggha özi hem Elem , hem Qelem bilen qatnashqan Molla Bilal özining „Ghazat der Mulki chin“ digen esiride, Menching xandanliqining qatmu-qat zulumigha, taqiti qalmighan Ili xelqining, qoligha qoral ilip, tawuschilargha qarshi ghazatqa ötkenligini nahayiti janliq teswirligen.

Molla Bilal 1823-yilliri Ghulja sheherning Qazanchi meheliside bir qol-hunerwen ailiside dunyagha kelgen. Molla Bilal kichik waxtidila Dadisi Yusup Molduz wapat bolidu. Andin u akisi Jalaldinning qoligha qalidu. Yétimchilik, éghir turmush kulpitige qarimay, özining tirishchanlighi bilen Medriste oquydu. U oqush jeryanida Iparxan, Nazigum we Xeliq qeqrimanliri heqqidiki hékaye, dastanlarni qitiqinip oquydu. Öz ana wetining tarixi „Teykireiy Bughraxan“, „Tarixi Reshidi“ qatarliq kitaplar we Jamiy, Nizamiy, Sekkakiy, Lutfiy, Nawayi qatarliq Alimlarning eserlirini tiriship ügünidu.

Molla Bilal bin Molla Yusup 13 yashlirida shéir we ghezel yézishqa kirishidu. U Bugharagha birip oqush arzusida bolidu, likin namraliqtin bu arzusigha yitelmeydu. U özining namratliq hayatini mundaq teswirligen:

Özem adimiler Péqiri idim,
Péqiri ne demektur, Heqiriy idim.
Ne uchamda Ton bar, ne ilkimde Zer,
Xuda hebpidin tapmayin héch xewer.
Bir qismi ötup ömrumiz nechche yil,
Xalayiq ara anche Xar Zelili……..


“Ghazat der Mulki chin” dastani 1875-1876 –yilliri yazghan. Uning qol yazmisi char Russiyening alimi H.H.Pantusowning qattiq diqitini tarqan. Molla Bilal bilen körushup, uning bilen yiqin alaqe ornatqan. Bu qol yazmining bir nusxusini Uyghur xelqining söyumluk alimi Mutaala Xelpitim (1868-1962) ning qolida saqlinip qalghan.
Rus alimi Pantusow shu chaghlarda “Ghazat der Mulki chin” dastani bilen “Changmoza Yusupxan” namliq hejwi dastanni, 1880-yili Qazan sheride özining rasquti bilen Neshir qildurghan.

Molla Bilal ning “Ghazat der Mulki chin” dastani 1863-yili 10-aylarda Ili xelqining Chin sulalisi tajawuschilirigha qarshi ilip barghan küreshlirige bighishlanghan.

Bu ghozghilang Abdursul Emir, Nesirdin Elem, Sadir Palwan, Elaxan Palwan qatarliqlarning yétekchiligide qozghalghan idi.

Bu ghozghilanggha Ghulja xelqidin 20 ming, Suydung we Kure Tungganliridin 10 ming pidailar qatnashqan bolup, düshmenge qarshi jenglerde qanlar Derya bolup aqqan. Yazghuchi, Shair Molla Bilalmu shu chaghlarda 40 yashlarda bolup, bu qozghilangda, qoligha Qoral we Qelem ilip atlanghan. U öz esiride bu ghozghilanggha Ilidiki 84 nahiye-yéza xelqining qatnashqanlighini, nechche yuzligen mert serkerde hem Dilawér Palwanlarning jeng meydanida Shir-Yolwastek düshmen bilen ilishqanlighini bayan qilghan.
Bayanday Sipilini 5000 düshmen chirikliri ikki yilgha yiqin qattiq qoghdighan, axiri Uyghur xelqining Ataqliq qoshaqchisi , Qeqriman oghlani Sadir Pelwan(1798-1871) aqil-parasitini ishqa silip, öz oghli bilen birlikte Sipilning astidin Lexme kolap, 1865-yili qeqritan qishta qattiq partlatqan, buning bilen bilen qozghilangchilar ghelbige irishken.

Menching xanliqining Uyghuristandiki ali Jangjun Mekime ordisi Kürede bolup, Xan chirikliri Küreni putun küchi bilen qoghdighan bolsimu, Sadir pelwanning oxshahsla Küre Sipilni partlitishi bilen 1866-yili Tajawuschilarni uzul-kisil tarmar qilghan.
Shair Molla Bilal bin Mola Yusup öz dastanida Sadir pelwaning ajayip jeng maharitini, baturluqini tillarda –dastan qilip teswirligen.
Buning bilen 1866-yili Gguljida Ili sultanlighi qurulghan, Elaxan Pelwan Sultan bolghan. Wahalenki qozghilangchilar ichidiki pit köz Exmetxan Ghoja qatarliqlarning gep tipishi, ighwagerchiligi bilen Uyghur bilen Tungganlar arisida qattiq zidiyet toqunushi yuz bergen. Axri bu toqunush qanliq küreshke aylanghan. Her ikkila tereptin minglighan biguna musulmanlarning qanliri seldek aqqan. Bu ichinishliq téragidiyeler sewebidin, Ili Sultanlighi özining hulini mustekkemliyelmigen. Yene bir tereptin Char Rossiyening tektitige uchrighan, shu chaghlarda Gheribi Turkistandiki bir qisim ölima, charwuchi Qazaqlar Char Rossiyening qatmu-qat alwang - siliqliridin qichip, Ghuljigha kilip, Elexan Sultandin panaliq tiligen. Elaxan Sultan ularni öz himayisige alghan likin Char Rossiyening igenligen bu pipayan ziminda, Dixanchiliq we charwuchiliq qilidighan ademge ihtiyaji nahayiti küchluk idi. Shunga Char Rossiye terep u Panalanghan Qazaqlarni qayturushni telep qilghan we Elaxan Sultan ret qilghan. Bu sewepni purset dep bilgen Char Rossiyening Turkistan Gubérnatori Géniral Kaufmann bolsa Char padishaning perpanigha asasen, derhal Yette Su Gubénator Kolpakowskiygha buyruq chushurup, 1871-yili 11-ayning 22-küni Tajawuschiliq urushini qozghaydu. Ilghar qorallar bilen qorallanghan Ros we Qazaq soldatlar Ghuljigha wujum qilidu. Elexan Sultan bashchilighidiki wetenper jengchiler qattiq qanliq jeng qilidu. Bu jengler Molla Bilalning “Ghazat der Mulki chin” dastanida mundaq teswirlinidu:

Musulman Kapirlargha qildi soqush,
Tökuldi qizil qan urup yerde Jush.
At saldi jengge At tuyaqliri qizil,
Ki tamlar qizil hem suwaq qizil.
Toruslar qizil hem Qomujlar qizil,
Ki Xenjer salghanda hem mushlar qizil.
Charaqqa –Turuqqa – Qilichlar uni,
Taraqqa-Turuqqa saldi Ghuljini.
Charaqqa-Turuqqa, Taraqqa-Turuq,
Qoli-puti sunuq, bash, Közi yariq……..

Xelqimiz bolsa Shairning mana mushu misralarda teswirliginidek qanliq jenglerni qilghan bolsimu, axiri bextke qarshi meghlup bolup, Elaxan Sultan Almatagha surgun qilinip, Ili Sultanlighi tarixta aran 5 yil Musteqqil ömur körup, meghlubiyet bilen axirlishidu. Buning bilen Ili rayoni Char Rossiyening mustemlikiside qaldu.

1876-yili Tajawusji Zuo Zongtang(1812-1885) 40 ming leshkiri bilen wetinimizge keng kölemde tajawus qilip kiridu we shu yili yazda Ürumchini bisiwlidu.
Uyghuristan Tupriqida Qeshqeriye döwliti qurghan Yaqub Beg 1877-yili 5-ayning 31-küni Korlida zeherlinip wapat bildu, buning bilen Zuo Zongtang Uyghuristangning bipayan jenubigha keng kölemlik tawuschiliq urushini bashlap, 1878 –yili Qeshqeri döwlitini tel-tökus ishxal qilidu. Shundaq qilip, Ana Tupraqlirimizning jenup we shimal terepliri bolsa Ikki chong Jahangir tajawuschilarning tömur Tapini astida yenchilidu.

1881- yili Char Rossiye özining chong mempeetlirini chiqish nuxtisi qilip, Chin sulalisi bilen tarixtiki mexhur atalmish “Ili shertnamisi” ni tuzup, Ili rayonini Menching xandanlighining ishxaliyetige tapshuridu. Buning bilen Chin sulalisi Uyghuristanni tel-tökus ishxaliyet astigha alidu.


Xatime:

Esirler jeryanida biz Arman-istek etken Muddia, Teshnaliq bilen zariqip kutken Subhigah bolsa Serap bolup chiqti……

( Exmetjan Qasimi sözliridin )


Teyarlighuchi: Qara

29.12.2013 München-Gérmanye

Unregistered
30-12-13, 10:50
Zuwaningizdin chiqqanlar toghradek turghan bilen u Uyghurlarning Qan we Janlirigha Zamin Bolmaqta. Yolluq reddiyege Haqaret bilen jawap berishke mejbur bolghanliqing intayin Ajizliqing. sen It yaki bashqa haywandin torelmigen. Sen bir Adem sen. biraq bu sening Ittinmu Peskesh ikengni bilduridu. Bu sening Ittinmu peskesh ikenlikingning ispati. Sening ne Uyghur Tarixidin, Ne Mediniyitidin we ne Exlaqidin xewiring bolsun? Bu sening eslide bir moshundaq exlaqsiz eblex ikenlikingning ispati. Sening Ittin Uginidighan ikki yering barken: biri - Haqaret qilmasliq, Ikkinjisi: Sukut qilip Aghzingni yumush.

Unregistered
31-12-13, 04:48
Ademdin Torelgen "Teyarlighuchi: Qara ",

Qeni u sening "Dunyadiki eng Meshhur Nutuq"digen Oydurma Maqaleng? nime uchun ilip tashlandi?
Qeni mening Reddiye maqalem? nime uchun ilip tashlandi?
Qeni sening: " Aghzingni yume ittin torelgen mexluq"digen haqariting?

nime uchun ilip tashlandi?

Zuwaningizdin chiqqanlar Tarixtni Oydurghan , qulaqqa toghrudek tuyulidighan hikayilar. Undaq bolmisa ularning nedin ilindi? Menbe qeyerde?
Oyazghanlirining aldimizdiki neq realliqlarni yoshrush uchun toqulghan hikayilar. Tarixtiki toghra yolni tapalmighan ejdatlirimizning xatalirini sen toghra yol sep korsitiwatsen. Nowette xitay puwlewatqan „Diniy inqilap“, „Ghazat yoli“ni teshwiq qiliwatisen.

Peyghember sozligen nutuq bolsa nime uchun ismingni ashkarilimaysen. Uyghurlargha bashqa bir yol korsitiwatisen, yazghanlirining Uyghurlarning Qan we Janlirigha Zamin Bolghan nersiler. Yolluq reddiyege Haqaret bilen jawap berishke mejbur bolghanliqing intayin Ajizliqing.

sen It yaki bashqa haywandin torelmigen. Sen ademni haqaretlep ozengning Ittinmu peskesh bir Adem emes mexluq ikenlikingni Ispatlawatisen. Men sening bu qarishinggha qoshulmaymen. Chunki men bir haywan yaki mexluqning Tarix oyduralmaydighanliqini bilimen. Sen bir Adem sen. biraq sening Ittinmu peskesh exlaqsiz ikenlikingnila qobul qilimen.

Sening ne Uyghur Tarixidin, Ne Mediniyitidin we ne Exlaqidin xewiring bolsunki?
Sening Ittin Uginidighan ikki Yering bar iken.

Birinjisi- Ittek Haqaret qilmasliq,
Ikkinjisi- Ittek Sukut qilip Aghzingni yumush.

Jawabim Peqet: “ Aghizingni yume Ademdin toerlgen exlaqsiz Adimiy Haywan” dur. Haqaritingge buningdin artuq ghezeplensem sendiki Adaletsizlik men terepke otup qalidu. Sen terup tursun.

______

Men Her ikki maqalini bu yerge qayta qoydum. Oqurmenler Bahalisun dep biraq ilip tashlandi. Ular www.uyghurensemble.co.uk we www.uyghurpen.com (bu bettinmu ilip tashlanghan bolushi mumkin. Istiguchiler Uchun Email Adresim : malik-k@web.de )