PDA

View Full Version : Tarixtiki Üchturpan Qozghilangi



Unregistered
25-12-13, 09:12
Tarixtiki izlardin (2)

ÜchTurpan „Jigde Yighiliqi“

Teyarlighuchi: Qara

„Kelgusini körush üchün zörur bolghan Nür peqet ötmushni toluq we toghra bilishtin ibaret.“
(Abdushukur Memtimin)


Chin sulasining padishasi Chiyenlung (1711-1799) ning eskerliri 1760-yilliri Üchturpangha bisip kilip, Elenurxan (Tarixtiki meshhur Iparxan) ni esirge ilip, Beyjinggha ilip kettidu. Perizat supetlik, Ipar puraydighan bu qiz bolsa Emir Muhemmetjan bilen Ezim Ezize pasha Xénimning newrisi idi. Elenurxanning rahini özige mahil qilish üchün Padishaning Saray xoshametchilirining pal silishi boyiche „Miwisi Altun, yopurmigha Kömush, shéxi Polat , hidiy Ipar“ bolghan Üchturpanning yerlik Jigde köchitini saraygha köchurush üchün leshker bishi Su Ching bilen Hakimbeg Ebeydullagha perman chushuridu.

Shu chaghalrda Hakimbeg Ebeydulla bilen Ambal Su Ching birliship, xalighanche Adem ölturup, Uyghur xelqining mal-mölkini bulap, Xotun-qizlirigha basqunchiliq qilghan bu zorawanliqidin, Üchturpan xelqining chidighuchiliqghi qalmighan idi. Zalimlar xelq ustidiki siliqni kün-künge köpeytip, xelqni bir tire, bir ustixan qilip qoyghan idi.

Bu chaghlarda Uyghur xotun-qizlar xatirjem tala tüzge chiqalmayti. Xan leshkerliri körgenla ayallargha xalighanche basqunchiliq qilatti. Bezide yamulda „Ziyapet“ namida ayallarni mejburi tutup kilip, heptilep ayallarni mejburi yamulgha solawalatti. Numus küchidin bash köturelmigen nurghun erler özlirini ölturwalghan idi.

Xeliq ichide yuz-abroyi bar inawetlik Rexmutulla digen kishining Gülzare digen chiralliq ayalinimu yamullagha solawilip, qoyup bermigenligi üchün, Rexmutullaning wijdani jidimay, yuriki örtulup, qan-zerdige tolup, partlash pursitini kutup turghan idi. Del mushu chaghlarda Su chingning naynaq oghli Su lun bilen Hakimbegning oghli Kamal ikkisi tamasha üchün Axsugha kitiwatqan yolda , qolida Kapaq köturup sugha chiqqan bir bozchining qizi Anargülni körup qilip, uninggha Su lun isilip, niyitini buzidu, Qiz pütun küchi bilen qarshiliq qilidu, del mushu chaghda Jüme namizidin qaytqan jamaet bu exwalni körup, u ikki lukchekni qattiq urup, qizni qutquzup qalidu. Bu ikki lukchek Mejit Imaming salasi bilen jini aman qilip, sheherge tikiwitidu. Bu exwal Rexmutullaning qattiq gheziwini qozghaydu chünki Anargül bolsa Rexmutullaning oghli Amanullaning söygini idi. Bu weqedin kiyin Amanulla segeglik bilen etrapigha jigerlik Uyghur yashlirini yighip her ixtimalgha qarshi teyarliq köridu. Yashlarni Palta-keke, Kaltek-toxmaq, Qilich-orghaqlar bilen qorallandurup, teyarliq qilip, „Qoltuq“ digen taghliq rayongha chiqip kitidu.

Del shu chaghalrda Xandin “Jigde köchurush” permani yitip kilidu. Buning bilen Su ching we Ebeydulla suyqes tuzup, bu ishqa Rexmutulla bilen oghli Amanullani meshul qilip bikitidu. Ularning mexsidi bu ikkisini bu ishqa meshul qilip, yolgha siliwitip, Anargülni qolgha kelturush idi. Likin segek Amanulla bilen Anargül dadisi Rexmutullagha qozghilang qilish toghruluq mundaq xet yazidu.


Qara tashlar zar yighlaydu,
Bashqa chüshken dertlerge.
Serkerde bolung emdi,
Jandin toyghan xeliqlerge.

Jigdiliktin jeng bashlap,
Shéhit bolsaq arman yoq.
Bundin artuq chidarigha ,
Emdi bizde derman yoq.

Aqtuqayning séyida ,
Seldek aqsun qénimiz.
Erkinlik dep jan bersek,
Söyunmemdu jinimiz.

Del mushu chaghalar 1765-yli 2-ayning bashliri idi.
2-ayning 14-küni hasharchilar Jigde köchetlirini nechche yüzligen tagharlargha qachilap , yolgha chiqish üchün toplishidu we bularni uzutush üchün kelgen ayal-balilar köz yashlirini qilip, yighilghan chong meydan otturisigha bir qametlik, qeyser bir kishi zeberdes dessep kilip, ot chaqnat turghan ötkur Közi bilen hesretlik qan-yash tökuliwatqan qérindashlarning perishan yuzlirige tekshi nezer salidu. Bu kishi del Rexmutulla idi.
“Qirindashlar! Bugunki künde bizning bishimizgha chushuwatqan zulum-kulpetlerge saydiki qara tashlarmu nale qilishmaqta. Bu zulumgha qol qoshturup, “lebey “ dep turiwiremduq? Yaq, yaq! Emdi taqitimiz taq boldi. Bugundin bashlap men silerge Serkerde! Biz atlinayli, Jigede qachilanghan Maltaqlarni urup chiqinglar! Qolunglargha qoral ilinglar! Qini yurekliri zerdepke tolghan yurtdashlar, qel´ege qarap algha!” dep xitap qildi.

Qehriy-ghezipi téship turghan déxan yigitliri shuan awaz qoshup, herketke ötti. Buning bilen pütun xelq qozghulup shu künila qozghilangchilar sani onminggha yetti. Bu tarixtiki “Jigde yéghiliqi” dep nam alghan shalliq qozghilang idi.

Bu toghruluq bir shair mundaq yazidu:

Ilahim bendilerni munggha saldi,
Köchurup jigdilerni Tunggha saldi.
Tégip bashqa hemishe tayaq-toqmaq,
Yérip tenni tömur derre bilen choqmaq.

Zulum ashti, hashar-alwan kilip téz,
Ayaq asti qildi köp xotun – qiz.
Tugep taqet, uninggha sewir-imkan,
Déduq bolsun, pida bu jan, tökup qan.

Rexmutulla serkerde qozghilangchilarni üch chong liniye boyiche qel´ege qarap hujumgha öttishke buyridi. Buning bilen Qel´eni qorshawgha aldi. Etisi qel´edin ayalche yasinip, oghurluqche chiqqan Hakimbeg Ebeydulla bilen Ambalning oghli Su lunni Anargül bashliq qozghilangchilar qolgha aldi we helqning köz aldi qetle qildi.
Ambal Su ching bolsa azghina chirikliri bilen sipilning ichige solunup qaldi. Hayatidin umudini uzgen qanxor Ambal sipilning ichidiki derexqe esilip öliwaldi. Chirikler yamulning qoral iskilattidiki oq-dorilarni yighip hemmisini özliri bilen teng partlitip halak bolushti.

Gerche qozghilangchilar ghelbe qilghan bolsimi bu tixi jengning bashlinishi idi. Üchturpanni mudapi qilishtin bashqa etraptiki rayonlardiki xelqni qozghash üchün küch ewetish lazim idi. Uning ustige bu etiyazliq tirilghu mezgili bolup, yerlerni aq tashlap qoyushqa hergiz bolmayti.

Dixanlar bir tereptin dixanchiliq ishliri bilen meshghul bolsa bir tereptin Üchturpani qoghdash ghimida idi . shu chaghda Qeshqet terptin Qeshqer ambili nurghun leshker tartip üchturpangha qarap yol alsa , Ben Taxey digen Aqsu ambili xan lleshkerlirini bashlap yolgha chiqti.

Rexmutulla bu xewerni anglap derhal urushqa teyarliq qildi aridin bir ay ötkende urush serq we gherip terptin tengla bvashalndi.
Rexmutullaning ichong oghli Esmutulla Qeshqer tagh yolidin kelgen leshkerlerge torap zerbebirip nurghun qoral olja aldi. Ikkinchi oghli Amanulla bolsa Yéngi toy qilghan ayali Anargül bashchilighidiki qoshun Aqsudin kelgen chirikler bilen qalliq jeng qildi. Ikki septiki bu urush bir hepte dawam qildi we ghelbe bilen axirlashti.

Bu xewerni anglighan Kure jangjuni Üchturpangha 3 ming tallanghan xan qoshunini ewetti. Bu qoshun üch terepke bölunup wujumgha ötti. Aqsu saylighidin bisip kirgen xan qoshuni bilen Anargül bash bolghan qoshun tutushti. Qexriman Anargül talliwalghan Alte qiz qoghdighuchisi bilen qeqrimanlarche jeng qilip leshkerlerni axiri chikindurdi. Xan leshkerliri arisida Anargül toghrisida” oq ötmeydighan ewliya Qiz” digen söz-chöchekler tarqaldi. Anargül bashchilighidiki yette qiz at chapturup, qilichlirini oynutup xan eskerliri arisigha bösup kirgende , xan leshkerlirining sipi buzulup, herterepke pitirlap qichishatti.

Walenki qattiq ghezepke kelgen Kure jangjuni axiri pütun küchini ishqa silip, jengge atlandi, Üchturpan etrapida xan leshlerliri xundi qagha-quzghunlardek mingghildap ketti. Yeni onminglighan qoshun top-zembirekler bilen wujumgha öttup, qattiq mudapide turghan qeriman Üchturban qozghilangchilarning sipini buzup tashlidi.

Qeqriman Anargül öz sepdashliri bilen kindiq qini tukulgen ashu mubarek tupraqta tajawuzchi xan eskerliri bilen qanliq jeng qilip, qeqrimanlarche Shéyit boldi. Axirda uning söyumlik yoldishi Amanullamu qeqrimanlarche Shéyit boldi.

Qozghilangchilar aridiki bezi teslimchi munapiqlar teslimchilik yolini tutushqa bashlidi likin Rexmutulla axirche jeng qilidighanlighini bildurup, qozghilangchilar bilen birge sipilgha chiqip jeng qilip, jengde Shéyit boldi. Urushqa chong oghli Esmutulla qomandalliq qildi likin xain Sabir bilen Shérip digenler özining rezil epti-beshirisini toluq ashkarlap, Esmutullani qolgha ilip, baghlap Xan leshkerlirige tapshurup teslip boldi. Buning bilen minglighan shéyitlarni bergen bu qozghilamng teslimchilik bilen meghlubiyetke uchrap ,tiragidiyelik axirlarshti. Likin tarixta ajayip komidiyelik ishlar bolidiki xan leshkerliri aldi bilen Teslimchi xain Sabir bilen Shakirni ölumge hukum qilip, kallisini aldi bu ikki xainning hayati shemendichilik bilen axirlashsa, Teslim bolushni xalimay uzul –kisil jeng qilish terepteri bolghan Esmutullaning ölumi sereplik , xelqimiz menngu yan itidighan ölum boldi. Anargül bash yette qizning qeqrimanliq ish-izliri ta bügunkiche menngu Uyghur xelqining tilida dastan bolup, Öz ana wetinini tajawuzchi dushmendin qoghdash üchün özining yashliq hayatini bu yolda shéyit qilghanlighini xelqimiz menngu yat iytip kelmekte.

Bu qeqrimanlarning ish-izliri , hikayiliri minglighan qeqriman Uyghur Oghul -qizlarning hikayilirining peqet bir qizmi .

Tarix bolsa hayatning eyniki, Tarix ewlatlarning ustazi.

Tarixtiki qeqrimanlarning ish-izlirini eslep turush bolsa dawamliq qilinghan ibadetke oxshaydu. Chünki Insanning rohimu jennet we dozaqtek qatmu-qat bolup, siz jennet qismigha nezer salsingiz güzel Baghlar, hushpuraq Güller , sup-suzuk aqqan Iriqlarni körusizde özingiz meghrur his qilisiz. Siz özingizning rohini dawamliq bu tarixi eslimilerni eslep , ulardin ülge ilip, yaxshi ish yaxshi herket bilen shughulnup , Rohingizni paklap tursingiz elwette siz dawamliq Rohi dunyaringizning jennet qismida yashaysiz.

Eger siz eksi halda Rohi dunyaringizning Dozaq qismigha mensup bolup qalsingiz, uhalda özingizning qilghan eskiligingiz, rezilligingiz bilen dawamliq yuzlushup, hayatingizda qilghan pütün shermendilikler sizge öz sayingizdek egishidu. Hayatingizda qilghan eskiligingiz, qilghan yalghanchilighiz, Kishilerge bergen azarliringiz, Hesetxorliqingiz, eski Niyetliringiz, Xainliqingiz, bir waqitlarda chin yurektin qilghan qesemliringiz kiyin u qesemni shermendilerche buzghanliqingiz ….. bolsa mengguluk köz aldingizda namayen bolidu. Del shuchaghda bilsizki öz Rohingizning neqeder kirleshkinini!


Hörmet bilen,

Qara

25.12.2013 München-Gérmaniye

Unregistered
27-12-13, 05:51
Rehmet!


Qeqrimanlar Tarihni !

Tarih Qeqrimanlarni Yaratqan!