PDA

View Full Version : Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining 80 yillighini esleymen!



Unregistered
09-11-13, 09:59
Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining 80 yillighini esleymen!


Hayat men üchün qimmet,
Hayattinmu qimmettur muhebet.
We likin kechimen her ikkilisidin,
Erkinlik azatliq üchün men peqet.

(Sandur Petofiy 1823-1849)

Sherqiy Türkiatan Islam Jumhurriyiti mundin 80 yil muqedem , Merhum ustaz , Uyghur millitining söyumluk oghlani, döwlet erbabi, mutepekkur Alim Sabit Damollam (1883-1941) rexperligide , Hoten dixanlar qozghilangining ghelbisi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulup, Könchi mehellisining aldidiki meydanda Bayraq chiqirilidu.
Bu bayraq Ay-Yultuzluq kök bayraq idi. Bayraq chiqirilip, jumhuriyet qurulghanliqini jakarlash chong yighinida, hökümet teshkiliy apparati, asasiy qanun we dölet marshi élan qilindi.

Döwlet Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining Iptidai itiqatti (Tutum) bolghan Kök asman Ilahi bilen munasiwetlik bolup, uyghur helqi qedimqi zamanlarda Kök asmanning renggini Tengri ilahining supitini bildurdighan rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan. Oghuzxan dastanlirida bolsa Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu. Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep” bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul Xudaning qudriti bilen,
Birla kökerdi shu kököm.
Shahi renglik, ghunche menglik,
Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,
Cherwisini otqa qaqlisilla.
Kökni tutqan biz iduq,
Bizni untup qalmisla.



Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Uning üchünmu mutepekkur ustaz Sabit Dammolla Bayriqimizni millitimizning simholli kök reng , muqeddes Islam éytiqatimizning simholi Ay-yultuzni birleshturup , Bayriqimizni Ay-yultuzluq kök bayraq qilip bikitken.
Epsuski bu Jumhuryitimizning ömri anche uzungha barmay, böshigidila ichki we tashqi mustebit küchlerning zorawanlighi bilen ujuqturwitilidu. Shundaq minglighan , on minglighan shehitlarning qan bedilige kelgen bu Jumhurriyetting qurulushidiki tarixi dewrilerge nezer közimizni artturidighan bolsaq , u chaghdiki Uyghuristanning weziyiti intayin murekkep idi.

Xelqimiz bolsa Yang Zengshin (1863-1928 ) ning 17 yilliq mustebit hakimyiti dewriliridin bashlap yeni 1912-yili Yang Zengshin textige chiqip , wetinimizning pütun memuri, herbi , siyasi hoquqini öz qoligha ilip , intayin hiligerlik bilen siyaset yurguzup, ilghar pikirlik alimlirimizni ölturup, milletni nadan qaldurush siyasiti bilen döwlet bashqurdi. Mana bu chaghda Qumulda Tömur Xelpe yitekchiligidiki Dixanlar qozghilangi partlaydu , likin siyasi séhirger, mekkar tülke Yang Zengshin “Yolwasni Tangdin chüshurup, Qepezge Solash” hilisini ishlitip , qol astidiki Tunggan herbi Siling hem dindin omdan xewiri bar , Li Shifuni 12 taghni igenlep yatqan Tömur Xelpining yinigha sulhi qilishqa ewetidu. Lishifu Tömur xelpini Urumchige ekitish üchün mundaq yalghan qesem ichidu:” Jamaet men hazir Allaning öyi bolghan bu Meschiti mubarekte herqaysilirigha nahayiti muhim bir gepni éytimen. Men Alla ta alani bir, Muhemmet Mustapa sellahu eleyhisalamni Allaning bizge ewetken heq rosuli dep, dilim bilen testiq we tilim bilen iqrar qilip, mehsher kuni jawap berguchi bendilikim bilen shuni eytimenki : Yang Jangjun janabiliri Tömur xelpini Urumchige chillishida qilche yaman niyiti yoq .Hemmisi el-yurtning amanlighi üchün. Bu gipim yalghan bolsa , mana qolumda turghan mushu ulugh Qur´an kerim mini ursun. Qiyamet kuni hemminglarning qizil tirnighi péqirning yaqisida bolsun! “ . wahalenki ming epsus Tömur xelpe Urumchige aldinip kilip, 1913-yili 9-ayning 6-kuni Yang Zengshinning jallatliri teripidin wehshilerche qetle qilinidu. Mana mushu qozghilanggha ishtirak qilghan Hoja Niyaz haji u chaghda Tömur xelpe bilen Urumchige barmay Taghning ichige kirip kitip, owchiliq bilen shughullanghan bolup , Tömur xelpe ölturulgendin kiyin, Qumul wangi Shah Mexsut teripidin tutush buyrughi chiqirilidu. Shuning bilen Hoja Niyaz Qumul tangliri arqiliq Altay, chöchek tereplerde yurup , ahiri Sovet itipaqigha ötup kitidu. U Yarkenttiki Welibay digen kishining qolida ishlep yurup, nurghun ilghar pikirlik Uyghur ziyalliri we sodigerler bilen tonishidu. U chaghalarda Almatada 1878 –yilliri char Rossiyening ilini bisiwilip, ilidin mejburi yette su rayonigha köchurgen Uygurlarning ewlatliridin biri bolgha Abdulla Rozibaquyup digen bala bolup, u uyghurlarni oyghutush, ilim –meripet bilen közini ichip, axiri wetinimizni munqerzliktin qutuldurush mexsitide 1916- yili “Jongghar taranchilar ittipaqini “ qurghan hem Bolshiviklar partiyesige mexpi eza bolghan bolup, kiyin öktebir inqilawi ghelbe qilghanda Yarkent rayon inqilawi kumititning bashlighi bolghan , kiyin Almata Inqilawi kummitining ezasi bolup, muhim hizmetlerde bolghan bu yigit 1919-yili Almatata “Jongghar Taranchilar itipaqi” ning chong qurultiyini chaqirlip , bu yighinda “Jongghar Taranchilar itipaqi” ni “ Uyghuristan inqilawi itipaqi” qilip özgertidu. Mana mushu chaghda Hoja Neyaz Haji Abdullaning tonushturishi bilen bu teshkilattaqa eza bolidu. Bu teshkilat 1921-yili shu chaghdiki Türkistanning merkizi bolghan Tashkentte 111 wekilning qattishi bilen chong bir yighi ichip , muhim qararlarni alidu. Yeni Ili rayoni we Qeshqeryede Uyghurlarni oyghutup, Jeddichili mekteplerni ichish we axiri Uyghuristanni qurup chiqish . we shu yéli özining arzu , umutliri putulgen nizam-namilarni ilip, Abdulla Rozabaqiyup bashchilighidiki üch kishlik ömek Moskowagha birip, Lenin bilen körushidu we özlirining Sovet itipaqining hamilisidiki Uyghuristan qurush pilanini tapshuridu. likin Lenin uch kindin kiyin jawap biridighanlighini éytip ularni yatiqigha qayturidu. Epsus üch kündin kiyin bulargha mes`hul hadim ularning Almatagha qaytishini , Almatada jawapni kutushni éytidu. Abdullam Almatagha kilip 9 aydin kiyin jawap tapshurup alidu, epsus ming epsus shunche waqittin biri kutken arzu-armanliri yoqqa chiqip,”Uyghuristan” qurush tekliwi ret qilinip, hemde bu “Uyghuristan inqilawi itipaqi” qanunsiz teshkilat dep bikitilip, pütün ezalar tarqitilidu . Dimek bu teshkilatqa eza bolghan we Sovetta herbi telim-terbiye körgen Hoja Neyaz haji 1923-yili Rossiyede ichki urush bashlanghanda Welibay bilen bille Ghuljigha qaytip kilidu. Kiyin Urumchige kilip olturaqlishidu.

1928-yili 5-ayning 16-küni Shah Mexsut wang ölup ornigha oghli Nezer wang bolidu. Shu yili yeni 1928-yili 7-ayning 7-küni Yang Zengshing Urumchi qanun mektiwining 1-qarar oqughuchilarning mektep puttush murasimida , özining qol astidiki Goming Dangchi (Xelq inqilawi partiyesining ezasi) Fen Yawnen teripidin itip ölturilidu. Ornigha purset perez, epyunkesh Jin Shurén (1979-1941) eskiri küchige tayinip, Fen Yawneni ölturup, hakimyetni qolgha ilip , pütün Uyghuristanning dubini dep ataydu. Jin Shurén hakimyet bishigha chiqqandin kiyin xeliqning küni téximu nacharlishidu, pul paxallighi éghirlap, alwang-siliq köpiydu. Buning bilen 1931-yili 2-ayning 20-küni Jin Shuréning bir tuqqan qirindishi , Qumul Aratürk nahiyesining walisi Zhang Gohua bir Uyghur qizigha mejbur toy qilmaqchi bolup, 33 neper chiriki bilen kilip, daqqa-dumbaqlar bilen murasim ötkuzidu, bu pursttin paydilanghan xelq chiriklerge sharap ishkizup, mes qilip, qolliridiki qorallarni tartiwilip, hemmsini ölturidu. Buning bilen yene bir qitim Qumul diyari we pütun Ana zimin oyghunup kitidide, inqilapning yalqunluq oti pütün Uyghuristan ziminni qaplaydu. Hoja Neyaz haji aldin pilanlighan inqilapning peyti yitip.keldi dep bilip, Salih dorgha, Abduniyaz miraplar bilen qozghilangchilar qoshunini teshkillep chiqidu. Birneche qitimliq jenglerdin kiyin Hoja Neyaz haji qoshunliri Qumulni tel-tukus azat qilidu. 1932-yili 6-ayda qozghilangchilar Hoja Neyaz hajini bash qomandan qilip teyinleydu. Bu qozghilangning zerbiside Jin shurén hakimyiti tewrinip qalidu. 1933-yili 6-ayda Yaponoyede oqup kelgen herbi emeldar Shéng shisey atalmish “12-april” özgirishini qilip, Jin Shurénning ornigha chiqidu.

Shéng shiseyning qoshunliri bolsa Hoja Neyaz qoshunliri bilen urushup köp chiqim tartidu, jeng bilen yéngishqa közi yetmigen mekkar, qiltaqchi Shéng shisey chong hélilerdin ajiz qilip, dosluq zenjirini qimirlitip, dosloq surti bilen qolida “Dosluq qongghiriqini “ jiringlitip, Chitay xan emeldarlirining öz reqibini yoqutushtiki eng unmluk eneniwi kilassik usuli “Emelge teyinlesh hilisi” ni ishlitishke bashlaydu.

1933-yili 4-ayning 4-küni Hoja Neyaz hajining turushluq orni Fukanggha Shéng Shiseyning wekilliridin Ching Dili, Huseyinbeg, Tursun Baba, Mensurjanbay, Exmethan Darin we Sovet konsolining wekili qatarliq 7 kishi kilp, Hoja Neyaz hajigha Sovet kipil bolidu dep, 10 maddiliq urush toxtitush bitimi tuzulidu. Buning asasi mezmuni: Xinjiang ölkisini Simal we Jenup dep ikki qisimgha ayrip, bitimge imza qoyushqan her ikki terep, yeni urush mezgiligiki Urumchi waqitliq hökumiti bilen Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti barawer idare qilinidu. Qumul, Turpan, Pichan, Toxsun qatarliq rayonlar Jenubi Xinjianggha, Bariköl bolsa Shimali Xinjianggha tewe qilinidu. Jenubi Xinjiangning herbi, memuri, jumlidin maliye hoquqi Jenubi Xinjiang amanliq qoghdash bash qomandani Hoja Neyaz haji bashchilighidiki Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti qolida bolidu. Emeldarlarni teyinlesh we qaldurush ishlirini shu hökumetning özi bashqurup, peqet ularning tézimligini Urumchi waqitliq hökumetke melum qilip turidu. Jenubu Xinjiang hökumiti 5000 din köp esker saqlimaydu. Xinjiangda urush tuggenge qeder, mezkur qoshunning qoral-yaraqi bilen oq-doraliri Urumchi terep teminleydu we ewal ikki ayliq maashi derhal tarqitilidu. Zörur tipilghanda bir terepning iltimasi bilen ikkinchi terep uninggha shertsiz herbi yardem biridu we yardem zöriyiti tuggen haman öz tewesige qaytidu. Bu bitim Xitayche, Uyghurche 3 nusxa qilip yizilip, bir nusxisi merkizi hökumetke yollandi, jenubu we Ximali Xinjiang hökumiti bir nusxidin ilip qilindi. Bu bitimgha Shéng doben bilen Hoja Neyaz haji imza qoydi, tamghiliri basidu we Urumchidikin Sovet bash konsoli shayit bolup qol qoydi. Shuning bilen Hoja Neyaz haji jenup terpke yurup kettidu . Likin yolda dawamliq Ma Juying qoshunliri bilen urushup mangdi.

Emdi gimimizge qaytip kelsek Sabit damolla “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitini” qurup mertlik bilen Reislikke Hoja Neyaz hajini bikitken bolsimu, bu qopal , surluk, qaram, tersa, sadda, aq köngul, nadan , merdane dixanlar qozghilangining bu dahisi düsminining hilisige we Sovet itipaqining atalmish wedilirige ishinip, öz qini, öz millitining qeqrimanliri qurghan bu Jumhur Reislikni qobul qilmay, yatlarningki yardemchi Reislikini qobul qildu. Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining bash ministiri bolghan Sabit Damollamni Urumchige yalap apirip, jallat Shéng Shiseyge tapshurup berdu, buning bedilige , özi ölkilik hökumetning muawin reisi bolghan Hoja Neyaz hajimgha Séng Shisey .özi Orus yéridin ekeldurgen Arghimaqlar bilen hadik sogha qildu hem ustilep bir Sovetning qara pikawinimu béridu.Shuning bilen Hoja Neyaz haji chong ayali Qemberhanimni özi turghan mihmanxanigha orunlashturdi. Kucha xénimi Xan ayimni Urumchi Shixabadiki Rozi hajimning baghchisigha, Qumuldiki Ayimini Turpangha köchurup, qora-jay qilip, orunlashturdi. Özi bolsa Xénimlar arisida barkanning Mokkisidek qatrap, birde qara pikapta, birde orus arghimiqi qoshulghan Hadikte héchnimidin ghimi yoq behirman kün ötkuzup yuriwirip, 1937-yili 12-ayning 10-küni Yapon jahangirligining jasusi Shüytiyen bilen til birikturup, Xinjiangda Islam döwliti qurmaqchi boldung digen betnam bilen qolgha alidu. 1938-yili kuzde Hoja Neyaz haji bashliq Qumul dexanlar qozghilangining rexperliridin Salih dorgha, Gusul, Baqi Neyaz haji we bashqa Kamal ependi, ***** ependi, Boqan Xélil qatarliq ilghar pikirlik uyghur oghlarliridin 108 kishini boghup ölturup, Jang Guangchen bashchilighidiki jallatlar, Sayupuning gherbidki Taqqa kömuwitidu.

Shundaq qilip dihanlar ghozghilangining dahisi , “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining” Jumhur Reisi we shundaqla meghlup bolushning sewepchilirining biri , shunche zor qozghilanglargha tutush qilghan turuqluq, qiliwatqan ishining nishaninimu iniq bilmey, hetta bayraq layihileshni oylapmu yitelmigen , izilgen xeliqning béshi turuqluq, düshminige qol bergen bu sadda bashchmizning hayati bolsa tarixta Uyghur milliti könup qalghan , ichinishliq téragidiye bilen axirlishidu.

Gerche “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyiti” ning ömri uzun bolmisumu ,bizge Pexirlengidek ejdatlar rohidin bir dasatan miras qalduridu.

Ejdatlirimizning bizge qaldurghan rohi jewherlirini unutmaslighimiz, eslep, yad itishmiz bizning meniwi azawibimizgha meghlem bolidu. Otmushi ghuwa milletning kelgusimu ghuwa bolidu.

Kök bayraqning chüshurgen ghuwa sholisi, Rohi térilishimizni yeni maddi bayliq chushep qoyghan insani rohinimizni tirildurwatidu. Térilish , Oyghunush bolsa insan Rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi Ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elekter iqimi emes belki Kök Ay-yultuzluq bayraqning kökush nurliridiki jushquniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu.


Xatime,

Musherrep bildiy ewlattiki Ana qerzide ölmekni,
Weten tupriqida oqya tutup, jengde kömulmekni.
Sanaqsiz merd qénidin boldi hazilki qizil derya,
Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!

(Sayrami Nezmiliridin)


Hörmet bilen ,

Qara

09.11.2013 München (Gérmaniye)

Unregistered
10-11-13, 02:36
70 yildin burunqi Tarixni Rasliqi bilen Hichkim Texi bilgini yoq. herkim ozini aqlash uchun Tarix oyduriwatidu. 70 yilni qoyup 20 yildin bashlisaq hemme ish Ashkare bolmasmidi?-Ejiba?!

Mesilen Perhat Yorungqash Ependimning Towendiki Tragidiyelirige bir qanche yil boldi. Jenwede u: " Uyghurlar Xitay komunist hakimiyitin Umudini uzdi. Umudini 20 yildin kiyin Xitayda barliqqa kelidighan Dimokratiye ozgurishige baghlidi"dep ilan qildi.

"Zimin Jehetti Elip Eytqanda Bu Tupraqlar (Uyghuristan Tupraqlirini kozde tutqan) Jung Goning Altiden biri"-RFA, UAA we Bashqa turbetlerde ilan qilighan bu "Meshhur Jughrapiye Sawadi" Perhat Altidenbir(Muhemedi, Yoruqash, M.Sarami)gha Ait.

Qiziqarliqi "Sherqiy Türkistan Ezeldin Uyghurlarning Ana Wetinidur !"- digen yuqurqi Maqalimu Perhat Altidenbir (Muhemedi, Yoruqash, M.Sarami) gha Ait. Arida Asman-Zimin Perq Bar. Emma Ademlerning Chirayida qizil reng yoq.

_______

"Sherqi turkistan" kelimisi - "Millitimiz Turk, Dinimiz Islam, Wetinimiz sherqi turkistan" diki "Sherqi turkistan"din kelgen. bu shuarni Perhat 1993-yili Erkin Isaning qol astidiki Uyghurche gizitta Tunji qetim qollunup Uyghurlarda omumlashturdi. "Sherqi turkistan" dep atiliwatqan bu jughrapiyewi atalgha korsetken Ziminda Uyghurlardin Bashqa San jehette ustunluk qazanghan Ishghalchi xitaylar mawjut. "Sherqi turkistan" yelqi digende bu ishghalchilargha Qanuniy jehettin Puxraliq hoqoqi we Saylam hoquqi tonulghan bolidu. bu heqte tepsilirek melumat uchun www.uyghurensemble.co.uk gha baq.

"Uyghuristan" digende Bu Tupraqlar xitayning Altiden-biri emes, belki Yerlik Uyghurlargha Ait ikenliki mana men dep chiqip turidu. Qazaqistan, Uzbikistan, Qirghizistan, Turkiye , Azarbeyjan, Rosiye ...digenge oxshash. Merhum Hashir Wahidi: "Sherqi turkistan" u bir Jughrapiyewi Atalghu, Melum bir Milletke Ait weten menasi chiqmaydighan Atalghu" dep maqale ilan qilip uzun otmey "sherqi turkistanchilar" teripidin urup olturuldi.

Xitay Uyghuriye yaki Uyghuristan dep atashtin intayin diqqet bilen ozini qachurup keldi. Xitayning aghzidin chushrmey: "Dong tu" digini "Sherqi turkistan"ning qisqartilip eytilishi. bu heqte bayanlar, ilmi maqaleler uchun Goole.co din Milletchilik heqqide melumatlar bar.Maqalening peqet Temisigha qarshi qisqa pikirlirim hazirche moshunchilik.

_____

* Perhat muhemedi (Yorungqash, M.Sayrami) Jenwe Kishilik hoquq yighinida : "Uyghurlar Hazir Xitay Komunist Partiyedin umut uzdi. Umudini 20 yildin kiyin Bashqa Partiyege almiship dimokratiyege kochishige baghlidi"-digen.

* 64 yildin ilgiri Uyghurlar Xitay Gomindang(Kapitalis) Partiyesidin Umut Kutmigen. Ikki qetim Jumhuriyet quralliq koresh bilen qurulghan. JUmhuriyetni Siz ustazimiz, Liderimiz dep uyghurlargha tengip kelgen arimizdiki xitaydinmu better satqun Isa Yusupler Meghlup qilghan. Isa Yusup we siz istambulda Jumhuriyetni xatirlesh yighinigha Riyasetchilik qilghan idingiz. 64 yildin biri silerdin bashqa uyghurlar Xitay Komunist Partiyedin umut kutmidi.

* "20 yil"ni xitay dimokratchi Usatazliringizdin anglighanmu yaki Öz Ejilingiz bilen oludighan waqtingizgha toghrilap chiqardingizmu?
Semende, Pichanda, Lukchunda, Xotende , Ten En Mende Bombilar, Mashiniolar nime uchun 20 yildin kiyin partilimidi?

* "biz bilmeydigha Tarix"ni sIler UAA din ilip tashlighan bilen Uyghurlar Google.com gha kirip oqup boldi.

* Isa Yusupni qoghdash uchun Exmetjan Qasimini "Xain, Munapiq"qa chiqirip Tarixni burmilighan del siz Perhat ependi turup qandaqmu bu abzastni yazalidingiz?:

„Uzun yillardin buyan kommunist hitay hakimiyiti sherqiy türkistanning tarihini burmilash we yengi tarih oydurup chiqish üchün jiddi heriket qilip kelmekte we bu heriket jeryanida kop sandiki Xitay tarixchiliri we arxiloglirini ozlirining siyesi meqsetliri uchun mejburi xizmet qildurup kelmekte“ .

Tarixni, Merhum Exmetjanni we Uning qurghan Jumhuriyitini haqaret qilip, Inkar qilghan del siz. Buningha Pakit bek kop. Emma bu torda emes-uni siz ilip tashlighan. Shundaq turup bugun yene "Jumhuriyet"heqqide Gep setiwatisiz. heqqingizde yezilghanlar bek kop. Sizni nanglighanhaman Neprettin bashqa nerse isge kelmeydighan boldi-uyghurlarning. "Jung goning Altidenbiri", " Urumchide Berlin temi bar"digenliringiz hich isidin chiqmaydu. heqqingizde yezilghanlargha Aldi bilen Jawapni "20 yildin kiyin Birimen" digen yerge kepsiz.

"Aqni-Qara, Yalghanni Ras qilish emdi Tes ! "biz bilmeydigha Tarix" ta siz tilgha elinghan-oqumapsiz. men neqil korsutup qoyushum mumkin. Mesilen " Biz bilmeydighan tarix"tin Ariye:

// Bu «Pantürkizimchilar» bir tereptin Panturkizimni teshwiq qilsa yene bir tereptin Nenjin Gomindang xitay hokumitining „Shinjang“ xelqige «Chin Turkistani»qurup birdighanliq wedisi barlighini hich bolmisa Ali Muxtariyat (Erkin Isa, Perhat Yorungqashlar yiqinda uyghurlargha Teshwiq qilghan Yuksek Awtonumiye) biridighanlighi , peqet Yapungha qarshi urush axirlashqanda bu ishlarning tebii rewishte hel buldighanlighini (ajiz waqtida bermigen musteqilliq we muxtariyatni hökümetning bishi saqayghan ,Dölet küchlen'gen waqitta birettimu dep hichkim oylap baqimghan -de)sözlep Uyghurlardiki Musteqil Dölet(Ghulja Merkezlik) ke Maslship élip birliwatqan mexpi Teshkilatlinishning we Yer Asti herketlerning aldini alghan yaki teshkillinish yolnishini özgertip Özining sipige qushuwilish arqiliq Uyghur xelqining siyasi iradisni parchilap, kürünerlik ünümge irishken idi.

Yene kilip hichqandaq iqtisad serip qilinmighan idi. Bu paaliyetlerning hemmisi yerlik weqip we jemiyetlerni qurush arqiliq yerlik xeliqtin iane pul yighish yuli bilen ilip birildi. Rastinla bir mezgil shijang yashliri bularning sözlirige ishendi we pul -mallirini bulargha tükti. Chünki bu «Pantürkizimchilar»ning bishida üz xelqining musteqillqighi üchün qan kichip jihad qilghan memtimin boghradek ezimetlermu bar idi.Eger memtimin boghra bolmighan bulsa ,uningdin bashqilargha bulupmu eysa yüsüpke hichkim ishenmeyitti.

Bu köresh deslepte ,tekellup we hile -neyrengler bilen dawam qilghan bolsa , kiyin gizit -jurnallarda uchuq ashkar tillap -haqaretlesh bilen buldighan boldi. Hetta bu «Pantürkizimchilar» ghüljidiki döletning rehberlirini «ruslarning küchigi» ,« kominizimning qorchaqliri» ,«sitalinning gumashtiliri»... Dep aghzini buzup tillap teshwiq qilidighan boldi . Peqet memtimin boghraningla ghuljidiki hökümet rehberliridin exmetjan qasimi qatarliqlar bilen munasiwiti yaxshi idi ,bashqilar bulsa xuddi it -müshüktek bir-birige hörpiyip yürüshetti .Bu weziyette shinjang xelqi üzül- kisl qaymuqti . Bu qaymuqush ta shinjang tinch azat bolup gomindang eskerliri tawsiyuning rehberligide teslim bolup heqiqetke qayitqan , bu «Pantürkizimchilar» bulsa jiyang jiyshining yingilginige ten bermey tüzüp chiqqan «chong quruqluqni qayturup ilish pilani»ning ichidiki « shinjang pilani»ni urunlashning ihtiyaji we hayatini saqlap qilishning arzusida 1000 gha yiqin kishi birlikte chet'elge qachqan'gha qeder dawamlashti . Atalmish «chigradin qayitip kelgen »mes'ut sebir we chinggizxan damullamlar yene shu eysa yüsüpning keynige kirip , yene shu eksiyetchi Jan Kayshi hökümitining pilanigha yemchük bulup yürüshning erzimeydighanlighini , bu atalmish «hijret»ning shinjang xelqi üchün emes gumindang partiysi üchün ikenligini , böridin qutulsimu yene yolwasqa Yem bolidighanliqini chüshinip yetkenligi üchün qaytip kelgen idi //.

Menbe: http://london-uyghur-ansambil-munbir...td4024712.html

__________

Izahatlar:

Maqalidiki «Chin Turkistani» 1991-yilghiche xitay bashchiliqida Seypidin, Hamudun niyaz arqiliq weten ichide Teshwiq qilindi. Abdulla Timen, Isa Yusup, Erkin Isalar arqiliq Weten sirtida Bazargha selinghan. Ottura Asiyada Roslar Jumhuriyetlerning Musteqilliqini tonighandin kiyinki xitayning bu Hile-mikrisi qarshiliqqa uchrap Aqmas boldi. Hile-Mikrilerni aqturush uchun Warisliq qiliwatqanlar tolouq bolmisimu S. H. Metmusa (Diplum Arxitiktur) Qattiq Eyiplewatqan Arimizdiki Xitaydinmu better Satqunlardur.

1992-yili „waqitliq Hokumet qurush Programmisi“ Istambulda Meghlup qilinghandin kiyin kona „Chin Turkistanchi“ Isa yusup we uning xitaydin bolghan satqun oghli erkin isa siyasi sehnige chiqti.

1994-yili Erkin isa 1994-yili „Turkiye Giziti“de : „Men Uyghurlargha wakaliten Chin Fidratsiyuni(Xitay birliki)ni qobul qilimen“dep ashkare ilan qildi. Perhat memet(yorungqash) 20 yildin-biri , Erkin Isa bilen bilikte uyghurlargha xitay birlikini texwiq qilip tengip keldi. Uning axirqi teshwiqati „Uyghur Milli herikiti xitay dimokratliri jiddi tetqiq qiliwatqan chin fidratsiyuni(Xitay birliki)din ibaret musteqilliqqa teyyar turishi kirek“digen bilen dawam qildi.

_________

Bularghimu qiziqishingiz Mumkin:

Millet we Milletchilik heqqide:

http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=15092
http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=15091

Perhat Yorungqash (Mi.Sayrami) nime dimekchi:
http://www.google.de/search?site=&so...hp.sQyRtmHb8QI

Isa Yusup Kimdir:
http://www.turkmeclisi.org/?Sayfa=Go...at=40&Grs=1918

Banu Avar Maqalisi:
http://uyghur-pen-center-forum.94696...td4024933.html banu
http://forum.uyghuramerican.org/foru...ik-

// DUD Teshkilati Reisi
Sidiqhaji. MetMusa
(Diplum arxitiktur)
malik-k@web.de //

Unregistered
11-11-13, 03:02
"adem tillimaymu bir obdan nerse yazalaydikensenghu ? bundin keyin maqale yazsang mana mushundaq edep bilen yaz, bashqilarmu seni tillap yürmeydu .... "

"Adem"ning bash Heripi Buyuk Yezilidu. sen Kichik "a" bilen ularni "adem"dep yezipsen.yezipsen. men bu Ademliring Peskesh
satqunlar Bolsimu Ularning Bash Herpini Buyuk "A" bilen Yazimen. Ularning Ismigha Hermet qelishni Bilimen. emma senlerchu?

Meni 2Olturimen, Kisimen, solamchi, Köt,... Chapimen, Dumbeng qichishsa...larni dep hayatliring otti. Haqaret qilghan Tohmetlerni chaplighan sen Adimiy Haywanlargha Men: Köt Özeng Xonungdin sora dep Jawap bermey-Dadangdin Sora demdimen?! Ale mana Kes, apirip ber didimghu? hemmige maqul disem bolmas?

Meni Adem tillighangha chiqirip yazghan bu xeting konglung Aq emes QARA , Nache bir Xumsi ikenlikingni korsitidu.
Gep Oynotup, Edibiyat bilen haram niyitingge yitimen dep oylima. bu qilmishing Adem tillighandinmu better shumluqng ikenlikini oqurmenler bilmesma?. yazmangni oqusang iching qandaq bolidighandu?

Qandaq Yazsam u ozemning ishi. sen baha biridighan kim sen? Namert bolmisang, Haramdin bolmighan bolsang Ismingni we Dadangning ismini Manga Oxshash yazalighan bolatting. buning bashqa Izahati barmu?

Men seni tillimidim. Satqun ikenlikingni Pakiti bilen yazdim. "Satqun"- Tillighanliq Bolamda? "Xitaydin 32 ming Dollar Pul ilip sanimay yanchuqigha saldi" -digenlik Adem tillighan bolamda? Nimengni setip alding u pulni. Altidenbiri dimiseng Bikargha Pul biremdu Amerikida Bir Xitay sanga?!

men tillighan u "Bashqilar" digining kImler? tillighan bolsam, ozliri chiqip Pakit korsetmey Sen Salachining nime ishi bar bu yerde?! Hayatingda Numus Qelishni bilmey, Ras Gep qilmay, haqaret-Tohmet qelip, yuqurqidek Hile-Mikre ishlitip Ölep kitersenmu? "shinjang Junggoning Altidenbiri"dep unimu setip boldung. Sendin Nime qalidu -oqurmenlerge? weten we Uyghurlargha?.


Men Hichkimni Tillap Baqmidim. kishilik heqqimni qoghdap dekkisini berdim. meni ölturunglar dep kushkurtqan sendeklerdin bir-qanchisini aldin olturiwitishim mumkin. bumu ozemning olmeslikim uchun Heqlim Qoghdunushum bolidu.

Kimni?
Qachan?
Qeyerde?
Qandaq Tillaptimen?
Pakit Korset. Korsitelmiseng Jeset yigen bolisen. 26 qetim solmchiliq qilghan bolisen.

_____________

Unregistered
11-11-13, 04:02
heptide xitaydin sanimay turup 10 ming euro maash elip inqilapchilarni toxtimay tillaydighan bu Sidiqhaji digen 26 den birni pit besip ketken matagha orap, aghamcha bilen boghmaq qilip taza obdan baghlap, üstige jin - shayatunlarni peylidin yanduridighan nijaset bilen itning qenini töküp, süydük bilen isitqu - sowutqu qilip, okyanusning eng chongqur yeridiki wolqan burqup turidighan ongkürge tashlap, öngkürning üstini tengri teghi bilen besip qoysimu yene ömilep chiqiwelip hawshiydiken !
bu hezilekning yiringlap ketken zuwanigha pilning xayisini tiqip üstige qoghushun quyuwetsek andin besiqamdikintang !
kechiche uxlimay adem tillaydighan bu nijisqa birer wampirmu uchrimaydighan oxshaydu, wampir turmaq, kechide hasharet körsimu qachidu bu sesiq nijasettin !

Unregistered
11-11-13, 04:03
heptide xitaydin sanimay turup 10 ming euro maash elip inqilapchilarni toxtimay tillaydighan bu Sidiqhaji digen 26 den birni pit besip ketken matagha orap, aghamcha bilen boghmaq qilip taza obdan baghlap, üstige jin - shayatunlarni peylidin yanduridighan nijaset bilen itning qenini töküp, süydük bilen isitqu - sowutqu qilip, okyanusning eng chongqur yeridiki wolqan burqup turidighan ongkürge tashlap, öngkürning üstini tengri teghi bilen besip qoysimu yene ömilep chiqiwelip hawshiydiken !
bu hezilekning yiringlap ketken zuwanigha pilning xayisini tiqip üstige qoghushun quyuwetsek andin besiqamdikintang !
kechiche uxlimay adem tillaydighan bu nijisqa birer wampirmu uchrimaydighan oxshaydu, wampir turmaq, kechide hasharet körsimu qachidu bu sesiq nijasettin !

hajimka nahayiti yahshi yezipla, bu tazning epti beshirsini tehimu kengrak ichish lazim. masilan bu tazning baliri barmu , uruq tuqqanliri barmu , bar bolsa neda ,nima ish qilidu,chetelda bolsa, yaki watanda bolsimu bolidu, biwaste tuqqanliri dimekchi , we bashqa bilidiganla bolsa ,alla rizasi uchun ,yezip qoysangla? yene bu munapiqning tuluq adirsi ..adirsi............ <barmaq> bu soghini . tuqqanliri alsimu bulidu, tuqanliriningkini, bu taz alsimu bolidu, soghat berishta wasta tallimayman....

Unregistered
11-11-13, 04:04
Hayatimda 3 ewlat munapiqning pushti Sidiqhaji Metmusadek dapshaq, ishekyüz, xawarish, munapiq, ipas, tuzkori, töhmetxor deyüsni körmidim !

Bu deyüsning insanliq uyaqta tursun, hetta haywanliqqimu sherti toshmaydu, xuddi bizning Mekke - medinidiki quram tashni atsimu dajimay bezdek qarap turidighan sheytanning piri !

Keshkiche qawap adem chishleydighan kerbalaning lalma iti !

Bu deyüs Sherqiy türkistanliq emes, belki Xin jiangliq, bu deyüs uyghuristanliq emes, belki aptonom rayonluq !

Bu deyüs Kommunist Xitayning yalliwaghan qelemkishi, heptide ikki qetim özi tughan shehrdiki xitay konsuli bilen haraq ichiship, qaysi uyghurgha qandaq töhmet chaplash heqqide buyruq alidu, bu deyüsning xitay konsuli bilen bille oltughanliqini kögen shahidlar bar, Qeshqe enchuanchuning, aptonom rayonluq enchuantingning ademlirimu yilda ikki qetim kelip bu deyüs bilen körüshüp ketidu, bizning uyediki bir yurtluqimizning eytishiche germaniye hökümitimu apirip bu deyüsni daprosqa tartqan, emma saqchini köse yalghan sarang boluwelip, yerge özini etip , meynet eghizidin shaluq eqitip yetiwaghachqa German hökümitimu bu deyüsni raslam sarang oxshaydu dep meylige qoyuwetken, shundin buyan bu iplas munapiqning piri ishlimey öyide ongda yetip, hökümetning yardem pulini elip, etigen hawshighan itlar bilen teng turup, pütün inqilapchilirimizgha til – haqaret we töhmet yaghdurushqa bashlaylu !

Tunji jumhuriyitimizni weyran qighan ma jungyingning, ikkinchi jumhuriyitimizni weyran qighan Jung hua minguoning sadiq ghalchisi bolup may – göshke chilinip yashighan bu deyüsning ewladi, xuddi ****** shehididek Gong sandang dewridimu ziyan tartmidi, dadisi saqch bolup Qaghiliq we bizning Qeshqede minglighan uyghurnung beshigha chiqti, bu deyüsmu saqchilar ayilikler qorosida chong boldi, xitay unung sadiq jeddi – pushtini közde tutup bu nijisnimu 4 – 5 yil yoshurun yuquri jasusluq bilen terbiyelep Qeshqede jasusluqqa saldi, keyin ürümqige yötkep apirip uyediki ziyali uyghurlagha paylaqchiliqqa saldi, ötkende unung bir sawaqdishi bizning buyege ömürhajigha keldi, unung eytishiche Sidiqhaji metmusa digen deyüs Qeshqe we ürümqidiki haraq sorunlirida ichip – chichip mes boluwelip enchuanqining kenishkisini kösütüp po etip yügen, unung sawaqdishining diyishiche bu deyüs 13 yeshidin bashlap xitay mexsus terbiyeligen alahide jasusmish !

90 – yili bu deyüs awal jasusluq üchün ottura asiyagha chiqti, Qazaqistan, Qirghizistan, Özbekistan we Moskiwalarda qatrap yürüp, uyediki milliy inqilapchilirimizdin hashiri Wahidi, Yüsüpbeg Muhlis, Nighmet Bosaqop hajim, Qehriman Ghujamberdi, Dolqun Yasin qatarliq birmunche kishilerning otturisigha pitne terip, bir – birini zidiyetke selip, ottura asiyadiki teshkilatlirimizni bir – birige aq taghliq, qara taghliq qiliwetti !

Uyede sesip epti – beshirisi ashkare boghili qopqanda , < men yüsüpbeg muhlisining alahide wekili, hökümet qurush ishini bijegili keldim > dep Türkiyede peyda boldi, Türkiyedimu jim yatmay Eysa ependimni, pashamni tillap yüdi, keyin Yüsüpbeg Muhlisi aka Türkiyege kelip, bu deyüsning tipik bir yalghanchi munapiq ikenlikini eytip, jamaetke körgen yeride chalma – kesek qilishni eytqan idi, uzun ötmey, bu nijisning dadisi bilen özi Qeshqe saqchi idarisida qiynap urup – dumbalap put – qolini sunduriwetken barat hajim keluip qaldi, shunung bu jinis Türkiyede turalmay özining Qaghiliqliq yurtdishining setip berishke begen 15 kilo merwayitini elip Qazaqistangha qechip ketti, uyedimu jim yatmidi, Qazaqistanda bir toygha berip, toyda perhat joda digen balining ayalining üstidin pitne terip, kechide berip perhat jodagha ayali üstidin nashayan geplerni tepip chaqti, perhat joda achchighida ayalini miltiq bilen etip eghir zexmilendürüp wetenge qechip ketti, ayal qutquzush ünüm bemey doxturxanida öldi, keyin ayalning uruq – tuqqanliri pitne terighan bu deyüsni tepip hisap soraymiz digende bu sheytan yene quyungha aylinip qechip ketti, sibiriyede bir xitayning dukinida suqunup turup, xitay elip begen yalghan pasport bilen germaniyege qechip keldi, germaniyening München shehride pitne terip, Erkin aka qatarliq inqilapchilarning üstidin töhmet toqup jidel chiqirishqa bashlidi, unung germaniyege qechip kegenlikini uqqan Türkiye we ottura asiyadiki inqilapchilirimiz bu munapiq deyüsni German hökümitige melum qilishni aytip unung jinayi qilmishliri heqqide pakitliq matiriyallarni iwetti, shunung bilen bu sesis höpöp München shehrigimu sighmay, Frankfurt shehrige qichip berip yoshuruniwaldi, uyede özini inqilapchi qilip kösütüp, DUD ( Dunya Uyghur Dötliri ) digen teshkilatni quruwelip, Türklerni aldap pul yighip jenini beqip keldi, bu jeryanda Türklerni < men dangliq arxitektur, jamiyinglargha neqish yasap berimen > dep aldap 50 ming euro pulini aldap qoyuwetkeshke, Türkler unung yalghan sarang boluwaghinigha qarimay taza selip chala ölük qilip exlet döwisige tashliqwetti, tebiyiti özgermeydighan bu sheytan exlet döwisidin ömilep qopup yene xitay xojayinining tapshuruqi bilen esli wezipisini ala qilishqa bashlidi, bir yanchuqida teshkilatining tamghisi, bir yanchuqida ish qeghizi bilen yene momin türklerni aldashni dawamlashturdi, teshkilatining özidin bashqa birmu ezasi yoq, adem körse ichi elishidu bu nijisni !

Diqqet qilsangla, bu deyüsning cheteldiki 20 nechche yilliq ömri pütün inqilapchilirimizgha töhmet chaplash bilen öttiki, meqsidi, xuddi < chalma at, izi qalsun > digendek, heqiyqi ehwalni bilmeydighan uyghurlarning közini buyash idi.
Unung pütün yazmiliri Xitay merkizi hökümetning teshwiqati bilen birdek bolup, xitayni yaman dep yezip baqqan birmu yazmisi yoq … ishqilip bu dyüs erwahning qilmish – etmishlirini dep tügetkili bolmaydu, munapiqliq bu deyüsning qan – qeninigha singip ketken !

Unregistered
11-11-13, 04:06
sesiqhaji satmusa,sen eslide ittin törelgen bir nijis, lalma ittek hemme tor betliride qoghlandi qilinip chalma - kesekke tutulghan bir nijis sheytan, chünki sen emchekni tapalmay podaqqa üssüydighan, tillighan ademni tapalmay chüshüngge kirip qalghanni tillaydighan bir mejruh, sen bir insan bolghan bolsang cheteldiki 22 yilliq hayatingda sanga tegidighan bir mada choshqa bolsimu chiqatti, emma haywanatlar baghchisidiki chishi organgotunmu seni körse tükürüp ötüp ketkechke, 22 yilning yaqi lalma itttek exlet döwiside yigane yetip qopup, sazangdek ewrishim jamduqungni özengning qongigha tiqip, peyti kelse Xitay hezileklige tutup berip heywankebi yashap keliwatisen, pütün chetelde sening teletingni körgen uyghur yoq, germaniyede seni tonuydighan uyghurmu anche yoq, sen uyghurnung nechche ming yilliq tarixida chiqip qalghan bir waba - tuban !
bundin keyin adem tillisang jayini tepip tilla, ghaljir basqan lalma ittek aldinggha kelgennni ghajawerme !

Unregistered
11-11-13, 04:08
Sidiq haji metmusadek munapiq insan neslidin tughulmaydu!!!

Sidiq Haji Metmusa digen bu munapiq bu munberde yene jölügili bashlaptu !
Peqet kallisidin ketken sarangla ömür boyi oxshash gepni we oxshash heriketni qiliweridu, chünki kallisi bashqini tepekkür qilalmaydu !

Sidiq Metmusa digen bu munapiq wetende hechqachan xitaygha qarshi chiqip baqmighan,eksinche dadisi Metmusa digen uyghur xelqining xainigha yardemliship, uyghurlarni qandaq eyiplep, qandaq jinayi qalpaq kiyguzup, turmige tashlap,qandaq qiynap,xitaygha yaxshi qandaq korunushning layihe-pilanini tuzup chiqip, xitay dadilirining qizghin alqishigha eriship,korsetken xizmiti bilen xitay ishghaliyitidiki atalmish "Aptonom Rayon" gha yotkilip barghan,uning "xitay teripidin soraqqa tartildim" digenlirining hemmisi ozining hem dadisi digen xain Metmusaning xitay bixeterlik idarisi uchun ishlep uyghurlarni qanliq basturghanliq herkitini yoshurushqa urunghanlighining delili. Nedimu xitaygha qarshi soz-herkette bolup jazalanghan,hetta xizmitidinmu heydelgen bir uyghurni "Aptonom Rayonluq Hokumet " ning qurulush bashqarmisigha osturup apiridighan xitay bar,undaq xitayni ALLAH-TALA texi yaratqini yoq!

Bu munapiq ozini aqlash uchun barliq rezil amallarning hemmisini, qamlashsun - qamlashmisun qollunup,yene arimizgha suqunup kirip, uyghurlargha teximu kop balayi-apetlerni ekilishke uruniwatidu.

Uning eytqini boyiche qarisaq, << "Aptonom Rayonluq Hokumet " ning qurulush bashqarmisida ishlewatqan yeridin qolgha elinip ziyankeshlikke uchrighan>> bolsa qeni dep baqsun, qandaq ziyankeshlikke uchraptu? xitay uni uruptimu?yaki mukapatlaptumu? birinchi qetim ziyankeshlikke uchrap "Aptonom rayonluq Hokumet " ke yotkelgen bolsa, ikkinchi qetim ziyankeshlikke uchrisa choqum xitayning merkizi hokumitige ( Gowuyuenge ) yotkilishi kerekqu? buni nimishqa yazmaydu? Xitay milyonlighan bigunah uyghurlarni bikardin-bikargha jazalisa, yaki olturuwetidiken yaki tuyuqsizla yoqutuwetidiken,we yaki qattiq qiynap,meyip qilip,muddetsiz qamaq jazasi beridiken,ejiba bu Sidiq Metmusa xitaygha shunche ochuq ashkare jeng elan qilsimu uni osturup ishlitidikina? Bu op-ochuq yalghanchiliqning ipadisi. Uning otkende yazghan yazmisida uning oghlini << Qeshqer wilayetlik saxchi idarisining, siyasi mehbuslarni solaydighan turmisige shungghup kirip,siyasi mehbuslarni solaydighan mehsus turmining ogzisige chiqip, ikki saet siyasi mehbuslarni qoyup berish toghrisida, namayish qilip,ozining yenidiki bombisi bilen saqchilarni derhal siyasi mehbuslarni qoyup berishke qistighan,bu chaghda saqchilar uni etip yarilandurup, besh yilliq qamaq jazasi berip,korla turmisige yotkiwetken " diyilgen maqul biz bu munapiq Sidiq Metmusaning gepini rast deyli, ejiba 1997-yilidiki Ghulja weqeside heqqani,tinch, yolluq namayish qilghan on mingdin artuq yash qiz-yigitlerni tutup,nurghun ademge olum jazasi berdi,nurghun ademge,muddetsiz qamaq jazasi berdi,eng towinige on yilliq qamaq jazasi berdi,ular hechqachan Ghulja sheherdiki saqchi idarisige << shungghup >> kirmigen, ularning qolida bomba emes, yenidiki achquchlarnimu, bir yerge qoyup qoyup << yenimizda tomurning suniqimu bolmisa,bizni jazalimaydu >> dep xitayning quruq qeghez qanunigha ishinip tinchliq namyishqa chiqqan. Lekin bu Sidiq Metmusa digen munapiqning balisi bomba koturup,qatmu-qat herbi,saqchilar qaraydighan turmige << shungghup >> kirip,shunche chong ish qilsa, aran besh yilliq qamaq jazasi berip,yene texi korligha yotkep ketiptimish. Bu bir op-ochuq ozining jinayitini yoshurush uchun << layihilep >> chiqqan pilan,uning balisining ishini ejiba putun Qeshqer xelqi bilmeydikina, ejiba uni besh yilliq kesip Qeshqer turmisige patmay, korligha yotkep ketiptimu? eger uni rastinla melum bir jinayet bilen kesken bolsa,bu munapiqning hem uning dadisi Metmusa digen xainning korsetken xizmiti uchun,bashqa turmige yotkiduq dep qoyup, qoyuwetken gep.

Qeshqerdiki nurghun ademlerning eytishiche uning balisi pishqan oghriken. Uning dadisi Metmusa digen munapiq merhum mujahid Barat Hajimni Qeshqer wilayetlik bixeterlik idarisi xadimi salahiyiti bilen,oz qoli bilen qollirini qayrip turup, qattiq qinapmu iqrar qilduralmighan iken, Barat Hajim "xep Metmusa digen xain sen bile axir bir kuni bir yerde korushupmu qalarmen " deptiken, shunga bu Sidiq Metmusa digen xain, awal Turkiyege xainliq xizmiti bilen kelip, merhum Barat Hajimni uchritip qelip, derhal u yerdin Germaniyege qechip kelgen iken, bu mezmunlar merhum Barat Hajimning yazmilirida eniq yezilghan.
Qeni emise Sidiq Metmusa digen munapiq,uyghurlarning xaini sening aghzingdin ikki qetimliq << zerbe >> yigen << azab >>ingni anglayli, andin sening shuning bedilige xitaydin erishken imtiyazliringni korup baqayli! hu mel'un!!!
Hey uyghur qerindashlar! bu munapiq biz uyghurlargha ata-buwisidin tartip ashundaq xainliqlarni qilghanni az dep bu yerde yene bizni dunyadiki eng dot ademlerge chiqirip, mushundaq tetiqsiz nersiler bilen bizni aldaymen dewatsa nimishqa karinglarda yoq jim olturisiler.

Bu munapiq bu exlet yazmisida yene teptartmay <<diplom Arxitiktur Sidiq haji.Musa teripidin eyiplengen, satqunluqliri pakitlar bilen pash qilinghan RFA, UAA, DUQ, ETIC mesulliri we teshkilatsiz xitay we xitaypereslerdin ibaret.>> dep yezip, ozining biz uyghurlarning barliq teshkilatlirimiz hem barliq herketlirimizge chish-tirnighi bilen qarshi ikenligini eniq ipadiligen. Bizning ata-buwilirimizdin qalghan teweruk sozimiz bar u bolsimu: << heme ademni yaman digen adem ozi yaman >>.

Unregistered
11-11-13, 07:44
Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining 80 yillighini esleymen!


Hayat men üchün qimmet,
Hayattinmu qimmettur muhebet.
We likin kechimen her ikkilisidin,
Erkinlik azatliq üchün men peqet.

(Sandur Petofiy 1823-1849)

Sherqiy Türkiatan Islam Jumhurriyiti mundin 80 yil muqedem , Merhum ustaz , Uyghur millitining söyumluk oghlani, döwlet erbabi, mutepekkur Alim Sabit Damollam (1883-1941) rexperligide , Hoten dixanlar qozghilangining ghelbisi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulup, Könchi mehellisining aldidiki meydanda Bayraq chiqirilidu.
Bu bayraq Ay-Yultuzluq kök bayraq idi. Bayraq chiqirilip, jumhuriyet qurulghanliqini jakarlash chong yighinida, hökümet teshkiliy apparati, asasiy qanun we dölet marshi élan qilindi.

Döwlet Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining Iptidai itiqatti (Tutum) bolghan Kök asman Ilahi bilen munasiwetlik bolup, uyghur helqi qedimqi zamanlarda Kök asmanning renggini Tengri ilahining supitini bildurdighan rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan. Oghuzxan dastanlirida bolsa Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu. Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep” bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul Xudaning qudriti bilen,
Birla kökerdi shu kököm.
Shahi renglik, ghunche menglik,
Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,
Cherwisini otqa qaqlisilla.
Kökni tutqan biz iduq,
Bizni untup qalmisla.



Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Uning üchünmu mutepekkur ustaz Sabit Dammolla Bayriqimizni millitimizning simholli kök reng , muqeddes Islam éytiqatimizning simholi Ay-yultuzni birleshturup , Bayriqimizni Ay-yultuzluq kök bayraq qilip bikitken.
Epsuski bu Jumhuryitimizning ömri anche uzungha barmay, böshigidila ichki we tashqi mustebit küchlerning zorawanlighi bilen ujuqturwitilidu. Shundaq minglighan , on minglighan shehitlarning qan bedilige kelgen bu Jumhurriyetting qurulushidiki tarixi dewrilerge nezer közimizni artturidighan bolsaq , u chaghdiki Uyghuristanning weziyiti intayin murekkep idi.

Xelqimiz bolsa Yang Zengshin (1863-1928 ) ning 17 yilliq mustebit hakimyiti dewriliridin bashlap yeni 1912-yili Yang Zengshin textige chiqip , wetinimizning pütun memuri, herbi , siyasi hoquqini öz qoligha ilip , intayin hiligerlik bilen siyaset yurguzup, ilghar pikirlik alimlirimizni ölturup, milletni nadan qaldurush siyasiti bilen döwlet bashqurdi. Mana bu chaghda Qumulda Tömur Xelpe yitekchiligidiki Dixanlar qozghilangi partlaydu , likin siyasi séhirger, mekkar tülke Yang Zengshin “Yolwasni Tangdin chüshurup, Qepezge Solash” hilisini ishlitip , qol astidiki Tunggan herbi Siling hem dindin omdan xewiri bar , Li Shifuni 12 taghni igenlep yatqan Tömur Xelpining yinigha sulhi qilishqa ewetidu. Lishifu Tömur xelpini Urumchige ekitish üchün mundaq yalghan qesem ichidu:” Jamaet men hazir Allaning öyi bolghan bu Meschiti mubarekte herqaysilirigha nahayiti muhim bir gepni éytimen. Men Alla ta alani bir, Muhemmet Mustapa sellahu eleyhisalamni Allaning bizge ewetken heq rosuli dep, dilim bilen testiq we tilim bilen iqrar qilip, mehsher kuni jawap berguchi bendilikim bilen shuni eytimenki : Yang Jangjun janabiliri Tömur xelpini Urumchige chillishida qilche yaman niyiti yoq .Hemmisi el-yurtning amanlighi üchün. Bu gipim yalghan bolsa , mana qolumda turghan mushu ulugh Qur´an kerim mini ursun. Qiyamet kuni hemminglarning qizil tirnighi péqirning yaqisida bolsun! “ . wahalenki ming epsus Tömur xelpe Urumchige aldinip kilip, 1913-yili 9-ayning 6-kuni Yang Zengshinning jallatliri teripidin wehshilerche qetle qilinidu. Mana mushu qozghilanggha ishtirak qilghan Hoja Niyaz haji u chaghda Tömur xelpe bilen Urumchige barmay Taghning ichige kirip kitip, owchiliq bilen shughullanghan bolup , Tömur xelpe ölturulgendin kiyin, Qumul wangi Shah Mexsut teripidin tutush buyrughi chiqirilidu. Shuning bilen Hoja Niyaz Qumul tangliri arqiliq Altay, chöchek tereplerde yurup , ahiri Sovet itipaqigha ötup kitidu. U Yarkenttiki Welibay digen kishining qolida ishlep yurup, nurghun ilghar pikirlik Uyghur ziyalliri we sodigerler bilen tonishidu. U chaghalarda Almatada 1878 –yilliri char Rossiyening ilini bisiwilip, ilidin mejburi yette su rayonigha köchurgen Uygurlarning ewlatliridin biri bolgha Abdulla Rozibaquyup digen bala bolup, u uyghurlarni oyghutush, ilim –meripet bilen közini ichip, axiri wetinimizni munqerzliktin qutuldurush mexsitide 1916- yili “Jongghar taranchilar ittipaqini “ qurghan hem Bolshiviklar partiyesige mexpi eza bolghan bolup, kiyin öktebir inqilawi ghelbe qilghanda Yarkent rayon inqilawi kumititning bashlighi bolghan , kiyin Almata Inqilawi kummitining ezasi bolup, muhim hizmetlerde bolghan bu yigit 1919-yili Almatata “Jongghar Taranchilar itipaqi” ning chong qurultiyini chaqirlip , bu yighinda “Jongghar Taranchilar itipaqi” ni “ Uyghuristan inqilawi itipaqi” qilip özgertidu. Mana mushu chaghda Hoja Neyaz Haji Abdullaning tonushturishi bilen bu teshkilattaqa eza bolidu. Bu teshkilat 1921-yili shu chaghdiki Türkistanning merkizi bolghan Tashkentte 111 wekilning qattishi bilen chong bir yighi ichip , muhim qararlarni alidu. Yeni Ili rayoni we Qeshqeryede Uyghurlarni oyghutup, Jeddichili mekteplerni ichish we axiri Uyghuristanni qurup chiqish . we shu yéli özining arzu , umutliri putulgen nizam-namilarni ilip, Abdulla Rozabaqiyup bashchilighidiki üch kishlik ömek Moskowagha birip, Lenin bilen körushidu we özlirining Sovet itipaqining hamilisidiki Uyghuristan qurush pilanini tapshuridu. likin Lenin uch kindin kiyin jawap biridighanlighini éytip ularni yatiqigha qayturidu. Epsus üch kündin kiyin bulargha mes`hul hadim ularning Almatagha qaytishini , Almatada jawapni kutushni éytidu. Abdullam Almatagha kilip 9 aydin kiyin jawap tapshurup alidu, epsus ming epsus shunche waqittin biri kutken arzu-armanliri yoqqa chiqip,”Uyghuristan” qurush tekliwi ret qilinip, hemde bu “Uyghuristan inqilawi itipaqi” qanunsiz teshkilat dep bikitilip, pütün ezalar tarqitilidu . Dimek bu teshkilatqa eza bolghan we Sovetta herbi telim-terbiye körgen Hoja Neyaz haji 1923-yili Rossiyede ichki urush bashlanghanda Welibay bilen bille Ghuljigha qaytip kilidu. Kiyin Urumchige kilip olturaqlishidu.

1928-yili 5-ayning 16-küni Shah Mexsut wang ölup ornigha oghli Nezer wang bolidu. Shu yili yeni 1928-yili 7-ayning 7-küni Yang Zengshing Urumchi qanun mektiwining 1-qarar oqughuchilarning mektep puttush murasimida , özining qol astidiki Goming Dangchi (Xelq inqilawi partiyesining ezasi) Fen Yawnen teripidin itip ölturilidu. Ornigha purset perez, epyunkesh Jin Shurén (1979-1941) eskiri küchige tayinip, Fen Yawneni ölturup, hakimyetni qolgha ilip , pütün Uyghuristanning dubini dep ataydu. Jin Shurén hakimyet bishigha chiqqandin kiyin xeliqning küni téximu nacharlishidu, pul paxallighi éghirlap, alwang-siliq köpiydu. Buning bilen 1931-yili 2-ayning 20-küni Jin Shuréning bir tuqqan qirindishi , Qumul Aratürk nahiyesining walisi Zhang Gohua bir Uyghur qizigha mejbur toy qilmaqchi bolup, 33 neper chiriki bilen kilip, daqqa-dumbaqlar bilen murasim ötkuzidu, bu pursttin paydilanghan xelq chiriklerge sharap ishkizup, mes qilip, qolliridiki qorallarni tartiwilip, hemmsini ölturidu. Buning bilen yene bir qitim Qumul diyari we pütun Ana zimin oyghunup kitidide, inqilapning yalqunluq oti pütün Uyghuristan ziminni qaplaydu. Hoja Neyaz haji aldin pilanlighan inqilapning peyti yitip.keldi dep bilip, Salih dorgha, Abduniyaz miraplar bilen qozghilangchilar qoshunini teshkillep chiqidu. Birneche qitimliq jenglerdin kiyin Hoja Neyaz haji qoshunliri Qumulni tel-tukus azat qilidu. 1932-yili 6-ayda qozghilangchilar Hoja Neyaz hajini bash qomandan qilip teyinleydu. Bu qozghilangning zerbiside Jin shurén hakimyiti tewrinip qalidu. 1933-yili 6-ayda Yaponoyede oqup kelgen herbi emeldar Shéng shisey atalmish “12-april” özgirishini qilip, Jin Shurénning ornigha chiqidu.

Shéng shiseyning qoshunliri bolsa Hoja Neyaz qoshunliri bilen urushup köp chiqim tartidu, jeng bilen yéngishqa közi yetmigen mekkar, qiltaqchi Shéng shisey chong hélilerdin ajiz qilip, dosluq zenjirini qimirlitip, dosloq surti bilen qolida “Dosluq qongghiriqini “ jiringlitip, Chitay xan emeldarlirining öz reqibini yoqutushtiki eng unmluk eneniwi kilassik usuli “Emelge teyinlesh hilisi” ni ishlitishke bashlaydu.

1933-yili 4-ayning 4-küni Hoja Neyaz hajining turushluq orni Fukanggha Shéng Shiseyning wekilliridin Ching Dili, Huseyinbeg, Tursun Baba, Mensurjanbay, Exmethan Darin we Sovet konsolining wekili qatarliq 7 kishi kilp, Hoja Neyaz hajigha Sovet kipil bolidu dep, 10 maddiliq urush toxtitush bitimi tuzulidu. Buning asasi mezmuni: Xinjiang ölkisini Simal we Jenup dep ikki qisimgha ayrip, bitimge imza qoyushqan her ikki terep, yeni urush mezgiligiki Urumchi waqitliq hökumiti bilen Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti barawer idare qilinidu. Qumul, Turpan, Pichan, Toxsun qatarliq rayonlar Jenubi Xinjianggha, Bariköl bolsa Shimali Xinjianggha tewe qilinidu. Jenubi Xinjiangning herbi, memuri, jumlidin maliye hoquqi Jenubi Xinjiang amanliq qoghdash bash qomandani Hoja Neyaz haji bashchilighidiki Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti qolida bolidu. Emeldarlarni teyinlesh we qaldurush ishlirini shu hökumetning özi bashqurup, peqet ularning tézimligini Urumchi waqitliq hökumetke melum qilip turidu. Jenubu Xinjiang hökumiti 5000 din köp esker saqlimaydu. Xinjiangda urush tuggenge qeder, mezkur qoshunning qoral-yaraqi bilen oq-doraliri Urumchi terep teminleydu we ewal ikki ayliq maashi derhal tarqitilidu. Zörur tipilghanda bir terepning iltimasi bilen ikkinchi terep uninggha shertsiz herbi yardem biridu we yardem zöriyiti tuggen haman öz tewesige qaytidu. Bu bitim Xitayche, Uyghurche 3 nusxa qilip yizilip, bir nusxisi merkizi hökumetke yollandi, jenubu we Ximali Xinjiang hökumiti bir nusxidin ilip qilindi. Bu bitimgha Shéng doben bilen Hoja Neyaz haji imza qoydi, tamghiliri basidu we Urumchidikin Sovet bash konsoli shayit bolup qol qoydi. Shuning bilen Hoja Neyaz haji jenup terpke yurup kettidu . Likin yolda dawamliq Ma Juying qoshunliri bilen urushup mangdi.

Emdi gimimizge qaytip kelsek Sabit damolla “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitini” qurup mertlik bilen Reislikke Hoja Neyaz hajini bikitken bolsimu, bu qopal , surluk, qaram, tersa, sadda, aq köngul, nadan , merdane dixanlar qozghilangining bu dahisi düsminining hilisige we Sovet itipaqining atalmish wedilirige ishinip, öz qini, öz millitining qeqrimanliri qurghan bu Jumhur Reislikni qobul qilmay, yatlarningki yardemchi Reislikini qobul qildu. Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining bash ministiri bolghan Sabit Damollamni Urumchige yalap apirip, jallat Shéng Shiseyge tapshurup berdu, buning bedilige , özi ölkilik hökumetning muawin reisi bolghan Hoja Neyaz hajimgha Séng Shisey .özi Orus yéridin ekeldurgen Arghimaqlar bilen hadik sogha qildu hem ustilep bir Sovetning qara pikawinimu béridu.Shuning bilen Hoja Neyaz haji chong ayali Qemberhanimni özi turghan mihmanxanigha orunlashturdi. Kucha xénimi Xan ayimni Urumchi Shixabadiki Rozi hajimning baghchisigha, Qumuldiki Ayimini Turpangha köchurup, qora-jay qilip, orunlashturdi. Özi bolsa Xénimlar arisida barkanning Mokkisidek qatrap, birde qara pikapta, birde orus arghimiqi qoshulghan Hadikte héchnimidin ghimi yoq behirman kün ötkuzup yuriwirip, 1937-yili 12-ayning 10-küni Yapon jahangirligining jasusi Shüytiyen bilen til birikturup, Xinjiangda Islam döwliti qurmaqchi boldung digen betnam bilen qolgha alidu. 1938-yili kuzde Hoja Neyaz haji bashliq Qumul dexanlar qozghilangining rexperliridin Salih dorgha, Gusul, Baqi Neyaz haji we bashqa Kamal ependi, ***** ependi, Boqan Xélil qatarliq ilghar pikirlik uyghur oghlarliridin 108 kishini boghup ölturup, Jang Guangchen bashchilighidiki jallatlar, Sayupuning gherbidki Taqqa kömuwitidu.

Shundaq qilip dihanlar ghozghilangining dahisi , “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining” Jumhur Reisi we shundaqla meghlup bolushning sewepchilirining biri , shunche zor qozghilanglargha tutush qilghan turuqluq, qiliwatqan ishining nishaninimu iniq bilmey, hetta bayraq layihileshni oylapmu yitelmigen , izilgen xeliqning béshi turuqluq, düshminige qol bergen bu sadda bashchmizning hayati bolsa tarixta Uyghur milliti könup qalghan , ichinishliq téragidiye bilen axirlishidu.

Gerche “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyiti” ning ömri uzun bolmisumu ,bizge Pexirlengidek ejdatlar rohidin bir dasatan miras qalduridu.

Ejdatlirimizning bizge qaldurghan rohi jewherlirini unutmaslighimiz, eslep, yad itishmiz bizning meniwi azawibimizgha meghlem bolidu. Otmushi ghuwa milletning kelgusimu ghuwa bolidu.

Kök bayraqning chüshurgen ghuwa sholisi, Rohi térilishimizni yeni maddi bayliq chushep qoyghan insani rohinimizni tirildurwatidu. Térilish , Oyghunush bolsa insan Rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi Ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elekter iqimi emes belki Kök Ay-yultuzluq bayraqning kökush nurliridiki jushquniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu.


Xatime,

Musherrep bildiy ewlattiki Ana qerzide ölmekni,
Weten tupriqida oqya tutup, jengde kömulmekni.
Sanaqsiz merd qénidin boldi hazilki qizil derya,
Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!

(Sayrami Nezmiliridin)


Hörmet bilen ,

Qara

09.11.2013 München (Gérmaniye)

Hörmetlik < Qara > ependim, yuqarqi yazmingizni qayta - qayta oqup chiqip nahayiti xursen boldum, nahayiti ilmiy, riyal we ehmiyetlik yezilghan esil bir doklat boptu, bolupmu München shehridiki uyghur jama'itige sizdek ötkür pikirlik bir ziyaliyimizning kelip qoshulghanliqi meni alahide memnun qildi !
ishliringizgha utuq tileymen we ötkür, ilmiy pikirliringiz arqiliq millitimizning dilini yorutup turushingizni arzu qilimen !

Ehtiram bilen : p.Yorungqash

Unregistered
12-11-13, 11:14
Ghuljidiki Yéngi Maarip Jeddichilk herkitige bir nezer



Ghuljida yéngi Maarip herkiti yeni Jeddichilik bolsa Ana wetinimiz Uyghuristanda birinji bolup bashlanghan jay bolup hésaplinidu. 19-esirning axiri 20-esirning bishidila Ghulja diyarida meripetperwer ziyalilar teripidin yéngi maaripni yolgha qoyghan mektepler ichilishqa bashlighan.
Yünenlik Yang Zishing Wetinimiz uyghuristanda 1912-yildin 1928-yilghiche bolghan 17 yil jeryanida, xelqimizni jailiyet, Xurapatliqqa undep, ilghar pikirlik kishilirimizni ölturup, putun ana yurtta zorawanlik bilen hökum surgen zamanlarda idi. . U chaghda uyghuristanda mustebit hökumet teripidin öz mempeetini chiqish qilip achqan , henzu til ügitidighan „Shotang“ digen mekteptin bashqa penni mektepler yoq idi. Mana mushu mushkul zamanlarda Ghulja xelqi yéngiliqqa intilip, yéngi maaripni yolgha qoyup, mektep silishtek ulugh ishlarni qilghan.

Shu chaghdiki jeddichilik herkitining pishwaliridin biri bolghan meripetperwer Mutaali Kamal xelpitim 1895 –yili Yerkettin Ghuljigha kilip, Döngmelide Elabay mejidining yinigha Mektep achidu.
Shu yili yene Kenjaxun, Yaqupaxunlar Uchderwazda mejit silip aridin uzun ötmey mejitning arqa teripige asti-usti taxtayliq Mektep binasi salidu.

Hesuha Damullam 1924-yili Ghuljida yéngi maaripni yolgha qoyushta tolimu jür´etlik qilghan. Hesuha Damullam Misirning Ezher Univirsitini pütturgen bolup, Misirdin ilip kelgen matiryalliri asasta Ghuljida Elabay mejitining yinida mektep ichip, Yashlargha penni derislerni ötken. Jamaet sorunlirida usuli Jedidin terghip qilip, mundaq digen: “ Ilim penni ügünup, dunyagha közimizni achmisaq, bizning insan ikenligimizni héchkim bilmeydu „ dep , Xelqqimizni xurapatliqtin qol uzushke, yéngiliqqa intilishke dewet qilghan. Damollamning azghina waqitta ijdimai tesiri köchuyup, telepkar shagirtliri köpuyidi. Ghulja shehiri we yézilarda ghul-ghullar peyda bolidu. Mektepte oqoydighan yashlarning köpuyishi bilen mektep yinigha qizlar sinipimu ichilidu. Qizlargha Hesuha Damullamning ayali oqutquchiliq qilidu. Mektepte Hésap, Til-edebiyat, Tarix, Jughrapiye we Ten-terbiye derisliri ötulidu. Türkiyede oqup kelgen Mesum ependi bu Mektepte Hésap we Ten-terbiye derislirini birip, Damollamgha Qol-qanat bolidu. Epsus shu chaghdiki mustebit hökumetke yan tayaq bolghan muteesip küchler teripidin : Dinimizni buzdi, „Kalte Quyruqlar“ digen betnamlar bilen qarlinip, mustebit hökumetke chaqidu we shu muteesip Qazi-kalamlar teripidin qattiq urulup, Damollamni naka qilip qoyidu. Bu xorluqqa chidimighan Damollam Jaghastay digen yézigha hijret qilidu.

1923-yilliri Hashir Rizzaq xelpitim Ghuljida yéngi maaripni yolgha qoyidighan mektep achidu. Naghirchida Esqer qarim we Muratbeg digen ilghar pikirlik kishiler „******“ mektiwini quridu. Shu yillarda yene Türkiyede oqop kelgen Tursun ependi, Mesum ependiler Medirisning yinigha Mektep achidu. Mashu yillarda yitim-hésir, ige-chaqisiz ballar üchün Qazanchida 16 ighizliq öyini « Heyriye » mektiwining binasi üchün teghdim qilghan, „Yétimlarning Anisi „ dep nam alghan meripetperwer Ayxan anining ijdimai tesiri Ghulja sheride nahayitimu küchluk bolghan.

1915-yili Türkiyede oqup kelgen Mesud Sabiri ( Tarixtiki „üch Ependi“ ning biri ) ning mektep ichish tirishchanlighi alahide gewdilik bolup, uning milletning qalaq we namratliqtin qutuldurushtiki paaliyetliri küchluk bolghan.
1920-yili Musabaylarning iqtisadi jehettin qollishí bilen Abduraxman ependi, Tursun ependi, Mesud Sabirilar Ghulja sheride toluqsiz ottura mektep derisliki biridighan yéngi maarip mektiwini achidu. Bu mektepte Til-adebiyat, Algibira, Tarix, Jughrapiye, Botanika derisliri ötulidu. Bu mektep uyghur maarip tarixida ottura mektep derisligi ötulidighan birinji mektep bolup hésaplinidu.
Sovet Itipaqiliq Xeriq shunas Alim B.B.Fartolbidning bir esiride mundaq yizilghan: „1913-yildin 1920-yilliri Ghulja sheride Jeddichilik herkiti eng kücheygen dewriler bolup. Ghulja sherining naposimu köpeygen. Sheherde 8 chong mejit barliqqa kelgen, onlighan ilghar penni derislikler ötidighan mektepler we ikki ottura mektep qurulghan. Bu mekteplerde yéngiche oqush yolgha qoyulghan, qizlar siniplirimu ichilghan” dep yézilghan . dimekki shu dewrilerde Ghulja sheri Uyghuristanning yéngi en-eniwi iqim bolghan Jeddichilik herkitining merkizige aylanghan. 1920-yilliri Ghuljida olturaqlashqan Rus we Tatarlarning sanimu xélila köp bolup, bularning ichide Ali mektepni pütturgenlerning sanimu xéle bar idi. Bularning beziliri öz öyliride Rus tili ügutush kurslirini achsa beziliri Bughaltirliq ilmidin derislerni bergen.

Mana mushu zamanlardiki Jeddichilik herkitining eng chong pishwaliridin biri yene Huseyinbeg Yunus bolup, bu kishi Ghuljidiki halliq meripetperwer ailide 1890 -yili dunyagha kelgen.Huseyinbeg ösmurluk dewrilirini Guljidiki yéngi maarip mektepliride ügushnush bilen ötkuzgen. Huseyinbegning dadisi Yunusbeg oghlini 1906-yili Tashkentke oqushqa ewetken.
Huseyinbeg Tashkentte Rus tili oqughan. Shunindek bir milletning tereqi qilishida metbeechilikning (Neshiryatchiliq) neqeder muhimlighini tonup yitip, qoshumche shu kesipni ügunush bilen shughullanghan. 1918-yili wtenge qaytish chighida Metbee Mashinisi, Herip qoyush Mashinisi we birqanche Herip qiliplirini ilip, Kseyniya Iwannowa digen Téchnik ayali ilip kelgen. Buning bilen Ghuljida yéngi maarip mekteplirige kireklik bolghan oqush matiryallirini yeni Depter, kitap, Jornal we derisliklerni teyarlap , bisish ishlirida nahayitimu zor töhpilerni qoshqan. Almutuda nesir qilinghan “Sadayi Taranchi” digen Jornallar ene shu Huseyinbegning metbeeliride teyarlanghan. Huseyinbeg yene yitim-yisirlargha yardem qolini sunushnimu unutmighan. 1924-yili Uchderwazda ichilghan mektepke “Umut” digen namni biridu. Bu mektepning nemuniliq mektep bolishi üchün Huseyinbeg alahide küch chiqiridu. 1928-yili yitim balilar üchün ,Metep yinigha asti-usti taxtayliq besh sinip, bir Shipaxane saldurdu.
1934-yili Aprilda Tereqi perwer Huseyinbeg we Téyip hajim , 1933-yili qurulghan „Sherqi Türkistan Islam Jumhiryitining” bash Ministiri , uyghur xelqining pexirlik Alimi we dahisi Sabit Damollamning teshebusi we orunlashturushi bilen Ghuljida Uyghur Uyushmisi qurup chiqidu. Sabit Damollam bolsa shundaq murepkep tarixi sharaitlarda, Weten - Milletning bir pütünligige, Ghulja xelqining kelgusi maarip ishlirining tereqiyatighimu köghul bölgen bir ulugh zat. Yeni 1933-yili 6-ayning 4-küni Jimsar Fukangda eskerliri bilen turghan Qumul dixanlar qozghilangining rexpiri Hoja Niyaz hajim bilen Shing shisey Sovét terepning kilishturishi bilen 10 maddiliq bitim tuzidu. Bu 10 maddiliq bitimda Weten shu chaghda ikkige bölungen bolup yeni Atalmish Jenubi Xinjiang ( buninggha Qumul, Turpan , Pichan, Toxsun qataliq rayonlarmu kirguzulgen) we Ximali Xinjiang. Jenubu Xinjiangning amanliqini saqlash bash qumandani Xoja Niyaz hajim bolup, herbi, medeni, jümlidin maaliye hoqoqi qatarliq hemmisige Xoja Neyaz hajimni mes´hul idi. Ximali Xinjianing qomandani jallat Shingshisey idi. Emma shu yili 11-ayda Qeshqerde “Sherqi Türkistan Islam Jumhiryiti” quruldi.
Dimek mushundaq Tarixi sharaitta Sabit Damollam Ghuljida Uyghur Uyushmisini qurushni orunlashturdi.

Emdi öz gipimizge kelsek bu dewrilerde Shing shisey qoy tirisige oriniwalghan Böre bolup, yalghandin 6 büyuk siyasettin yolgha qoydi. Tereqi perwer Huseyinbeg mashu pursettin paydilinip, Sabit Damollamning qollishi bilen Ghuljida Uyghur uyushmisini qurup chiqidu.

Uyushmining Reisi Huyesinbeg, Muawini Téyip hajim, heyet ezaliri Reximjan Sabirhaji, Kasimjan Qembiri, Osman Nasirow, JalalidinYehyarow we Ziya Semidiler bolup saylinidu.
Uyushmini xeliq ichide keng teshwiq qilish üchün bir senet ömigi teshkil qilinidu. We Kassirit kichiligi orunlashturush üchün téz tutush qilinidu. Bu kassir teyarlash ishlirigha , shu chaghlarda Gulja xelqi ichida nam abroyi bar Roza tembir Aka nahayiti zor küch chiqiridu. Uyushmigha kitidighan iqtisadi rasqut mesillirini hel qilish üchün Kansirit kichiligige Ghuljidiki baylarnimu chaqirish üchün ularning bir qatar tizimligi turghuzilidu. Konsirit teyarlighi pütkendin kiyin Ghuljidiki Rus mektiwining zalida Konsirit kichiligi ötkuzilidu. Konsiritning 1-perdisi omomi hor bilen bashlinip Roza tembir otturisida ikki chette Huseyin tembir, Abdunebi, Duttarda Sawut aka bilen Jamikam qatarliq dangliq sazendilerning orunlishida bolidu. Tamashibinlarning qattiq alqishlirigha muyatser bolidu. Konsirit axirida Huyesinbeg sözge chiqip: ”Qedirlik Tamashabinlar, Eziz qirindashlar hemmimizge melumUyghurlar qedimi tarixqa bay , medeni muraslargha ige xeliq, biz emdi pursetin paydilinip ashu nadir muraslirimizgha mérasliq qilip, uni téximu riwajlandurushqa heqliqmiz. Hemme birlikte köp yillar kutken arzu-armanlirimizni yoruqluqqa chiqirishqa hem algha surushke seperwerlik qilishimiz lazim. Aldimizda Mektep, Qulup binalirini selish we köpligen ishlarni qilish kutup turidu.Gémnaziye binasi silishmu muhim. Bu ishlar özimizge munasiwetlik. Arimizda qol ilkide bar , mert, mötiwerlirimiz olturuptu. Eqillisi biz silerning xeyri-xaliqqinglargha muxtaj. Men chong tijaretchimu emes, baymu emes shundaq bolsimu wesilemdiki bar bolghan 50 ser altunni bu ishqa hediye qilimen” didi. Pütun zaldikiler alqish sadalar yangratti, arqidin Tudaxunbay, Sirajidin baywetchi, Dallabay, Yaqupbay, Setiwaldibaylarmu sözge chiqip, öz atighanlirini birip bu ishni qollaydighanlighini bildurdi, shundaq qilip bu konsirit kichiligidila Uyghur Uyushma binasi, Gemnaziye binalirigha yitip ashqidek meghleq toplandi. Kiyin uyghur uyushmisi wekilliri yighin ichip mundaq 5 xil qararni aldi.
1-“Yéngi Elipe” tuzup chiqish, Edibiyat oqush kitaplirini neshir qilip basturush, buning üchün shu chaghiki edip, shairlardin Abduweli Muhemidi ependining hékayilirini we uyghur shairlirining shéirlirini ediyat derislikige kirguzush. Bu ishlargha Abduraxman Eysa, Qasim Göherbaqi qatarliq ziyalilarni meshul qildi.

2- Algibira, Géometir, Jughrapiye derislikliri Almutuda neshir qilinghan derislik kitaplardin ijabi paydilinishni bu ishlargha Merup Seidini meshul qilip bikitti.

3- Mualimler kursisi ichish chünki u chaghlarda Ghulja sheride mekteplerde deris ötush üchün kireklik bolghan zuyalilar kam idi. Shunga mualimler mesilisini hel qilish üchün Kurs oronlashturush bu ishqa Hashir Rizaqi, Abduraxman ependi, Abdirim Eysa, Helil Sattari , Enwer Nesurulla qatarliq ziyalilar meseul qilip bikitildi.

4-Uyghur uyushma binasining pütushige ölgertip qoyush üchün “Anarxan” ,“Nazugum” Dramma eserlirini sehnileshturush, buning üchün ertislerni teyarlash, bu ishlargha uyushma teshkili ishlargha meshul xadim Kasimjan Qembiri , Rejissur Jalalidin Yahyarow , qoshumche diramma eserlirini yézish üchün Ziya Semidi, Zunun Qadir qatarliqlar meshul qilindi.

5- Dramma eserlirige , Senet kichiligi ötkuzushke teyarliq qilish üchün sazendilerni tizimlikke kirguzdi yeni Hasan Tembir, Rozi Tembir, Jamikam, Abdulla Dunbaq, Seydulla Iskurupka we hisamidin, Zikri elpetta qatarliqlar bolup, bulargha yéngi ahanglarni ishleshni, xeliq qoshaqlirini retlesh wezipiliri birildi.

Shuning bilen Ghulja sheride Ili deryasining dolqunlap iqishigha tengkesh kilip yéngi maarip jeddichili herkiti ta Shing shisey “Alte böyuk “ siyasettin yüz örup, öz apti-beshirisi ichip, yawuz yuzini körsetkenge qeder dawam qildi.

Hörmet bilen ,

Qara

26.10.2013 München. Gérmaniye

Unregistered
13-11-13, 04:29
Özi Yoq, Meghlup Bolghan Jumhuriyetning Bayrimi Bolamdu?

Jumhuriyat Bayrimida yep-ichip, usul oynap otkuzmemduq. Bayram digen nime? Jumhuriyetning ozi yoq bayrimi nedin? dep soraydighan yoq. JUmhuriyet Ete.ogun qurulup qalsa bular uchaghda "Matem" tutmamdu? shunga hazir "Bayram". Kallisi ishleydighan Ademler DUQ we Tarmiqida Bashliq bolamdu?

bayram waqti otup ketti depsiz. sizmu Ajayipkensiz. dunyada 2 Pilanit , 3 yerim shar barliqini bilmemsiz? biri sherqi yerim shar, yene biri gherbi yerim shar we 3-si DUQ yerimshar. biride bugun bolsa Yene biride tunugun bolidu. DUQ da Bayram Ögun bolidu. biride Qarangghu bolsa yene biride Kunduz bolidu. DUQ da dayim Qarangghuluq bolidu. nime bar-nime yoq hichkim kormeydu. "Musteqilliq telep qilmaymiz"dep ilan qilghan DUQ we uning Tarmaqliri JUmhuriyet bayrami oynawatidu. JUmhuriyet yoq tursa Uning bayrimi nedin keldi? -dep soraydighan yoq. Ete-Ögun Rastinla Jumhuriyet Qurulsa Bular "Matem Kuni" dep Ilan qilidu.

Özi Yoq, Meghlup Bolghan Jumhuriyetning Bayrimi Bolamdu? bu peqet yingi qurulghusi Jumhuriyetni inkar qelishtur.
biz peqet U Jumhuriyetlerning Meghlup bolghan sewepliridin Sawaq elip, Meghlup qilghanlarni otturigha chiqirishimizla mumkin. 22 yildin biri jumhuriyetlerni meghluop qilghanlar "Bayram" oynutup, "Matem "tutquzup Uyghurlarni Maymun oynutup keldi. pakit bu yerde: http://www.pidaiy.biz/readpost.php?id=1059

_____

siz xapa bolup ketken ishlar bek kichik ishlar. Edep-exlaq bilen ighir-wesiq olturup ishning qarangghu Teripige yoruq chushurup qarap biqing-nimilerni korisiz. gheziwingiz kuchluk, qehrimandek turisiz. bularni oqup Qehrimanliqingizni korsutup qoyung. bizmu sizdek bolayli:


http://www.pidaiy.biz/readpost.php?id=1059
http://london-uyghur-ansambil-munbir...td4024712.html
http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=15092
http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=15091
http://www.google.de/search?site=&so...hp.sQyRtmHb8QI
http://london-uyghur-ansambil-munbir...td4024921.html
http://london-uyghur-ansambil-munbir...td4024924.html

http://london-uyghur-ansambil-munbir...td4024921.html
http://london-uyghur-ansambil-munbir...td4024712.html
http://forum.uyghuramerican.org/foru...ons/icon14.png

http://forum.uyghuramerican.org/foru...qilliq-Heqqide

http://london-uyghur-ansambil-munbir...td3137216.html

____

malik-k@wed.de

Unregistered
15-11-13, 02:55
HUrmetlik "QARA" ependi yuqurda manga qelinghan haqaretlerningizni ustuluq bilen ilip tashlapsiz. Aqni Qara qilish ismingizdin ashkare iken. buning hisawini qilisharmiz.

________

Italiyening Ataqliq Tarixchisi Krose (1) : „ Tarix u köz aldimizdiki Tarixtur“ digen.

Koz aldimizda bolup-otiwatqan tarixtin, rialliqtiki pakitlardin meqsetlik halda qachqanlar pul uchun we tajawuzchi xitayning menpeti uchun qachqanlar. Hemme bilidighan
Bugunki 1992-yilidin 2013 – yilighiche bolghan tarixtin nime uchun qachisiz-hurmetlik "qara"ependi?! Men 22 yildin biri girmaniyede.

Sizmu 18 yil burun - mendin bir yil kiyin miyunxindin eqilsizlarche ghayip bolghan ikensiz. Bugun xitaydin better satqunlar olum aldida jan Talishiwatqanda tosaddin miyunxinda peyda bolup perhat altidenbir, dolqun isalargha ige chiqidighan eqlingiz nedin keldi? 18 Yil nede qalghan idingiz? Turmidin qesem birip chiqtingizmu? Manga haqaret qilidighan aningizning heqqi barma?

"Sizni korup baqmidim"depsiz. Hajiti barma? Mini kormey turup iplaslarche haqaret, exlaqsiz sozler bilen nachar ademlikingizni Ispatlawatisiz. Mini korup nime qilattingiz, sizmu xet yazghan ottura barmiqimni kisemtingiz? ? Sizge tixi jawabim tugimidi. Yazghanlirimni oqup haqa ret qilmastin gep qilmamsiz?!

Hemme bilidighan bugunki satqunluqlarni meqsetlik inkar qilip, uningdin qichip, hemmige texi anche ayan bolmighan ötmushtin Yalghan hikayiler toqup gep satidighan perhat altidenbir bugun nime boldi? Bilmeywatamsiz? Ata-Anisini Inkar qelip, Ejdadimni izdeymen deydighan aldamchilar bugunni inkar qilidighanlardur. Sizdeklerning bugun qoltuqliridin tawuzliri chushti, Epti-beshirisi ashkarilandi. Neziriye, siyaset we tarixtin chushup kitipsiz. Yaxshi ehwal, uqumushluq insanlargha qulum koksumde. Nachar xumsilargha, haqaretchi, tohmetxorlargha , xitaydinmu better satqun eblexlerge Qulum koksumde emes.
________

(1) kim?
Krose (Benedetto Croce) 1866-1952 yıllerı arisıda yashighan Italiyelik, u 20-Esirning aldinqi Yerimida kozge korungen eng Aldiniqi qatardiki Pelsepechiler, Guzellik(Estetik)chiler Tarixining eng Aldiniqi qataridiki Oylighuchi(Idiyolug)larining biri. U klassik(en-enewiy) Pelsepening Rasyonalizimini örenek qilghan bir Ten Pelsepesi Ijat qilghan. Tenning birdin-bir Rialliq ikenlikini ilgiri surgen Krose(Croce)ning qarishiche : Ten ozini (Dialiktik) terzde Dunya qarash we Herikettin ibaret Ikki basquchqa Ayriydu. Dunya qarash we Heriket basquchlirimu oz ichide ikkige ayrilip aldi bilen his qilish, hissiy Bilim yaki Senetni barliqqa kelturse, ikkinji basquchta Logika(mentiqiliq) chushenje yaki Logika(Mentiqe)bu shekilde barliqqa kelidu.

Malik-k@web.de

Unregistered
15-11-13, 04:54
Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining 80 yillighini esleymen!


Hayat men üchün qimmet,
Hayattinmu qimmettur muhebet.
We likin kechimen her ikkilisidin,
Erkinlik azatliq üchün men peqet.

(Sandur Petofiy 1823-1849)

Sherqiy Türkiatan Islam Jumhurriyiti mundin 80 yil muqedem , Merhum ustaz , Uyghur millitining söyumluk oghlani, döwlet erbabi, mutepekkur Alim Sabit Damollam (1883-1941) rexperligide , Hoten dixanlar qozghilangining ghelbisi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulup, Könchi mehellisining aldidiki meydanda Bayraq chiqirilidu.
Bu bayraq Ay-Yultuzluq kök bayraq idi. Bayraq chiqirilip, jumhuriyet qurulghanliqini jakarlash chong yighinida, hökümet teshkiliy apparati, asasiy qanun we dölet marshi élan qilindi.

Döwlet Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining Iptidai itiqatti (Tutum) bolghan Kök asman Ilahi bilen munasiwetlik bolup, uyghur helqi qedimqi zamanlarda Kök asmanning renggini Tengri ilahining supitini bildurdighan rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan. Oghuzxan dastanlirida bolsa Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu. Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep” bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul Xudaning qudriti bilen,
Birla kökerdi shu kököm.
Shahi renglik, ghunche menglik,
Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,
Cherwisini otqa qaqlisilla.
Kökni tutqan biz iduq,
Bizni untup qalmisla.



Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Uning üchünmu mutepekkur ustaz Sabit Dammolla Bayriqimizni millitimizning simholli kök reng , muqeddes Islam éytiqatimizning simholi Ay-yultuzni birleshturup , Bayriqimizni Ay-yultuzluq kök bayraq qilip bikitken.
Epsuski bu Jumhuryitimizning ömri anche uzungha barmay, böshigidila ichki we tashqi mustebit küchlerning zorawanlighi bilen ujuqturwitilidu. Shundaq minglighan , on minglighan shehitlarning qan bedilige kelgen bu Jumhurriyetting qurulushidiki tarixi dewrilerge nezer közimizni artturidighan bolsaq , u chaghdiki Uyghuristanning weziyiti intayin murekkep idi.

Xelqimiz bolsa Yang Zengshin (1863-1928 ) ning 17 yilliq mustebit hakimyiti dewriliridin bashlap yeni 1912-yili Yang Zengshin textige chiqip , wetinimizning pütun memuri, herbi , siyasi hoquqini öz qoligha ilip , intayin hiligerlik bilen siyaset yurguzup, ilghar pikirlik alimlirimizni ölturup, milletni nadan qaldurush siyasiti bilen döwlet bashqurdi. Mana bu chaghda Qumulda Tömur Xelpe yitekchiligidiki Dixanlar qozghilangi partlaydu , likin siyasi séhirger, mekkar tülke Yang Zengshin “Yolwasni Tangdin chüshurup, Qepezge Solash” hilisini ishlitip , qol astidiki Tunggan herbi Siling hem dindin omdan xewiri bar , Li Shifuni 12 taghni igenlep yatqan Tömur Xelpining yinigha sulhi qilishqa ewetidu. Lishifu Tömur xelpini Urumchige ekitish üchün mundaq yalghan qesem ichidu:” Jamaet men hazir Allaning öyi bolghan bu Meschiti mubarekte herqaysilirigha nahayiti muhim bir gepni éytimen. Men Alla ta alani bir, Muhemmet Mustapa sellahu eleyhisalamni Allaning bizge ewetken heq rosuli dep, dilim bilen testiq we tilim bilen iqrar qilip, mehsher kuni jawap berguchi bendilikim bilen shuni eytimenki : Yang Jangjun janabiliri Tömur xelpini Urumchige chillishida qilche yaman niyiti yoq .Hemmisi el-yurtning amanlighi üchün. Bu gipim yalghan bolsa , mana qolumda turghan mushu ulugh Qur´an kerim mini ursun. Qiyamet kuni hemminglarning qizil tirnighi péqirning yaqisida bolsun! “ . wahalenki ming epsus Tömur xelpe Urumchige aldinip kilip, 1913-yili 9-ayning 6-kuni Yang Zengshinning jallatliri teripidin wehshilerche qetle qilinidu. Mana mushu qozghilanggha ishtirak qilghan Hoja Niyaz haji u chaghda Tömur xelpe bilen Urumchige barmay Taghning ichige kirip kitip, owchiliq bilen shughullanghan bolup , Tömur xelpe ölturulgendin kiyin, Qumul wangi Shah Mexsut teripidin tutush buyrughi chiqirilidu. Shuning bilen Hoja Niyaz Qumul tangliri arqiliq Altay, chöchek tereplerde yurup , ahiri Sovet itipaqigha ötup kitidu. U Yarkenttiki Welibay digen kishining qolida ishlep yurup, nurghun ilghar pikirlik Uyghur ziyalliri we sodigerler bilen tonishidu. U chaghalarda Almatada 1878 –yilliri char Rossiyening ilini bisiwilip, ilidin mejburi yette su rayonigha köchurgen Uygurlarning ewlatliridin biri bolgha Abdulla Rozibaquyup digen bala bolup, u uyghurlarni oyghutush, ilim –meripet bilen közini ichip, axiri wetinimizni munqerzliktin qutuldurush mexsitide 1916- yili “Jongghar taranchilar ittipaqini “ qurghan hem Bolshiviklar partiyesige mexpi eza bolghan bolup, kiyin öktebir inqilawi ghelbe qilghanda Yarkent rayon inqilawi kumititning bashlighi bolghan , kiyin Almata Inqilawi kummitining ezasi bolup, muhim hizmetlerde bolghan bu yigit 1919-yili Almatata “Jongghar Taranchilar itipaqi” ning chong qurultiyini chaqirlip , bu yighinda “Jongghar Taranchilar itipaqi” ni “ Uyghuristan inqilawi itipaqi” qilip özgertidu. Mana mushu chaghda Hoja Neyaz Haji Abdullaning tonushturishi bilen bu teshkilattaqa eza bolidu. Bu teshkilat 1921-yili shu chaghdiki Türkistanning merkizi bolghan Tashkentte 111 wekilning qattishi bilen chong bir yighi ichip , muhim qararlarni alidu. Yeni Ili rayoni we Qeshqeryede Uyghurlarni oyghutup, Jeddichili mekteplerni ichish we axiri Uyghuristanni qurup chiqish . we shu yéli özining arzu , umutliri putulgen nizam-namilarni ilip, Abdulla Rozabaqiyup bashchilighidiki üch kishlik ömek Moskowagha birip, Lenin bilen körushidu we özlirining Sovet itipaqining hamilisidiki Uyghuristan qurush pilanini tapshuridu. likin Lenin uch kindin kiyin jawap biridighanlighini éytip ularni yatiqigha qayturidu. Epsus üch kündin kiyin bulargha mes`hul hadim ularning Almatagha qaytishini , Almatada jawapni kutushni éytidu. Abdullam Almatagha kilip 9 aydin kiyin jawap tapshurup alidu, epsus ming epsus shunche waqittin biri kutken arzu-armanliri yoqqa chiqip,”Uyghuristan” qurush tekliwi ret qilinip, hemde bu “Uyghuristan inqilawi itipaqi” qanunsiz teshkilat dep bikitilip, pütün ezalar tarqitilidu . Dimek bu teshkilatqa eza bolghan we Sovetta herbi telim-terbiye körgen Hoja Neyaz haji 1923-yili Rossiyede ichki urush bashlanghanda Welibay bilen bille Ghuljigha qaytip kilidu. Kiyin Urumchige kilip olturaqlishidu.

1928-yili 5-ayning 16-küni Shah Mexsut wang ölup ornigha oghli Nezer wang bolidu. Shu yili yeni 1928-yili 7-ayning 7-küni Yang Zengshing Urumchi qanun mektiwining 1-qarar oqughuchilarning mektep puttush murasimida , özining qol astidiki Goming Dangchi (Xelq inqilawi partiyesining ezasi) Fen Yawnen teripidin itip ölturilidu. Ornigha purset perez, epyunkesh Jin Shurén (1979-1941) eskiri küchige tayinip, Fen Yawneni ölturup, hakimyetni qolgha ilip , pütün Uyghuristanning dubini dep ataydu. Jin Shurén hakimyet bishigha chiqqandin kiyin xeliqning küni téximu nacharlishidu, pul paxallighi éghirlap, alwang-siliq köpiydu. Buning bilen 1931-yili 2-ayning 20-küni Jin Shuréning bir tuqqan qirindishi , Qumul Aratürk nahiyesining walisi Zhang Gohua bir Uyghur qizigha mejbur toy qilmaqchi bolup, 33 neper chiriki bilen kilip, daqqa-dumbaqlar bilen murasim ötkuzidu, bu pursttin paydilanghan xelq chiriklerge sharap ishkizup, mes qilip, qolliridiki qorallarni tartiwilip, hemmsini ölturidu. Buning bilen yene bir qitim Qumul diyari we pütun Ana zimin oyghunup kitidide, inqilapning yalqunluq oti pütün Uyghuristan ziminni qaplaydu. Hoja Neyaz haji aldin pilanlighan inqilapning peyti yitip.keldi dep bilip, Salih dorgha, Abduniyaz miraplar bilen qozghilangchilar qoshunini teshkillep chiqidu. Birneche qitimliq jenglerdin kiyin Hoja Neyaz haji qoshunliri Qumulni tel-tukus azat qilidu. 1932-yili 6-ayda qozghilangchilar Hoja Neyaz hajini bash qomandan qilip teyinleydu. Bu qozghilangning zerbiside Jin shurén hakimyiti tewrinip qalidu. 1933-yili 6-ayda Yaponoyede oqup kelgen herbi emeldar Shéng shisey atalmish “12-april” özgirishini qilip, Jin Shurénning ornigha chiqidu.

Shéng shiseyning qoshunliri bolsa Hoja Neyaz qoshunliri bilen urushup köp chiqim tartidu, jeng bilen yéngishqa közi yetmigen mekkar, qiltaqchi Shéng shisey chong hélilerdin ajiz qilip, dosluq zenjirini qimirlitip, dosloq surti bilen qolida “Dosluq qongghiriqini “ jiringlitip, Chitay xan emeldarlirining öz reqibini yoqutushtiki eng unmluk eneniwi kilassik usuli “Emelge teyinlesh hilisi” ni ishlitishke bashlaydu.

1933-yili 4-ayning 4-küni Hoja Neyaz hajining turushluq orni Fukanggha Shéng Shiseyning wekilliridin Ching Dili, Huseyinbeg, Tursun Baba, Mensurjanbay, Exmethan Darin we Sovet konsolining wekili qatarliq 7 kishi kilp, Hoja Neyaz hajigha Sovet kipil bolidu dep, 10 maddiliq urush toxtitush bitimi tuzulidu. Buning asasi mezmuni: Xinjiang ölkisini Simal we Jenup dep ikki qisimgha ayrip, bitimge imza qoyushqan her ikki terep, yeni urush mezgiligiki Urumchi waqitliq hökumiti bilen Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti barawer idare qilinidu. Qumul, Turpan, Pichan, Toxsun qatarliq rayonlar Jenubi Xinjianggha, Bariköl bolsa Shimali Xinjianggha tewe qilinidu. Jenubi Xinjiangning herbi, memuri, jumlidin maliye hoquqi Jenubi Xinjiang amanliq qoghdash bash qomandani Hoja Neyaz haji bashchilighidiki Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti qolida bolidu. Emeldarlarni teyinlesh we qaldurush ishlirini shu hökumetning özi bashqurup, peqet ularning tézimligini Urumchi waqitliq hökumetke melum qilip turidu. Jenubu Xinjiang hökumiti 5000 din köp esker saqlimaydu. Xinjiangda urush tuggenge qeder, mezkur qoshunning qoral-yaraqi bilen oq-doraliri Urumchi terep teminleydu we ewal ikki ayliq maashi derhal tarqitilidu. Zörur tipilghanda bir terepning iltimasi bilen ikkinchi terep uninggha shertsiz herbi yardem biridu we yardem zöriyiti tuggen haman öz tewesige qaytidu. Bu bitim Xitayche, Uyghurche 3 nusxa qilip yizilip, bir nusxisi merkizi hökumetke yollandi, jenubu we Ximali Xinjiang hökumiti bir nusxidin ilip qilindi. Bu bitimgha Shéng doben bilen Hoja Neyaz haji imza qoydi, tamghiliri basidu we Urumchidikin Sovet bash konsoli shayit bolup qol qoydi. Shuning bilen Hoja Neyaz haji jenup terpke yurup kettidu . Likin yolda dawamliq Ma Juying qoshunliri bilen urushup mangdi.

Emdi gimimizge qaytip kelsek Sabit damolla “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitini” qurup mertlik bilen Reislikke Hoja Neyaz hajini bikitken bolsimu, bu qopal , surluk, qaram, tersa, sadda, aq köngul, nadan , merdane dixanlar qozghilangining bu dahisi düsminining hilisige we Sovet itipaqining atalmish wedilirige ishinip, öz qini, öz millitining qeqrimanliri qurghan bu Jumhur Reislikni qobul qilmay, yatlarningki yardemchi Reislikini qobul qildu. Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining bash ministiri bolghan Sabit Damollamni Urumchige yalap apirip, jallat Shéng Shiseyge tapshurup berdu, buning bedilige , özi ölkilik hökumetning muawin reisi bolghan Hoja Neyaz hajimgha Séng Shisey .özi Orus yéridin ekeldurgen Arghimaqlar bilen hadik sogha qildu hem ustilep bir Sovetning qara pikawinimu béridu.Shuning bilen Hoja Neyaz haji chong ayali Qemberhanimni özi turghan mihmanxanigha orunlashturdi. Kucha xénimi Xan ayimni Urumchi Shixabadiki Rozi hajimning baghchisigha, Qumuldiki Ayimini Turpangha köchurup, qora-jay qilip, orunlashturdi. Özi bolsa Xénimlar arisida barkanning Mokkisidek qatrap, birde qara pikapta, birde orus arghimiqi qoshulghan Hadikte héchnimidin ghimi yoq behirman kün ötkuzup yuriwirip, 1937-yili 12-ayning 10-küni Yapon jahangirligining jasusi Shüytiyen bilen til birikturup, Xinjiangda Islam döwliti qurmaqchi boldung digen betnam bilen qolgha alidu. 1938-yili kuzde Hoja Neyaz haji bashliq Qumul dexanlar qozghilangining rexperliridin Salih dorgha, Gusul, Baqi Neyaz haji we bashqa Kamal ependi, ***** ependi, Boqan Xélil qatarliq ilghar pikirlik uyghur oghlarliridin 108 kishini boghup ölturup, Jang Guangchen bashchilighidiki jallatlar, Sayupuning gherbidki Taqqa kömuwitidu.

Shundaq qilip dihanlar ghozghilangining dahisi , “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining” Jumhur Reisi we shundaqla meghlup bolushning sewepchilirining biri , shunche zor qozghilanglargha tutush qilghan turuqluq, qiliwatqan ishining nishaninimu iniq bilmey, hetta bayraq layihileshni oylapmu yitelmigen , izilgen xeliqning béshi turuqluq, düshminige qol bergen bu sadda bashchmizning hayati bolsa tarixta Uyghur milliti könup qalghan , ichinishliq téragidiye bilen axirlishidu.

Gerche “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyiti” ning ömri uzun bolmisumu ,bizge Pexirlengidek ejdatlar rohidin bir dasatan miras qalduridu.

Ejdatlirimizning bizge qaldurghan rohi jewherlirini unutmaslighimiz, eslep, yad itishmiz bizning meniwi azawibimizgha meghlem bolidu. Otmushi ghuwa milletning kelgusimu ghuwa bolidu.

Kök bayraqning chüshurgen ghuwa sholisi, Rohi térilishimizni yeni maddi bayliq chushep qoyghan insani rohinimizni tirildurwatidu. Térilish , Oyghunush bolsa insan Rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi Ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elekter iqimi emes belki Kök Ay-yultuzluq bayraqning kökush nurliridiki jushquniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu.


Xatime,

Musherrep bildiy ewlattiki Ana qerzide ölmekni,
Weten tupriqida oqya tutup, jengde kömulmekni.
Sanaqsiz merd qénidin boldi hazilki qizil derya,
Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!

(Sayrami Nezmiliridin)


Hörmet bilen ,

Qara

09.11.2013 München (Gérmaniye)



10. Noyabir Yekshenbe küni Myonchendiki köpchülük yurttashlar DUQ we Yawrupa Birligining zalida yighilip, her ikki Jumhuriyetimizning yillighini xatirlep ötti, weten we millet, dep janpida bolghan shehitlirimizgha atab dua-tekbir ötküzdi
we musteqil Jumhuriyetlirimizning qurulishi we keyinche qandaq sharait astida ichkiy we tashqi amillar sebelik munqeriz bolghanliqi toghurluq berilgen doklatlar ve obruzlardin keyin, xetmi-Quran bilen ayaqlashti. Jümlidin, Myonchendin Qara
qelem simi bilen yezilghan tarixiy esletme we wetendin yengi chiqqan ...... ependining siyasiy obruzi alahide diqqetkke sezawar boldi. Shundaqla, yurttashlirimizning bu yighingha kelgende bir-biriliri bilen "Ulugh Jumhuriyet Bayriminginz" mubarek bolsun" dep quchaqliship körüshüshi diqqetimni jelp qildi. Dimek, musteqil Jumhuriyetimizge, wetinimizning azadliqigha we xelqimizning erkinlikige bolghan teshnaliq we seghinish barghansiri kücheymekte. Weten sirtidiki türlük ölkelerde wetensiz yashawatqan yigit-qizlirimizning wetenperwerlik tuyghulirigha Qara ependininmg Sayrami Nezmiliridin köchürme qilinghan töwendiki ...... eniq bisharettur:

Musherrep bildi ewölattiki Ana qerzide ölmekni,
Weten tupriqida oqya tutup, jengde kömülmekni,
Sanaqsiz merd qenidin boldi hazilki qizil derya,
Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!


Qeindishimiz Qara ependi tarixiy eslimisini mundaq axirlashturudu:

"Kök Bayraqning chüshürgen ghuwa sholisi, Rohi terilishimizni yeni maddi bayliq chushup qoyghan insani rohimizni tirildurwatidu. Te(i)rilish, oyghunush bolsa insan rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha hayatimizning mewjutlighidur, milletimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elektr eqeimi emes belki Kök Ay-yultuzluq Bayraqning köküsh nurliridiki jushqiniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu".

Mana yuquridiki ibariler, köpchülük yurttashlirimiz teripidin milli dawaning weten sirtidiki böshügi, dep qaralghan Girmanyening Myonchen shehride yashawatqan bir ezimetimizning "Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyetining 80 yilliqini Esleymen" digen unwan astida qelemge alghan tarixiy esletmeside yezilghan. Bu his- tuyghu, wetenge bolghan hesret, milliy ang-sezim, jengawerlik we irade peqetla bir waya birnechche kishige emes belki wetinini dep, millitini dep terki weten qilghan we hazir chetellerde hayat köchürüwatqan on-minglighan Uyghur yigit-qizlirigha wakaletlik qilghusi! Weten-millet dawasigha emeliy hisse qoshidighan bundaq ezimetlirimizning sani yenimu köpüyüshini Allah Taalidin tileymen! Chunki, milletimizning we wetinimizning teqdiri ene shundaq ezimetlerninq qolida.

Jumhuriyet Bayrimimiz Mubarek Bolsun! Oyghan Uyghurum!!!