PDA

View Full Version : Tinjimas Zemin



Unregistered
01-07-13, 13:44
Tinjimas Zimin

Tarix ajayip nerse. Ademni jelip qiliwalidu. Oqughanche oqughung kélidu. Shunglashqimu hemmeylen tarixni heqiqi bilim dep hisaplaydu. Chünki insaniyet mushaqetlik tarixiy musapini bésip bügünkidek mol netijige érishken. Tönögünki qulning qandaq qilip bügünkidek xojayin'gha aylan'ghanliqini, bir chaghlardiki nadan qewmning bügünkidek medeniy milletke qandaq özgergenlikini, nime üchün barawerlik we insaniyliqning mustebit zorawanliqtin hamini üstün turidighanliqini ..... Eshu tarix bizlerge éytip béridu.
Buninggha oxshash heqiqetlerni bashqilarning tarixini oqush arqiliq andin ögen'gili bolidu. Köz aldimizni yorutidu.
Emmaze mushu özimizning tarixini oqusaq nimishqidu ademni bi'aram qilidu. Ichi siqilip, mijezi qudangshiydu. Bash éghirlap, meydining sol teripi mujup aghriydu. Ishenmemsiz ?! Emise sinap béqing.....
Yaxshiliq we inaqliq insan tebi'itidiki zoqlan'ghudek tereplerdur. Ularni rawajlandurush shundaqla téximu yükseklikke ündesh töhpige toshmisimu yamanliq qilghandin yaxshiraqtur.
Biraq, ademni heyran qalduridighan shundaq minutlarmu barki bezide inaqliq we yaxshiliqning sahipliri jinayetchige aylinip qalidu. Yamanliqning igisi ularning jinayetlirini soraq qilidu. Eskertip qoyushqa tégishliki shuki, bu soraq meydanida soraqchi yaxshiliqning tonini kiygen bolidu................
Bügün bu ishlarning tarixqa aylan'ghanliqigha hemmisi ishinidu.
.............................
.
Shinjangning üch tereptiki qoshniliri bilen qatmu-qat igiz tagh-dawanlar arqiliq chégirlinidu. Bundaq qolaysizliq uyaqtikiler bilen bolghan mu'amile ishlirida qismenliktin halqiyalmighan. Sherq terepning tüzlenglik bolushtek nisbeten ewzel shara'iti, tarixtin buyanqi birlik we bölünüshke oxshash chong weqelerning yüz bérishide türtkilik rol oynighan.
Bizde " tarixni bügün üchün xizmet qildurush" deydighan bir uqum bar. Bu qandaqtu tarixning paypaq-piteklirige qeder bügün'ge sörep kélimiz digenlik emes. Yoldashlar bu nuqtigha diqqet qilishi kérek. Tarixiy tejribilerdin örnek we ibret élish özini xélila eqilliq hisaplaydighan adem üchün addi sawat. Undaqta tarixqa qandaq mu'amile qilimiz ? Elwette tarixiy matiryalizimliq nuqtisidin mu'amile qilimiz. Hergizmu idi'alizimchilarning tarixtiki ri'alni weqelerni tolghap özlirining ghayisidiki oy-pikrini küchlendürüshning wastisi qiliwalidighan natoghra usulini qollanmaymiz.
Tarixni hökümranliq éhtiyaji boyiche sherhiyleydighan xataliqlar bizde köp yüz bergen. Ötken künlirimizde medeniyetni siyasiylashturushtek inqilawi tétiqsizliqlar bolup ötken bolsa bügünki künimizde medeniyet-sen'etning siyasiylishish arqiliq jan béqish hünirimu yenila körülmekte.
Bulardin bashqa yéqinqi zaman tarixidiki inqilaplarni "öktebir inqilawining tesiri bilen....." Digendek shertler bilen zormu-zor izahlaydighan bir qiliq bar. Hepte kün siysimu némimaydighan bundaq asasi yoq seweplerni ilmilik bilen perdazlisaq qamlashmaydu. Chünki bundaq izahlash toghridek körün'gen bilen ejdatlirimizning tarixini mujimelleshtürüp, qozghulushqa mejbur bolghan achchiq ri'alliqini suslashturush rolini oynap qalidu. Shundaqla aldinqi qatarda turidighan mukemmel bir medeniyetlik xelqning istixiylik iqtidarini chökürgenlik bolup qalidu.
Bu belkim öktebir inqilawining choqun'ghuchiliri yaki orusta oqughanlarning bu ziminda yötülüp salghannimu özlirining eshu inqilawigha baghlashni sherep dep bilishidin bolsa kérek. Undaqta öktebir inqilawidin burun bu diyarda héchqandaq inqilawi weqeler yüz bermigenma ?! Hergizmu undaq emes. Bu zimindiki qozghulanglarmu dunyaning bashqa yéridiki milli qozghulanglargha oxshashla bir zörör shertni hazirlighan. U bolsimu hökümranlar teripidin kelgen haqaret we tengsizlik. Eger " öktebir inqilawining tesiri.." Digen atalghu bilen "zulum-haqaretning tesiri..." Digen atalghuning menisi oxshash bolsa méning bashqa pikrim yoq.
Köp hallarda diyarimiz bilen merkiziy hökümet arisidiki baghlinish we ayrilish hadisiliridiki seweplerni tehlil qilghanda heqiqi tarixshunaslar ilmi pozitsiye bilen mu'amile qilidu. Hem qiliwatidu. Biraq yéqindin buyan tarixtin ibaret hetta yaratqan xudamu özgertmeydighan bu mutleq sahege bir qisim sen'et sahesidiki yoldashlar qisilip kiriwatidu. Medeniyet-sen'et kespi musteqilchanliqni telep qilidighan riqabet meydani. Biraq sen'ettin azraqmu xewiri bolmighan bu qosaq bendiliri jan béqish üchün yéngiche hünerlerni bazargha salmaqta. Yeni tarixiy matiryalizimliqtin ibaret tüpki dunya qarishimizni mesxire qilip siyasi bilen tarixtin ibaret azraqmu tuqqandarchiliqi yoq ikki dewrni tashni tayaqqa tangghandek baghlashqa tirishmaqta. Ular heddidin éship wetenperlikni fé'odalizimliq idiye bilen ispatlash üchün tariximizdiki bir qisim nalayiq hökümranlarni "wetenperwer" qilishqa urunmaqta.
Elwette bundaq hadisiler omomiyüzlük bolmastin peqet qismen orunlarda yeni bizning kino-télwiziye sahesidiki birnechche chüprende teripidin toliraq sadir boliwatidu. Bundaq ilmi tereqiyat qarishi bilen sighishalmaydighan héssiy bilermenlik yamrap ketse, jonggoning parlaq inqilawi tarixi burmilinidu. "Bölgünchilik"tin ibaret bu qorqunuchluq atalghuni, sewepni sürüshtürmey netije bilenla izahlash zöröriyiti tughulidu. Buning bilen hermillet xelqining hisapsiz qan-qerzge boghulghan ching sulalisi " döletni birlikke keltürüshtiki töhpikar"gha, her millet xelqining ulargha qarshi küreshliri "bölgünchilik"ke aylinip qalidu. Bu bizning tarixiy matiryalizimliq nuqtinezirimizge tüptin xilap jinayet.
Tarixni emgekchi xelq yaratqan.(Mawzédung)
Nawada bundaq tarixiy warismenlik bash kötürse, eshu zalimlarning qilmishlirimu bash kötüridu. U chaghda her millet xelqning menpe'eti döletning menpe'eti bilen munasiwetsiz bolup qalidu. Ejeba özi bilen munasiwiti yoq menpe'etni xelq himaye qilamdu?!
Biz manjular(jurjanlar)ning seddichinning ichige basturup kirgendin kéyinki jinayetlik herketlirini bilimiz. Shundaqla ularning shinjanggha kirip qilghan jallatliqliridinmu toluq xewerdarmiz. Eslide shinjangning menggülük emin bolishidiki xizmetler toluq ishlinip bolidighan eshu dewrlerde chingdin ibaret nalayiq hökümranlarning sewebidin altundek pursetler kétip qalidu. Döletning pütünlikidin ibaret bu ghayiwi nishanni özlirining "bayashat-xatirjemlik üchün..." Dep oylap qalghan bu qara qosaq bedewiler topi hökümdarliqning her-bir basquchida özlirining hakimdarliqqa layiq bolmighan qara küch ikenlikini ispatlap mangidu.
Ular özlirige deslep bey'et qilghan qomul,turpan wanglirini bu qétimqi istiladiki sadiq maliyi süpitide uyghur yurtlirigha turshawul qilip bésip kiridu. Manjular bu wanglarning özlirige bey'et qilghanliqini "birlikke kélishtin ibaret chong ishtiki töhpisi..." Hisaplaydu. Manjular shinjangni qolgha alghandin kéyin bu wanglarning qoli bilen hakimiyitini mustehkemlesh üchün ularni yaghach késidighan paltining yaghach sépi qilidu. Yeni altisheher xelqining üstidiki qorchaq beglerge aylanduridu.
Béshini silap qoysa tapinighiche terlep, paypaqlirimu höl bolup kétidighan bu "wang" larning manju xandanliqigha boy sunushi qandaqtur biz oylighandek "wetenperwerlik" bolmastin belki öz menpe'etini chiqish qilghanliqidek shexsi gherizi üchün bolghachqa ularning uyghur xelqi üstidiki hökümranliqi yolwasni keynige séliwalghan köreng tülkidin perqlenmeydu. Ilgiri bir yurtni shülep yigen bolsa, emdilikte pütün uyghurni qapsap yeydu. Qomul wangi yüsüp ( minglighan milyonlighan ata-balilarning qisasi tutup xanni tawap qilghili béyjinggha kétiwétip shenshide ölidu. Balisi unbng ölikini qayturup kéliwétip gensuda ölidu)manjulargha bey'et qilghandin kéyin, jenupni teserrup qilishqa yardemlishidu. Kéyin qeshqerning hakimbeglikige teyinlinip jenuptiki sekkiz sheherni bashqurushqa qoyilidu. Ukisi abdul bolsa üchturpan'gha hakimbeg bolidu. Ching sulalisi jenuptiki sheherler ichide uchturpanning istiratigiyilik ornining muhimliqini bilgechke bu jaygha millilardin asanliqche adem teyinlimeytti. Emma " 1760-yili ching hökümiti abdulni uchturpan'gha hakimbeg qilip teyinlep qomul wang ewlatlirigha alahide ishen'genlikini bildüridu."
Chyenlongning 1788-yili chüshürgen bir yarliqida " qomul, turpan ikki rayon tarixtin buyan dölet üchün xizmet qilip keldi. Qalghan sheherdiki musulmanlar bolsa péqir shinjangni ténichlandurghandin kéyinla el bolghan bolup, 30 yilla waqit ötti. Shunga ularni ilhamlandurush üchün ayrim-ayrim halda shepqet yaghdurushqa toghra kélidu...." Diginidek ching hökümitining tajawuzchiliq siyasitige maslashqan bu hökümranlar merkiziy hökümet teripidin alahide teminattin behrimen bolidu.
Yusupning ukisi abdul uchturpan'gha hakim bolghandin kéyin ichkiridin chiqqan ambal suching bilen birliship xelqning erlirini qul, ayallirini didek ornida köridu. Aq it bilen qara ittin ibaret bu ikki it, xojilar yéghiliqidin issiq janlirini saqlap qalghan axirqi uyghur nopusliri üstidin dehshetlik haqaret we zulumni kücheytidu. Yuqurida möljer tagh baghrida qurulghan mehkimining sépilini soqqan ishni qisqila sözlep öttuq. Kéyinki yillarda mezkur sépilning arachlirida öltürüp sépilgha qoshup soquwetken bigunah puqralarning jeset söngekliri körünüp turghan iken.
Ambal suching, hakimbeg abdullar hoqoq tutqan besh yil ichide xelq ichidiki heqsözlük, tesiri bar hésaplighan yurt mötiwerliridin" ikki yüzdek ademni idiyiside mesile bar digen bahane bilen mexpi öltürüp" özlirining xatirjem bulap yiyishi üchün asas yaritidu.
Bu ikki it addi xeliqning xotun qizlirinila emes hettaki yerlik ushshaq emeldarlarning ayallirinimu yamulgha ekiriwélip uyghur xelqining barche tebiqisige haqaret qilidu. Rehmitullah bégimning ayalimu eshundaq haqaretke uchraydu.
Xelq nime üchün " kaprlarni yoqutush" chaqiriqini otturigha qoyup, qozghulang kötüridu ? "Döletning pütünliki"din ibaret bu yüksek wetenperwerlik éngi ularda yoqmu ?
Melum hökümranliq séstimisigha ige bir dölette puqralarning bash-bashtaqliq bilen zorluq wastisi qollunishi chektin éship ketkenlik. Qanun bolghandikin shu arqiliq hoqoqini qoghdishi kérekte !
Aldirimayli. Sözümizge "uch" yéngidin "uchturpan" bolghan chaghlardiki munu weqeni qisturup alayli.
Uchturpan manjular teripidin yéngi bésiwélin'ghan chaghda ularning xojesi digen bir uyghur maliyi melum waqit hoqoq tutidu. Bu ötüp ketken ikki yüzlime, kazzap adem bolghach yene uchigha chiqqan zalim idi.
Xojesi eslide junggharlargha béqinip yurtdarchiliq qilip ötken, manjular kelgendin kéyin bolsa ilgirki xojayini jungghar dawachini ulargha tutup bérip manjulargha béqinidu. Kéyin junggharlardin amursena manjulargha(ching xandanliqi) qarshi isyan kötürgende héliqi xojesi digen yüz örüp junggharlargha qoshulup manjulargha qarshi ikkinchi qétim isyan kötüridu. Amursena yoqalghandin kéyin u yene xoja jahan teripige ötüp xoten'ge hakim bolidu. Kéyin uningdinmu yüz örüp yene bir chögülep manjulargha qaytidin el bolidu.
Bu yüzsiz bedbex jahan tinichlan'ghandin kéyin manjular qoyup bergen textte xatirjem olturup uchturpan da'irisidiki xelqler üstidin zulum qamchisini oynitidu. Üchturpan xeliqliri xojesi üstidin chenlonggha erz qilidu. Bu erzge qarita chenlongning munu yarliqi chüshidu. " Üchturpanliq chentolar xojesi üstidin erz qiliptu. Bezi amballarmu uni mensipidin qaldurush toghrisida melumat yollaptu. Emma biz uning seltenetimizge körsetken xizmetlirini nezerde tutup, gunahini sürüshtüre qilmiduq. Emma xojesi u yerde turiwerse üchturpanning muqimliqigha tesir yétidighan oxshaydu. Shunga yuquri ma'ash we ali teminat bérip astanige orunlashturushni oylashtuq..."
Nime üchün xojesining hakimiyet igilirige qilghan yüzsüzliki nechche ret bazar tapidu ? Awu chenlong digini nime seweptin uning qarayüzlükini körmeske salidu ?
Buningda peqet birla sewep bar.
U bolsimu manju xandanliqi özlirining uyghur élidiki hökümranliqining qaysi derijide ajiz ikenlikini obdan bilidu. Ularning shinjangning muqimliqini saqlashtiki enggüshtiri qandaqtu döletning küch-qudriti bolmastin belki " qalpaqqa diqette, herkitige bir chette" idi. Shunga bu zimindiki emeldarlargha nésbeten bölgünchilik qilmisila qanundin halqip yol qoyush, körsimu körmeske sélish arqiliq ulargha xatirjemlik béghishlash idi. Shundaq qilghandila töwen bilen yuqurining birliship qélishidek apettin saqlinip, parchilinip kétishning alghili bolatti. Ching hökömiti yerlik emeldarlarning parixorluqigha nésbeten hökümet maliyisige xiyanet qilmisila, puqraning heqqini qanchlik yisimu kari bolmaydighan, peqet "boghda xan'gha olpan yollidi." Digen'ge mesture ataqqa qana'et qilidighan siyasetni yolgha qoyidu.
Bu yerde yurtimiz bayda yüz bergen yene bir weqeni eslep ötimiz. Emeldarlarning künséri éshiwatqan zulumlirigha chidimighan bay xelqi eysa günbez, muhemmet éli bughralarning bashchilighida aqsudiki emeldargha erz qilidu. Ular ching hökümitidin birnechche haram tebi'etlik emeldarning yanchuqigha kirip kétiwatqan qan-terini we depsende boliwatqan insaniy-ghururini qoghdap bérishni ümüt qilidu. Biraq ezeldin yuqurini yalap, xeliqni shorap yashawatqan hökümet wekillikidiki beg, amballar birliship " birnechche adem ulugh xanning ita'itidin chiqip, baghi-taghi bolup chomaq, kalteklerni kötürüp topilang köterdi ." Dep yuqurigha melumat yollaydu. Arqidin eysa günbez bashliq on yette ademni dargha asidu. Qalghanlirini nechche kün ussiz we ach qoyup axiri hakni doghap qilip béridu. Ular changqap ketkenliktin buni bilmestin ichidu we ornida qétip qalidu. Emeldarlar xeliqqe "késel bolup öldi" dep jakalap kömdürwétidu.
Kucha we aqsuda yüz bergen memtéli qarim bashchilighidiki, atalmish "büyük ching xandanliqi"gha qarshi yene bir qozghulangnimu misalgha alayli.
Kucha ambili orching'a bashliq hökümet xadimliri yuquridin töwen'ge qeder térilghu yerlerni shexsi igelliwélip déhqanlargha heqsiz téritidu. Déhqanlarni boz yer échishqa teshkillep axirida dixanlar özleshtürgen yernimu tartiwalidu. Yuquridin buyrulghan her-xil türdiki qurulushlarni déhqanlargha heqsiz qilduridu. Bu jeryanda xirajet üchün chüshürülgen maliyenimu özliri bölüshiwélip, buni déhqanlargha séliq hésawida tölitidu. Tölewatqan baj-alwang yetmigendek bu qoshumche séliqlar déhqanni dat digüzidu. Buningdin bashqa xelqning diniy étiqadini özliri teyinliwalghan sapasiz ölima-imamlar arqiliq bulghap, yerlikning diniy étiqadigha haqaret qilidu. Xelqning ar-nomusini depsende qilip ayallarni nomusini sétishqa mejburlaydu. Mesilen orching'aning özila bizning qérindashlirimizdin" 200 dek ayalni mushu mexsette mejburi yighiwalidu."
Xelq zadi qandaq qilishi kérek ?!
Deslep yurttin memet'éli qarim bashliq bir nechcheylen puqraliq mejburiyiti bilen kitaplarda éytilghandek "qanunluq küresh qilishni tallap..." Yerlik emeldarlargha tuydurmastin ili jangjün mehkimisige erz qilghili baridu. Jangjün mehkimisi ularning erzige étiwar bergen qiyapette séliqni yenggilitish toghriliq yarliq chüshürüp, bashqa mesililerni aldirimay choqum hel qilidighanliqini éytidu. Memtéli qarimlar yurtigha qaytip kélidu.
Ishning tereqiyati tesewwurimizdikidek bolidu. Erzge barghan memtéli qarim bashliq bu birnechcheylen yerlik hökümetning yoqutush nishanigha aylinidu. Ularni yoshurun tutup yoqatmaqchi bolghanda xelq buni tuyup qalidu. Shuning bilen kucha we aqsu da'iriside déhqanlar inqilawi amalsiz qozghulidu. Bu qozghulanglarmu ichkiridiki teyping tyen'go we yixétuen qozghulanglirigha oxshash échinishliq basturilidu.
Belkim bu kuchadikila mesile dep oylishimiz mumkin. Biraq
Jigde yéghiliqi bolushtin besh yil burun yeni 54-yilidin 60-yiligha qeder alti yil ichide qeshqer xan'ériqta, xotende, atushta, qeshqerning özide , chöchekte we yene bir qétim kuchada bolup jemi yette qétim qozghulang kötürilidu. Qozghulanglarning hemmisi ching sulalisining shérikleshken emeldar-qaraqchiliri teripidin basturulidu.
Tarixi hemidide bu heqte mundaq bayanlar qaldurilidu.
" Bashqa sheherlerdiki ademlermu yarkent xan ambiligha yaki ilidiki jangjün'ge erz-datlarni sundi. Ular bu erzlerni yaxshi bir terep qilish toghrisida testiq sélip yerlik emeldarlargha qayturdi. Yerlik emeldarlar erzchilerni " sen manga erz qilmay bashqa sheherning ambaligha erz qildingmu ? Dep azap-oqubet we jebre-zulumgha muptila qildi. Puqralarning yaxshi yaki yaman erz datlirini anglap ulargha rehim-shepqet qilish ulughlarning boynidiki wajip hetta perz idi. Lékin ular undaq qilmidi. Belki ularni yoqatti. Xan teripidin belgilen'gen ma'ashqa qana'et qilmay puqraning risqigha qol uzartti yene özining nalayiq hile-böhtanlirini puqralargha artip qoyup ularni xan yarliqi bilen ölümge mehkum qildi. Shunga puqralar özlirining béshidiki bu emeldarlarning kallisigha tartinmastin qilich saldi. Halbuki ghazat qilghan bu ademlerni ghazi yaki shéhit dimeslikke yene qandaq sewep bar ! "
Molla mosa sayrami derheqiqet toghra éytqan. Biz ching hökümitige qarshi bu qozghulangchilarni " ghazi ! " yaki " shéhit ! " dimeslikke héchqandaq sewep tapalmaymiz.
Échinishliq yéri, chingning gawzung dewridiki xatirilerde bu xildiki qozghulang qatnashquchiliri toghrisida "....Ghelyan'gha qatnashqanlarning köpünchisi ish-oqetsiz, bikar telep, laghaylap yürüydighan horun-üshshüq chentolardur. Shunga ular bashqilarning gépige kirip ghelyan kötürgen....." Dep xatire qaldurulghan.
" Aldinglargha uchrighanliki asiylar, qéri-yash,er-ayal dimestin hemmisi qirip tashlansun...Ish-herkiti sella shübhilik bolghan ademlerge musht kötürüsh imkaniyiti bermestinla qirip tashlansun!" yene bir permanida " aghriq-silaqliridin nimjan bolup qalghanlargha oq-dora israp qilinmisun "diyilgen bolsa " menggü chataq chiqmaydighan qilip hel qilmisaq, kéyinkiler üchün apetning yiltizini kömüp qoyghan bolimiz" dep qoy padisi üstidiki böridek tebi'iti bilen yurt soraydu. Döletning asayishliqi, puqraning parawanliqi üchün semimi niyette bolmaydu.
Chyen longning " musulman yurtidiki qoshunlar chentolar bilen ariliship tursa bolmaydighandek qilidu. Chünki bundaq bolghanda asanla chentolarning chishigha tégip qoyup ghelyan'gha sewepchi bolup qalidu. "Digen permanliridin, merkiziy hökümetning yerliktiki emeldarlirining xulq-peylini bilidighanliqini shundaqla bu itlirining amanliqini döletning, xeliqning amanliqidin üstün körüdighan qaraqchilar kolliktipigha xas bolghan tebi'itini biliwalghili bolidu.
Ching hökümitining bundaq qarshiliqlargha nésbeten qollan'ghan ijabi tedbiri disek yerlik ahale bilen ichkiridin chiqqanlarni ayrip bashqurghan. Bu hakimiyetchilik tedbiri bolmastin belki öz ademlirining mushundaq qozghulanglarda teyyarliqsiz qirilip kétishining aldini élishtin ibaret mudap'esi idi.
Qisqisi bu atalmish "hökümet" mewjut mesililerni basturup qoyushqa tirishqanki, emma semimilik bilen hel qilish yolida azraqmu tirishmighan.
Uyghur xelqining öz-ara zidiyetliship turishi ular üchün tépilghusiz enggüshter idi. Ular bu enggüshterdin ayrilip qélishtin, bir milletning itipaqliship qélishidin ölgüdek qorqatti.
1814-Yili qeshqer tashmiliq meschitning imami ziyawudun axun (qara taghliq) qeshqer hezrette olturushluq qasim xoja(aq taghliq)ning qizi behrinisani nikahigha almaqchi bolghanda qeshqerning hakimbégi yüsüp " aq taghliq bilen qara taghliq öz ara nikahlashsa bolmaydu" dep ularning tuqqandarchiliq qilishigha qoshulmaydu. Uning bu yolsizliqi sewebidin ziyawudun axun, burut qipchaqliri bilen birliship qozghulang kötüridu.
Diniy étiqat bilen milli tuyghusi nisbeten küchlük bolush bu milletning muhim alahidiliki. Bundaq alahidilikning paydiliq teripi bolghinidek yene uning ziyanliq teripimu hem mewjut bolidu. Bir shert choqumki nadanliq uning qérindishi bolishi kérek. Mezkur üch shertni hazirlighan xelqimiz milli we diniy hisyati bilen özini qanchilik qoghdap qalghan bolsa yene hem shunchilik weyraniliqqa we itipaqszliqqa muptila bolghan. Bu dunyaliq üchün diniy qérindishidin kéchish yaki teqwaliq oqida milletni étishtek qilmishlar tolimu köp yüz bergen. Shunisi heqiqetki bu milletning tarixtin buyanqi eng zor azabi del mushu xildiki zidiyettur. Shu dewrdiki hökümdarlar bundaq küchlük hisyattin ünümlük paydilinip özining yéghida özini qorushtek tedbirdin quruq qalghusi kelmeydu elwette. Shunga yuqurqidek itipaqliq üchün bolghan tirishchanliqlarni bir amal qilip yoq qilishqa tirishidu.
Üchturpan qozghulingi partilashtin ilgirila yeni 1758-yili, boghda xan tilgha élishqa erzimeydighan u yer bu yerdiki qismen qozghulanglarni bahane qilip turup, jawxuy we fudéning qomandanliqida junggharlarni basturushqa qoshun ewetti. Shuning bilen mughulustanda er-ayal, qéri-yash dimestin omomiyüzlük chong qirghin bashlinip ketti. Insaniyet qélipidin chiqqan bu chong qirghinda bir milyon ademning béshi élindi." (Molla mosa sayrami we kropatkin )
Bu qirghinchiliqqa uchrighanlar kim idi ?! Junggharlarmu ?! Yaq tamami yerlik xelq idi.
1678-Yilidin bashlap yüz yil ichide jenuptin iligha mejburi köchürüp kélin'gen ahaliler we uningdin bashqa yilda 900 jüptin ( uda yüz yil ) éwetilidighan ghalche yigit-chokanlar(ushshaqlar), " taranchi" dep atilidighan déhqanlar, hüner-soda bilen shughullinidighan"bazargan" lar, tömürchilik bilen shughullinidighan " bochi" lardin terkip tapqan uyghurlar idi.
Ene shundaq qirghinlarda ili deryasigha toshup ketken ölüklerning köplikidin derya tosulup qélip su téship kétidu. Bu suda eslidiki qorghas küresinimu su bésip kétidu. Axiri xanliqtin deryadiki ölüklerni tazilash permani chüshidu. Bu toghrisida "deryadiki ölükler ilmek bilen ilip élin'ghachqa bu derya ili deryasi digen nam bilen atalghan" digen riwayetler sözlinidu.
Qanliq basturush siyasiti qanchilik ünüm berdi ?!
Bu jallatlar özining mexsitige yételidimu ? Shinjangni menggülük emin qilalidimu ?!
Yaq. Addi xelqqe qilghan nochiliq ularni azraqmu xatirjem qilmaydu.
Deslep parche-parche qozghalghan qozghulanglar axirida xojilar yéghiliqi dep atalghan chong qozghulanggha uyishidu. Uni basturup "uh" dimeyla üchturpan qozghulingi kötürilidu. Ching qaraqchiliri ish-emili qirghinchiliq bolsa, bu zimindiki xeliqlerning ish-emgiki tinichsizliq bolidu.
1758-Yilidiki xojilar yéghiliqidin 1765-yilidiki üchturpandiki jigde yéghiliqi basturulghan'gha qeder ( bu qétimqi basturushqa qomandan jaxuy we héliqi kinodiki dok wezir lyuyong obrazidiki adem mushawur bolup qatnishidu) qisqighine yette yil ichide manjular uyghur xelqidin dehshetlik öch alidu. Nurghun tarixiy sheherlerni, medeniyet-iqtisat soda nuqtilirini "hökümetke qarshi isyachilarning uwiliri" digen nam bilen weyran qilip yer yüzidin yoqitidu.
Ching sulalisi "jigde yéghiliqi"ni basturush bahaniside omomi uyghur xelqidin qisas alidu. Hetta yiraq qomuldimu jigde yéghiliqini basturush bahaniside yurt ichidiki heq-sözlüklerdin besh yüz ahalini iligha palaydu. "Perman'gha qarita tilini chaynighanlarni öltüridu" jenuptiki töt sheherde az digendimu besh yüz ming ademni yawuzlarche qirip tashlaydu." "Aqsu deryasi öltürülgenlerning jesiti bilen toshup ketkechke kishiler üch yilghiche derya süyini ichelmeydu...."
Ili wadisi bilen qeshqeriyeni "junggharlarning zulmidin azat qilduq" dewalghan ching manjuliri özining rezillik we zalimliqta junggharlargha ustaz bolghudek epti-beshirini ene shundaq namayen qilidu. "Wetenni birlikke keltürüsh"tin ibaret bu atalmish töhpining sayiside her millet xelqini basturup qangghir-qaxshitidu.
Xeliqtin bulap toplan'ghan séliq xirajetliri hergizmu xeliqning turmushigha yaki shinjangning menggülük amanliqidiki milli tereqiyatqa serp qilinmaydu. Bu qan-terler dölettin ibaret mewhum uqumni teshkil qiliwalghan eshu qaraqchilar kolliktipining yep-ichishige, özlirining amanliqi üchün sépil soqup, qilich bilishige serp bolidu.
Hörmetlik oqurmen, siz belkim manjularning "yüksek jeng sen'iti shundaq chong netijilerni qolgha keltürüshtiki sewepmidu ? " Dep oylap qélishingiz mumkin. Emeliyette kéyinki baplardiki weten satquch qilmishlirini oqusaqla ularning qanchilik "bahadir" ikenlikini hés qiliwalimiz.
Emeliyette ching hökümiti shimal we jenuptiki tajawuzida heqiqi bir qoshun'gha duch kélip baqmaydu. Bundaq "amet" ularning ketmen-gürjek bilen qorallan'ghan addi qozghulangchi xelq üstidin körenglerche qirghinchiliq qiliwélishigha shara'it yaritip béridu. Axiri xelqning üstidin bundaq körenglik bilen kériwergenlerning térisi yérilmay qalmidi.
Yoldash mawzédong wangjénni shinjanggha mangduridighan chaghda uninggha " siz shinjanggha barghandin kéyin orunlaydighan ikki türlük xizmet bar. Biri partiye tapshurghan wezipilerni orunlash. Yene biri yurtdishingiz zozungtang(xunendin. Ching sulalisidiki herbi emeldar. Shinjangda asiylarni basturush bahanisida chong qirghinchiliq qilghan jallat. Wangjén bilen yurtdash) üchün qerz qayturup, shinjanggha xelqige xizmet qilish" digen yolyoruqni bérip ching qaraqchilirining tarixiy jinayetlirining quyruqini üzüsh iradisini ipadileydu.
Biz bügün manju tajawuzchilirining döletni birlikke keltürüshtek " ulughwar xizmet"ining bahasi üchün tölen'gen shunchilik zor jan we qanni körüp heyran qalduq.
Biz shu minutlarda her millet xelqining döletning pütünliki we tinichliqidin ibaret arzusi bilen eshu qaraqchilarning qilmishliri otturisida qattiq azaplanduq.
Eshu hökümranlarning "birlikke keltürüsh" niqawi üchün xelq adimiy hisyati, ghurur-wijdani, hayat-mamati bilen shunchiwala bedel tölishi kérekmu ?!
Birlikke kelgen döletning eng chong menpe'etdarliri, atalmish hökümet saniliwalghan eshu emeldarlar nime üchün tirnaqchilik bedel töleshni xalimaydu ?!..... Digen so'allarni adem bolsila oylimay qalmaydu .
1754-Yili ching sulalisining iplas qedimi shinjanggha kirgendin bashlap 1911-yiligha qeder ching hökümitige bu diyarda bir künmu aramliq bolmidi. Axiri hökümdarliqqa layiq bolmighan bu qara küch shinjangdin, jonggodin yoqaldi.
Manju hökümitining seddichinning ichi we sirtidiki jinayetlirining qanchilik ikenlikini hetta kéyinki manju ewlatlirimu obdan biletti. Shunga ching sulalisi gumran bolghanda milyonlighan manjular ejdatlirining jinayitidin qorqup pargha aylan'ghandek yoqap ketti. Xuddi lüshünning " nara nege ketti ?! " Diginidek boldi.
1912-Yili 1-ayning 1-küni jonggoda dimkiratik jumhuriyet tüzimi ornitilip gomindangning nenjing hökümiti quruldi.
Biraq shinjangda bolsa ching hökümitining quyruqi bolghan yangzingshin bir örülüpla inqilapchi boluwélip her millet xelqi üstidiki istibdat hökümranliqini dawamulashturiwerdi.
Eslide shinxey inqilawi bolghandin kéyin bu zimin yéngi dunyaning bahar nurida azraq bolsimu teselli tapsa bolatti.
Biraq yiliki shorluq xelqning teghdiride abduxaliq uyghur éytqandek " ismi almashqan bilen, qiliqi almashmidi."
Yang eslide 1908- yili guangshüy xan we sishi teyxuning qobul qilishigha ériship aqsugha waliy bolghan idi. (Kéyinki jinshurénmu yangdin kéyinki aqsu walisi bolup teyinlen'gen)shinxey inqilawi qozghalghanda u ürümchide ténichlandurghuchi beg we ching sulalisining qanun ishlirini mupettish qilghuchi(shinjangche tedbir)liq salahiyettiki emeldar idi.
Jonggodiki zor özgürüsh bu diyargha tetür tesir körsetti. Yeni yangning ching dewridiki mensiwi ösüp shinxey inqilawida "ölke bashlighi" bolup yurt soridi.
Shinxey inqilawidin shinjang xelqi qanchilik nep aldi ?
Manju hökümitining deslep wede qilghan besh xil béji waqitning ötüshi bilen qongi issip sani éship 65 xilgha yetken iken. Yangzingshin dewrige kelgende bolsa baj xizmitide yuquri ünüm qolgha keltürülüp 92 xilgha yétip(bezi jaylarda yüz xildin éship kétidu) shinjangning séliq tarixidiki yuquri rikort yaritilidu. U millitarizimliq siyaset qollunup yerlik az sanliq milletlerni qangghir-qaxshitidu. Yoldash mawzédong 1957-yili sowét itipaqigha qilghan ziyaritidin kéyin shinjanggha qaytmaqchi bolghan seypidin'ge yolyoruq bérip " biz xenzular ötkende shinjangdiki az sanliq milletlerni ezgen, hazir nimilerni qilip bérishimiz kérek ? Siz mushu mesililerni chöridigen halda manga éytip béring " dep shinjangdiki her millet xelqi arisididki tarixiy asaretlerni yoqutush iradisini ipadileydu.
Yang zingshin burunqilargha oxshash kongzini qalpaq, kongzi muxlisi digenni niqap qilip "rehimdilik" dep sho'ar towlaydu. Bu tülke emeldarliqta chingning " chetlitish tüzümi" ni qollinip bu yerlikke u yerlikni emeldar qilishni dawamlashturidu. Bu mexluq töwendiki emeldarlarni östürüsh we qabiliyitini ölcheshte shu emeldarning xeliqtin qanchilik pul-mal shüligenliki asas qilidu. Emeliyette bu uning mexpi ölchimi bolsimu shu dewrdiki ashkara mexpiyetlik aylinip qalghan idi.
Meyli ching yaki tönügünki yang,jin,shing....Larning qaysisila bolmisun kalla ishlitip pare yiyeligen ademni ishenchilik sanighan. Nime üchün undaq bolidu ?
Chünki, ularning kallisida xelq bek béyip ketse hökümetke mush atidighan bolup qalidu deydighan sepsete bar idi. (Bu sepsete qulluqtin géniralliqqa chiqip qalghanlarning turmush mentiqisi) shuning üchün xelqni yaljitmaydighan bundaq emeldarlargha yéshil chiraq yaqidu. Yene bir tereptin jimiki oy-xiyali özining shexsi menpe'eti üchünla chögileydighan ademde ghurur-wijdan, dölet menpe'eti we yaki qanunning adaliti digen uqumlar bolmaydu. Ular özining amanliqi bilen mal-dunyasining sanidin ibaret shunchilik addi telep bilen yashighachqa insaniy tuyghu digendin sawatsizliqi bilen qara hakimiyetke ishenchilik bolidu.
Nime üchün hakimiyetke ishenchilik bolidu ?
Xelqning hal-derdige yétidighan heqqaniyetni yaqlaydighan ademning ghayisi, ümüt-arzusi minglighan xelqning rayi, döletning menggülük eminliki bilen baghlinidu. Shu menidin ular ishenchisiz hisaplinidu. Chünki bu hökümetler özining minglighan xelqning arzusini qandurup, heqqaniy yolni tutup mangalaydighanliqigha özimu ishenmeydu. Qisqisi özining qaraqchiliqtin bashqa hüniri yoqliqini istixiylik étirap qilidu. Shunga eplep-seplep birnimiler qilip kün ötküzüsh ularning hökümdarliqtiki tirikchilik yoli bolup qalidu.
Ilgirki xojilar dewride özining pirigha qanchiki qara qosaqliq bilen sadaqet bildürgenler shunchiki döletke sazawer bolghan idi. Ching dewride bolsa manjulargha qanchiki küchüklünüp, qulluq bildürüp xoshamet qilghanlar shunchilik imtiyazgha ige bolghan. Bularning atilishi oxshimisimu xulqi-eptali qilche perqlenmeydu. Bundaq hökümranlarning dewride insan tebi'itidiki ilgharliq rawajlinalmaydu. Iplasliq bolsa munbet tupraqqa ériship kökleydu.
Jemiyette pul bilen emel choqunidighan nersilerge aylinidu. Emel üchün tanasil ezalirining hemmisini teghdim qilidighan xumsiliq ewj alidu.
Junggharlar dewride ishan-sopilar "xudaning merhimiti"ni biwaste izdimeydu. Aldi bilen pirining chirayigha qaraydu. Manjular dewride yerlik emeldarlarmu döletning qanuni yaki siyasitini biwaste qollanmaydu. Özidin bir derije yuquri emeldarning(pirining) ish-herkiti, gep-sözini kündülük turmushigha mizan qilidu.
Shunglashqa jonggo tarixida xelqning arzusidiki adil emeldar bawgung riwayetlerdin ri'alliqqa chiqalmay yürüydu.
Qiziqarliq yéri ching dewride yerlik emeldarlargha tola éytilidighan bir gep bar. U bolsimu "xanliqning ma'ash-kulyangini yigendikin sadaqetmen bolayli ! " bu jümle kéyinkiler dewridimu oxshash istimal qilinidu.
Bizde oghrining balisi qaraqchi deydighan bir gep bar. Atalmish büyük ching hergizmu minglighan tögilerge milyonlighan aqchilarni kötürüp kélip dölet qurmighan. Shundaq turup emeldarlirigha béridighan atisidin miras qalghan aqche nede deysiz?
Bu aqcha elwette xelqning yanchughidin kélidu. Atalmish xelqning ghemgüzari boliwalghan bu qaraqchilar xeliqtin shüliwalghan eshu mal-mülükning tamchisini témitip emeldarlirini poqqa olashqan chiwindek tamaxorluqqa köndüridu.
Eslide yigen éghiz uyalsa bolatti. Biraq xelq ash-nan bérip baqqan bu itlar owgha yarimastin belki baqqan igisining pachiqidin élishqa yaraydu.
Yangdin bashlap gomindangda axirlashqan zulmetlik térorluq qaplighan bu zimindiki qozghulanglarni biz sözlep olturmisaqmu oqurmenlerge tonushluq. Chünki yang we uningdin kéyinki dewirlerdiki zulumlar toghrisida oqurmenler asasi chüshenchilerge ige.
Uzaq tarixtin buyan qulluq bilen hörlükning pasilida qanlirini sudek tökken bu bexitsiz emma qehriman xelq bu dewrdimu kelgüsidiki ewlatlar aldida sözlep bergüdek dastan kebi weqelerni yaratti. "Jahalet bir gez orlise, adalet ming gez örleydu"ni ispatlap, zulum we haqaretning bu diyarda menggü yiltiz tartalmaydighanliqini, buninggha qarshi "qiriq yilliq yaghachtinmu qildek nem chiqidu"ghanliqidek heqiqetni bizge tonutti. (dawami bar)

Unregistered
02-07-13, 07:17
Bu yahshi maqala ikan. Ahiri bar deptu, men tapalmidim bilidighanlar chaplap koysanglar