PDA

View Full Version : 15-Iyul weqesining 25-yilliqini esleymen



Dolkun Isa
15-06-13, 17:00
15-Iyul weqesining 25-yilliqini esleymen

Xitay hökümitining eyni waqita, yeni 1980-yilliri „Jidel chiqirish weqesi“ , 1990-yillarda bolsa „Milli bölgünchi herket“, 2000-yillarda bolsa „Terorist herket „ dep qarilap kelgen 15-Iyun Uqughuchilar herkitige bugun 25-yil boldi.

Bu munasiwet bilen 15-Iyun herkitige qatnashqan barliq sepdashlirimni hörmet bilen esleymen.
1988-yili 6-ayning 15-kuni yüz bergen Uqughuchilar Namayishi Sherqiy Turkistan yeqinqi zaman tarixidiki muhim weqelerdin biri. 1985-yili 12-ayning 12-küni yüz bergen Uqughuchilar namayishdin 3 yil kiyin partilighan bu weqe, Sherqiy Turkistan xelqining erkinlik, demokiratiye, adaletke bolghan intilishni uchuq-ashkara namayen qilghan, uyghur yashlirining besimgha, zulumgha, adaletsizlik, heqsizlike qarshi isyankar, kuresh iradisini, boyun egmes milli rohni olturgha qoyup, Xitay hökümitige qarshi jesurlarche elip berilghan bir milli inqilap idi.

1985-yili yüz bergen 12-dikabir uquguchilar namayishi Urumchining zimistan qish künide, toxtimay yeghwatqan qarliq künliride elip berilghan bolsa, 1988-yili 15-Iyun künidiki namayish Urumchining taza lawuldap yeniwatqan, temuz issiq künliride elip berildi. Uyghur yashlirini mustekem iradisiniqishning zimistan soghuqimu, yazning tomuz issiqimu qilche tewritelmigen idi.
Buningdin 25 yil ilgiri, shu qetimliq namayishta, Urumchi kochilirida jarangliq shuarlarni towilap, erkinlike, hörlike bolghan intilishini ipadilep, zulumgha qarashi kokrek kerip otturgha chiqan, huralar bilen sep tartip manghan 20 yashlar etrapidiki neche minglighan uyghur oghul qizliri, bugun 40-45 yashlar etrapidiki, hayatning eghir yuklirini we mesulyetlirini ustige alghan ottura yashliq insanlardur.

Menmu 20 yashliq bir uyghur ewladi bulush supitim bilen, shu ot yürek oghul-qizlirimizning qatarida sep tartip manghalighanliqimidin, mengishla emes, sepdashlirim bilen birlikte bu herketke rehberlik qilalighanliqimidin cheksiz ghurur his qilimen.

15-Iyul weqesini men bilen birge qozghighan dostlirimiz, qatnashqan neche minglighan sepdashlirimizning mutleq kop qismi weten ichide, az bir qisimi chetlerlede yashimaqta. Bu inqilapning ishtirakchiliri aridin 25 yil otkendin kiyin, bugun shu künlerini esligende hayajanlanmasliq, iptixarliq tuyghusi his qilmasliq, shu jenggiwar qosuhun ichide hura towilap manghanliqidin ghururlanmasliq mumkin emes.

Sherqiy Turkistanda yüz bergen 1980-yillardiki Uqughuchilar Namayishni esligende, bezi waqitlarda 1985-yili yüz bergen 12-dekabir namayishi bilen 1988-yili yüz bergen 15-Iyun Namayishni arlashturwetidighan yaki u ikki qetimliq namayishni bir namayish dep qaraydighan ehwallar mewjut bop keldi.

1985 - yildiki 12 -dékabir Oqughuchilar herikitining 10 – yilliqini xatirlesh munasiwiti bilen, Sherqiy Turkistan Uqughichilar-Yashlar Birligining teshkilishi bilen 1995-yili 12-ayda Enqerede "Sherqiy Türkistanda Yashlar Herikiti" namliq muhakime yighini ötküzgen iduq. yighinda „Sherqiy Turkistan Demokiratik Yashlar Herkitining bashlinishi we alahidiligi“ namliq 12-dekabir we 15-Iyul namayishi heqide bir maqale teqdim qilghan idim.

15-Iyun weqesining 25-yiliqida, u maqalining 15-Iyul namayishigha ait qismini towende teqdim qilidim.

Axirda 15-Iyun weqesini teshkiligen we uningha qatnashqan barliq dostlirimgha erkin dunyadin yene bir qetim salam we hörmetlirimni yollash bilen, shu qetimliq namayishqa qatnashqan neche minglighan ot yürek oghu-qizlirimiz bilen birge bolghanliqimdin ghurur his qilimen.

hörmet bilen,

Dolkun Isa

2013-yili 6-ayning 15-küni
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ +++++

Sherqiy Türkistan Démokratik Yashlar Herikitining Bashlinishi we Alahidiliki

(bu maqale 1985 - yili 12 -dékabirda partlighan Sherqiy Türkistan Oqughuchilar herikitining 10 – yilliqini xatirlesh munasiwiti bilen 1995-yili 12-ayda Enqerede ötküzülgen "Sherqiy Türkistanda Yashlar Herikiti" namliq muhakime yighinigha sunulghan maqalining 15-iyun weqesiga dair qismidur.)

1988 - yili 6 - ayning 15 - küni Sherqiy Türkistanda 2 - qétim démokratik Yashlar herikiti partlidi. 12 - Dékabir herikitidin üch yil kéyin qozghalghan bu weqe Xitay hökümranlirini qattiq biaram qildi. Men (Dolqun Isa) 12 - Dékabir herikitining aktip qatnashquchiliridin idim. 2 -qétimliq yashlar herikitige meslekdash dostlirim bilen birlikte biwaste yétekchilik qilduq we uni pilanliduq (dostlirim hazir Sherqiy Türkistanda nazaret astida turiwatqachqa isimlirini atimidim). 1988 - yili 15- Iyun küni Ürümchidiki Aliy mektep oqughuchiliri Ürümchi Uniwérsitétide milliy kemsitishke naraziliq bildürüsh yighilishi we ders tashlap namayish qilish herikiti qozghidi. Oqughuchilar ikki kün kochigha chiqip namayish qildi. Namayishqa bash mingdin artuq yash qatnashti. Bu qétimqi démokratik inqilab Sherqiy Türkistan yashlirining, oqughuchilarning tewrenmes iradisini ipadilidi. Milletning yashlargha bolghan ishenchisini kücheytti. Sherqiy Türkistan démokratik inqilabini yene bir baldaq yuquri kötürdi.

"15 - Iyun weqesi" dep atalghan bu heriketni Ürümchi ( “Xin Jiang”) Uniwérsitétini merkez qilip, bir qanche Aliy mektepte qurulghan oqughuchilar Pen - Medeniyet uyushmisi teshkillidi. Ular uzun teyyarliq qilish arqiliq jemiyette we Aliy mekteplerde bu qétimqi inqilabning ijtimaiy shert - sharait hazirlidi. "12-Dékabir" herikitidin kéyin, Jem'iyette we Aliy mekteplerde yashlarning ijtimaiy, ammiwiy teshkilatlar jem'iyetler quruldi. Bu jem'iyetlerning ichidiki paaliyetliri bir qeder janliq, tesiri küchlük bolghini Oqughuchilar Pen - Medeniyet uyushmisi idi. Bu uyushmidiki meslekdash dostlar, sawaqdashlar puxta teyyarliq qilish arqiliq 1987 - yili 12 - ayning 25 - küni besh yüzdin artuq Oqutquchi - Oqughuchining qatnishishi bilen Ürümchi Uniwérsitétide oqughuchilar pen - medeniyet uyushmisini qurup chiqtuq. Men uyushma reislikige saylandim. Qisqa waqit ichide Ürümchi Uniwérsitétidiki Uyushma ezalirining sani 1 ming 500 din éship ketti. Tebiiyki bu Uyushma Siyasiy teshkilat emes idi. Bu bir Ammiwiy, Ijtimaiy teshkilat bolup, milletning jem'iyetning pen - medeniyet sewiyisini yuqiri kötürüshni, sawatsizliqni yuyushni meqset qilatti. Emma Xitay hökümdarliri Sherqiy Türkistan xelqining medeniyet sewiyisining yuqiri kötürülüshini xalimaytti. Shunglashqa, bu uyushmining paaliyetlirining janlinip, tesirining kéngiyip kétiwatqanliqini körüp, chidimighan hökümet, mektep rehberliri uyushmining qurulishigha uqmastin ruxset bérip qoyghanliqidin qattiq pushayman qilishti. Uyushma paaliyetlirige qesten bezi tosalghularni peyda qilishqa tirishti. Emma imkaniyet yar bergen, qanun yol qoyghan dairilerde, yochuqlardin paydilinip, uyushma paaliyetlirini barghanséri kücheytip barduq. Bara - bara Pidagogika Uniwérsitéti, Sanaet Uniwérsitéti, Béyjing Milletler Uniwérsitéti qatarliq mekteplerdimu arqa - arqidin pen - medeniyet uyushmisini qurup, qérindash uyushmilar torini shekillendürduq. Axirida Aliy mektepler hemkarliq komitétini qurup chiqtuq. Uyushma tetil waqitliridin paydilinip, ezalirini wetenning herqaysi jaylirigha ewetip sawatsizliqni yuyush, medeniyet kurslirini échish, jem'iyet tekshürüsh qatarliq paaliyetler bilen shughullandi. Bolupmu 1988 - yili Ghuljigha Jem'iyet tekshürüshke barghan guruppa alahide xizmet körsetti. Ular tetil dawamida Ghuljidiki on yettidin artuq Ottura - Bashlan'ghuch mekteplerge bérip, estayidil tekshürüsh élip bérip xaraplishiwatqan, buzghunchiliqqa uchrawatqan échinishliq milliy maaripimiz bilen heshemetlik, tereqqiy qiliwatqan Xitay maaripini sélishturup, emiliy pakitlar eks ettürülgen sinalghu lintisini ishlep, yetmish parchidin artuq fotu süret tartip keldi. Shu chaghda Ghuljida siniplar örilip ketken yaki xeterlik halgha kélip qalghan we sinip yétishmesliktin on minggha yéqin oqughuchi oqushsiz qalghan idi, biz emiliy pakitlargha we tekshürüsh ehwaligha asasen, xaraplashqan milliy maarip haqqide bir yazma dokilat teyyarliduq we hökümetke yollap, milliy maaripni qutuldurush üchün tedbir qollinish heqqide agahlandurduq. Sinalghu lintisini qoyup, fotu süret körgezmisi échip, jem'iyetke we milletke milliy maaripimizni qutuldurush chaqiriqini chiqarduq. Uyushma sen'et ömiki teshkillep “Ejdadlar izi”, “Uyghur oghli Abdulxaliq Uyghur” qatarliq tarixi diramilarni teyyarlap, herqaysi Aliy mekteplerde we jem'iyette körsitip wetenperwerlik, milletchilik teshwiqati élip barduq. Yashlar herikiti küchlük rawajliniwatqan künlerde, Sherqiy Türkistandiki Xitaylar bezi esebiylishish heriketlirini meydan'gha keltürüshke bashlidi. Xitaylar tep tartmastin Ürümchi kochilirigha: “Uyghurlar Shinjangdin chiqip ketsun” dégendek shuarlarni chaplashqa bashlidi. Bu xil esheddi heriketler bolupmu Ürümchi Uniwérsitétide eng ****** eng küchlük eks étishke bashlidi. Mektep rehberliki Uyghur qatarliq Musulman oqughuchilarni nazaret we kontrol qilish meqsitide “milletler ittipaqi” shuari astida Xitay we Milliy oqughuchilarni bir binada, bir yataqta yatquzush belgilimisini chiqarghandin kéyin: “Chentular bilen bille yatmaymiz, Qazaqlar qoy puraydu...” dégendek milliy kemsitish we haqaret mezmunlirigha tolghan 80 nechche parche teshwiqat wariqi mektep tamlirigha chaplandi. Xitaylarning bu xil rezil qilmishi, qanunsiz paaliyetlirini mektep rehberliri sürüshte qélipmu qoymidi. Shuningdin kéyin Ürümchi Uniwérsitéti Fézika Fakultéti binasining hajetxane ishikige Xitaylar teripidin: “Uyghurlarning erlirini qul qilip, Qizlirini jalap qiliwiteyli”, “Uyghurlarning hemmisi qéri selle bashlar, Chentular bilen Choshqilarning bu yerge taharet qilishi cheklinidu ..” dégen intayin rezil, intayin eksiyetchil shuarlar yézildi. Herqandaq kishining ghezipini keltüridighan, bu wetenning bu tupraqning igisi, xojayini bolghan Uyghurlarni haqaretleydighan mundaq iplas shuarlarning ashkara chaplinishi hergizmu tesadipi weqe bolmastin, buning arqisida Xitay mustebitlirining wehshi siyasiy meqsetliri yoshurulghan idi. Uyghur oqughuchilar bu weqeni mektep rehberlikige, qanun orunlirining bir terep qilishigha tapshurup bérip, bir ay jawap kütken bolsimu, bu heqte héchqandaq sürüshte bolmidi. Bu weqe partlash halitide turghan démokratik yashlar herékitining yenimu bir baldaq yuqiri kötürülnshi üchün ot tutashturghuchi pilik rolini oynidi.

Taqet qilalmighan oqughuchilar wekil kirgüzüp, mektep rehberliri bilen söhbet ötküzdi hemde bu eksiyetchi weqeni éniqlash xizmiti heqqide barliq Uyghur oqughuchilargha doklat bérishni telep qildi. Mektep teshkili oqughuchilar wekilining bu heqqaniy telipini ret qildi. Qattiq ghezeplen'gen oqughuchilar özliri yighin teshkillesh qararigha keldi. Etisi 15 - Iyun küni Fézika binasining aldida “Milliy kemsitishke naraziliq bildürüsh yighilishi” namliq yighini achti. Buningdin on besh kün ilgiri pen - medeniyet uyushmisi namidin herqaysi Aliy mekteplerning wekili qatnashqan on ikki kishilik guruppa Aptonum Rayunluq Hökümet, Partiye rehberliri bilen Sherqiy Türkistandiki milliy mesililer, Milliy Maarip qatarliq témilarda söhbet ötküzüsh telipini ipadilep yazma iltimas sun'ghan idi. 15 - küni seherde Mektep teshkili men bilen Erkin Tursunni hökümet terep söhbetke chaqirghanliqini uqturdi. Biz on ikki wekilimiz toluq bolmighan ehwalda herqandaq söhbetke qatnashmaydighanliqimizni bildürüp ret qilduq. Mektep rehberliri bügünki resmi söhbet emes, söhbetning kün tertipini belgileydighan, mezmuni heqqide sözlishidighan yighin, dégendin kéyin biz bérishqa qoshulduq. Emma ular bizni aldighan idi. Biz resmiy söhbet üstilining aldigha kelduq. Partkum muawin sékritari Janabil, Maarip naziri Jang Yang, Maliye naziri Mehmud, Pilan komitéti mudiri Toxti Eli qatarliq emeldarlar söhbet hazirliqida teyyar turghan iken. Söhbet bashlinipla jiddi munazire boldi. Bizning teleplirimiz heqqaniy bolghachqa, tézla ghalip kelduq. Janabil herxil bana, seweb we pakitlarni körsitip, bizni qayil qilishqa urun'ghan bolsimu bizning asas we delillirimiz aldida ajiz keldi. Bolupmu Sherqiy Türkistanning milliy maaripi heqqidiki munazire nahayiti keskin boldi. Söhbet besh saet dawam qilghan bolsimu, ular bizning heqqaniy telep - soallirimizgha qanaetlinerlik jawab bérelmidi. Bizni qayil qilalmidi. Netijide söhbet kéynige sürüldi. Üch kündin kéyin qayta söhbetlishidighan bolup qayttuq. Mektepte yighilish boliwatatti. Mektep rehberliri méni söhbetning mezmunini oqughuchilargha yetküzüshke qistidi. Men otturigha chiqip hemme ehwalni qisqiche sözlep berdim. Pütün oqughuchilar chawak chélip alqishlidi. Milliy kemsitishke qarshi turush yighini saet ikkige qeder dawam qildi. Arqidinla oqughuchilar shuar taxtilirini kötürüshüp, mekteptin ayrilip kochigha chiqip namayish qilishqa bashlidi. Pütün sheher xelqi yolning ikki teripide turup bizni qizghin alqishlidi. Qattiq tesirlen'gen xelq, oqughuchi yashlargha ésiliship hökirep yighlidi we qet'iy qollaydighanliqini bildürüshti. Xelqning bu xil hayajanliq qollashliridin jasaretlen'gen yashlarning namayish qoshuni achliq, hirip - charchashqa qarimastin sheherni aylinip: "Milliy kemsitishke naraziliq bildürimiz, yashisun kishlik hoquq, yashisun milliy barawerlik, Xitaylarning qul qilishigha qarshi turimiz, Xitaylar Xin Jinagdin chiqip ketsun, Milliy maaripimizni qoghdap qalayli!" dégendek jenggiwar shuarlarni yangritip, namayish dawam qildi. Bu qétimqi Namayishning programmisi töwendikiche:

birinchi: Kishlik hoqoqlirimizni telep qilish.
İkkinchi: Milliy kemsitish, Milliy tengsizlikke qarshi turush.
Üchinji : Xaraplishiwatqan Milliy Maaripimizni qoghdap qélish.

Xitay hökümiti oqughuchilarning qattiq alaqzade bolup ketti. Hökümet ikkinchi qétimliq yashlar namayishinimu burunqigha oxshashla “15 - Iyun Jédel chiqirish weqesi” dep atidi we mexsus höjjet tarqitip, bu weqeni bir terep qilishning prinsiplirini, belgilimilirini élan qildi. Partiye, hökümet emeldarliridin Hamidin Niyaz (Aptonum Rayunluq Xelq Qurultiyining reisi), Janabil ( Aptonum Rayunluq Komunist partiyening sekitreri), Xuang Bawjang (Aptonum Rayunluq xelq hökümitining muawin reisi) larning biwaste rehberlikidiki éniqlash, bir terep qilish komitétini qurup chiqti. Aliy Mekteplerge mexsus tekshürüsh ömeklirini ewtip, mexsus ishxana tesis qildi. Ürümchi Uniwérsitétining özidila terkibide qoralliq saqchilar bolghan töt yüz kishlik déktatora guruppisi qurup, oqughuchilar rehberlirini qattiq teqip astigha aldi. Kéche - kündüz nazaret qilishqa bashlidi. Erkin paaliyet élip bérish cheklendi. Bir yerge bérish üchün ruxset sorash belgilendi. Arqisigha paylaqchi sélip qattiq közetti. Uyushma heyetlirining bir - biri bilen uchrishishi, paranglishishimu cheklendi. Tetil mezgilide öyimizge qaytishimizgha ruxset qilinmidi. Öyige qaytqanlarni chaqirtip kélip soraq qildi. Bu xil éniqlash paaliyiti töt ay dawam qildi. Hökümet terep aldinqi qétim qollan'ghan taktikisini qayta bir qétim ishletti. Namayishtin kéyin üch kün ders toxtitip, siniplarghiche tekshürüsh guruppisi ewetip, oqutquchi - oqughuchilarni özini tekshürüshke, xataliqini tonushqa qistidi. Lékin ular közligen meqsitige yételmidi. Köpchilik heqiqette ching turdi. Bu qétimqi küreshning heqqaniy we toghra dawa ikenlikini otturigha qoyup, sherqiy Türkistan ziyaliylirining, yashlirining küresh qilish éngining téximu yuqiri kötürülgenlikini namayan qildi. Proféssorlar, oqutquchilar hökümet terep bilen keskin küresh qilip, hökümet emeldarlirini intayin passip ehwalgha chüshürüp qoydi. Misal üchün mundaq bir weqeni sözlep ötüsh kupaye qilidu.

Eniqlash xizmiti élip bériliwatqan künlerning biride, Hamidin Niyaz Uniwérsitétimizge kélip proféssorlargha yighin échip, 15 - Iyun weqesige bolghan köz qarashlirini sözleshke, bu weqening xata ikenlikini tonushqa qistaydu. Proféssorlar pikir qilmastin jim olturwélish arqiliq nazraziliqini ipadileydu. U qistawergendin kéyin, bir proféssor tuyuqsiz ornidin turup, shundaq deydu: Xenzu xelq chöchekliride shundaq bir weqe bayan qilinidu. Bir padishahning texti zawalliqqa yüzlinip, qiyin ehwalda qalghanda, padishah memlikitidiki her tebiqe kishilirini chaqirtip meslihet soraydu. Ularning arisida Baylar, Kembegheller, Danishmenler bolup, bir Kembeghel padishahqa: Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men erzimni bayan qilay dep sözini bashlaydu. Padishah kechtim, déyishi bilen u sözini bashlaydu. Proféssor shu yerge kelgende derhal Hamidin Niyazgha qarap, “dat, Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men sözley”, deydu. Pütün meydanni külke qaplap kétidu. Hamidin Niyazning chirayi özgirip, bekmu qiyin ehwalgha chüshüp qalidu. U proféssor tekrar: "Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men sözley..” dégende, Hamidin Niyaz : “sözleng, sözleng, hemme ademning sözlesh erkinliki bar...”, dep öngüp ketken.
Proféssor: “Kechtim désile, töt balam bar..”, dep qattiq kinaye qilghan. Hamaqet emeldar, kechtim, dégen. Andin proféssor munularni sözligen:

"Hörmetlik mudir, siz Xenzular Shinjang (Sherqiy türkistan)gha kirgendin kéyin, undaq özgirish boldi, mundaq tereqqiyat boldi, deysiz. Toghra, siz bir Yekshenbe küni besh yashliq newringizni egeshtürüp Ürümchining kochilirini aylinip körüng, némidégen chirayliq binalar, némidégen heshemetlik méhmanxanilar. Epsuski, siz shu binalarning birige kirip, xalighan bir ishikni chiking, u öydin kim chiqidu? Bu heshemetlerning qanche pirsentidin sizning millitingiz behrimen boliwatidu? Sizning yurtingiz Bügürdin Néfit chiqti. Siz u yerge qarap béqing, némidégen süzük!? némidégen chirayliq!? Epsuski, bu Néfittin bir korushka élip ishlitelemsiz? Bügür xelqi, yurtdashliringiz Kembeghelliktin, Bichariliqtin qutuldimu..?” Proféssor shu sözlerni qilip, Xitay mustemlikichilirining heqiqiy mahiyitini échip tashlighan. Hamidin Niyaz gep - söz qilalmastin olturup qalghan. U proféssorlarning ötkür küreshlirige berdashliq bérelmey, amalsizliqtin özining xataliqlirini étirap qilishqa mejbur bolghan. Emma hökümetke qaytip béripla Xitay akilirining qoynigha özini étip: Ürümchi Uniwérsitétidiki bir uchum qawan küchler manga qorshap hujum qildi, dep yighlap shikayet qilghan. Xitaylarning bu sadiq ghalchiliri, milliy munapiqlar özlirining sawatsizliqini, bilimsizlikini her daim chandurup turatti.

Buninggha emeliy misal bolidighan, Janabilning mundaq üch éghiz sözi zadila ésimdin chiqmaydu. Bizni tekshürüwatqan künlerning biride, Janabil yigirmige yéqin yalaqchilirining hemrahliqida men bilen söhbet ötküzdi (chirayliq ismi söhbet bolup, emeliyette soraq idi). U manga:
1 – "Dolqun séning yazghan, oynighan dirammiliring xata, chünki Lutpulla Mutellip, Abduxaliq Uyghur wetenperwer kishiler. Emma kompartiye ezasi emes, shundaqken diramma oynashqa bolmaydu".
2 – "Bezi siniplargha kirsem Mehmud Qeshqiri, Abaylarning sözliri xush-xet bilen yézilip yoghan qilip ésip qoyuluptu. Bularni éliwétish kérek, chünki Abay Qonanbay bizning shairimiz emes, Sowét Ittipaqining shairi”.
3 – "Bir tarix oqutquchisi oqughuchilargha Seddichin Sépilining ichi Xenzularning zémini, sirti Uyghurlarning zémini idi, tarixta Xenzular Uyghurlardin qorqup Seddichin Sépilini saldurghan, dep ders sözleptu. Bundaq Tarix bilmeydighan oqutquchini mekteptin heydiwétish kérek, ders bérish salahiyitini élip tashlash kérek. Shinjiang miladidin ilgiri atmishinji yillardila Jungguning ayrilmas bir qismi bolghan. Seddichinning sélinishidiki sewep, sépilning ichi we téshidiki qebillerning qoy, charwiliri ariliship kétip bezi jédeller chiqqan. Ariliship kétishtin saqlinish üchün seddichin sépili sélin'ghan".

Mana bu sözler Sherqiy Türkistanning milliy wekili, rehbirining éghzidin chiqqan sözler idi. Xitaylar ene shundaq sawatsiz ghalchilarni tallap Sherqiy Türkistan xelqining milliy wekili qilip teyinlep öz yéghi bilen öz göshini qorush taktikisini ishlitip kelmekte.

Bu qétimqi oqughuchilar herikitini basturushqa, oqughuchilarni jazalashqa, xojayinlirigha alahide xizmet körsetken milliy munapiqlardin yuqiriqilardin bashqa Muhemmed Ismayil (Aptonum Rayunluq hökümetning bash katipi), Sadir Qasim (Maarip Nazariti muawini), Niyaz (Partkom Mexpiyetlik saqlash bashqarma bashliqi), Ibrahim Xaliq (Ürümchi Uniwérsitéti mudiri), Abdulhekim (Pidagogika Uniwérsitéti mudiri), Sabiqat (Ürümchi Uniwérsitéti muawini), Toxti Abdulla (Partkom teshwiqat bölümi maarip bashqarma bashliqi ), Muhemmed Elidani (Xelq qurultiyi katibat bashqarma katipi), Roziyup (Ürümchi uniwérsitéti Tarix fakultéti mudiri), Mexsutbik (Ürümchi Uniwérsitéti Fézika fakultéti muawini) qatarliqlarni untup qélishqa hergiz bolmaydu. Bular emeliy peyitlerde, Xizmet mertiwisini östürüp, Xojayinlirigha sadiqliqini ipadilesh, jiddiy pursette töhpe yaritip, yaxshi körünüsh meqsetliride xelqning, milletning qan bedilige kelgen janijan menpeetlirini satidighan milliy munapiqlardur. Millet kelgüside choqum bulardin qisasini almay qoymaydu. Yene bezilerning isimliri türlük seweplerdin élan qilinmidi. Démek, Xitaylar yuqiriqidek milliy munapiq ghalchilargha tayinip, yashlar herikitige qatnashquchilarni soraq qildi, jazalidi. Peqet ménila ottuz nechche qétim soraq qilishti, 1988 - yili 9 - ayning 27 - küni barliq Aliy mekteplerde jiddiy yighin échip, 15 - Iyun Yashlar Herikitining yétekchilirige jaza charilirini élan qildi. Ürümchi Uniwérsitétidin ikki oqughuchigha oqush tewelikini élip tashlash jazasi berdi. Buning birsi men yene birisi Waris Ababekri idi. Bashqa on bir neper oqughuchigha ayrim - ayrim halda, mekteptin qaldurup sinash, qattiq agahlandurush, gunah yézish chariliri körüldi. Pidagogika Uniwérsitétidin Erkin mekteptin qoghlandi, sekkizge herxil chariler körüldi. Bashqa mekteplerdiki oqughuchilar rehberlirimu oxshash jazalargha uchridi. Oqush püttürgenler chet yéza - qishlaqlargha qoghlandi. Beziliri xizmetke texsim qilinmidi. Bularning bir qismi hazirghiche nazaret astida yashimaqta. Menmu chet elge qéchip chiqqandin kéyinla Xitaylar teqibidin qutulup, siyasi erkinlikimge érishtim.

Arqa - arqidin partlighan ikki qétimliq Démokratik Yashlar herikiti Sherqiy Türkistan démokratik inqilabining yéngi sehipisini achti. Bu wetinimizning yéqiniqi zaman tarixidiki eng küchlük démokratik inqilab boldi. Bu inqilab eng küchlük oyghitish rolini oynidi. Sherqiy Türkistan xelqining mewjut ikenlikini, kishilik hoqoqi, erkinlikini qolgha keltürüsh yolidiki küreshlirining dawam qiliwatqanliqini we dawam qilidighanliqini dunyagha jakarlidi. Xelqning ziyaliylargha, yashlargha bolghan ishenchisini, ümidini kücheyitti. Xitay mustebitlirining aldamchiliqini, epti - beshrisini weten xelqige we dunyagha ashkarilidi. Xitay mustebitlirining hile - mikirlirini échip tashlap, ulargha ejellik zerbe berdi. Yashlar herikitidin chöchigen Xitay hökümranliri bezi siyasetlirini, qanunlirini özgertip, oqughuchi yashlarning, oqutquchilarning paaliyetlirini cheklesh, ularni saqchi déktatorisi arqiliq bashqurush meqsitide, her qaysi aliy mekteplerde nahiye derijilik saqchi idarilirini qurup chiqti. Namayish qilish, söz - metbuat, uyushush erkinlikliri bikar qilindi. Bu heqte mexsus qanun - tüzüm, belgilimiler élan qilindi. Emma bu fashistik déktatorlar ulghiyiwatqan yashlar herikitini we démokratik éqimini tosup qalalmidi. Bu ikki qétimliq démokratik yashlar herikiti bashqa küreshlerdin töwendiki bir qanche alahidilikliri bilen perqlinidu:

Birinchi, bu Küresh Sherqiy Türkistan xelqining hörlükke we démokratiyige bolghan intilishini ipadilepla qalmastin, belki pütün insaniyetning, dunya xelqining Dunya tinchliqigha bolghan arzusini ipadilidi. Bolupmu Atom - yadro séniqigha qarshi paaliyetliri dunya tarixida Oqughuchilarning tunji qétimliq Atom séniqigha qarshi élip barghan kürishidur. Bu küresh dunya yashlirining dunya tinchliqigha qoshqan töhpisi bolup, insaniyetning dunya tinchliqini emelge ashurush yolidiki kürishide yéngi sehipe achti.

Ikkinchi, bu sap ziyaliylar herikiti bolup, bu herketni Ziyaliylar qoshuni élip bardi we uninggha bashtin axir Yash ziyaliylar yétekchilik qildi. Namayish teshkillik, pilanliq, sistémiliq élip bérildi. Shunga Sherqiy Türkistan xelqining arzu armanlirini, hés - tuyghulirini etrapliq, omumiyüzlük halda dadilliq bilen qet'iy otturigha qoyalidi.

Üchinchi, Jem'iyetning Yashlargha bolghan ishenchisini kücheytip, Ziyaliylar qoshunining weten dawasi kürishidiki awan'gartliq, yétekchilik rolini namayan qildi.

Tötinji, bu küresh qan tökmestin élip bérilghan inqilab boldi. Xitay qisaschilirining bigunah qan tökishi, adem öltürüshidin saqlandi, qanuni boshliqidin paydilinildi.

Beshinchi, Sherqiy Türkistan musteqilliq körishining düshmen pewqul'adde küchlük ehwaldiki démokratik kürishining yéngi yüzlinishini, sheklini, yéngi sehipisini achti.

Unregistered
15-06-13, 22:29
Eskertish: yuqarqi eslimining temasi we bezi jaylirida "15-Iyun", "15-Iyul" dep xata yezilip qalghan. shunga uqurmenlerdin 15-Iyun dep tuzutup uqushini iltimas qilimen.

hörmet bilen,

dolkun


15-Iyul weqesining 25-yilliqini esleymen

Xitay hökümitining eyni waqita, yeni 1980-yilliri „Jidel chiqirish weqesi“ , 1990-yillarda bolsa „Milli bölgünchi herket“, 2000-yillarda bolsa „Terorist herket „ dep qarilap kelgen 15-Iyun Uqughuchilar herkitige bugun 25-yil boldi.

Bu munasiwet bilen 15-Iyun herkitige qatnashqan barliq sepdashlirimni hörmet bilen esleymen.
1988-yili 6-ayning 15-kuni yüz bergen Uqughuchilar Namayishi Sherqiy Turkistan yeqinqi zaman tarixidiki muhim weqelerdin biri. 1985-yili 12-ayning 12-küni yüz bergen Uqughuchilar namayishdin 3 yil kiyin partilighan bu weqe, Sherqiy Turkistan xelqining erkinlik, demokiratiye, adaletke bolghan intilishni uchuq-ashkara namayen qilghan, uyghur yashlirining besimgha, zulumgha, adaletsizlik, heqsizlike qarshi isyankar, kuresh iradisini, boyun egmes milli rohni olturgha qoyup, Xitay hökümitige qarshi jesurlarche elip berilghan bir milli inqilap idi.

1985-yili yüz bergen 12-dikabir uquguchilar namayishi Urumchining zimistan qish künide, toxtimay yeghwatqan qarliq künliride elip berilghan bolsa, 1988-yili 15-Iyun künidiki namayish Urumchining taza lawuldap yeniwatqan, temuz issiq künliride elip berildi. Uyghur yashlirini mustekem iradisiniqishning zimistan soghuqimu, yazning tomuz issiqimu qilche tewritelmigen idi.
Buningdin 25 yil ilgiri, shu qetimliq namayishta, Urumchi kochilirida jarangliq shuarlarni towilap, erkinlike, hörlike bolghan intilishini ipadilep, zulumgha qarashi kokrek kerip otturgha chiqan, huralar bilen sep tartip manghan 20 yashlar etrapidiki neche minglighan uyghur oghul qizliri, bugun 40-45 yashlar etrapidiki, hayatning eghir yuklirini we mesulyetlirini ustige alghan ottura yashliq insanlardur.

Menmu 20 yashliq bir uyghur ewladi bulush supitim bilen, shu ot yürek oghul-qizlirimizning qatarida sep tartip manghalighanliqimidin, mengishla emes, sepdashlirim bilen birlikte bu herketke rehberlik qilalighanliqimidin cheksiz ghurur his qilimen.

15-Iyul weqesini men bilen birge qozghighan dostlirimiz, qatnashqan neche minglighan sepdashlirimizning mutleq kop qismi weten ichide, az bir qisimi chetlerlede yashimaqta. Bu inqilapning ishtirakchiliri aridin 25 yil otkendin kiyin, bugun shu künlerini esligende hayajanlanmasliq, iptixarliq tuyghusi his qilmasliq, shu jenggiwar qosuhun ichide hura towilap manghanliqidin ghururlanmasliq mumkin emes.

Sherqiy Turkistanda yüz bergen 1980-yillardiki Uqughuchilar Namayishni esligende, bezi waqitlarda 1985-yili yüz bergen 12-dekabir namayishi bilen 1988-yili yüz bergen 15-Iyun Namayishni arlashturwetidighan yaki u ikki qetimliq namayishni bir namayish dep qaraydighan ehwallar mewjut bop keldi.

1985 - yildiki 12 -dékabir Oqughuchilar herikitining 10 – yilliqini xatirlesh munasiwiti bilen, Sherqiy Turkistan Uqughichilar-Yashlar Birligining teshkilishi bilen 1995-yili 12-ayda Enqerede "Sherqiy Türkistanda Yashlar Herikiti" namliq muhakime yighini ötküzgen iduq. yighinda „Sherqiy Turkistan Demokiratik Yashlar Herkitining bashlinishi we alahidiligi“ namliq 12-dekabir we 15-Iyul namayishi heqide bir maqale teqdim qilghan idim.

15-Iyun weqesining 25-yiliqida, u maqalining 15-Iyul namayishigha ait qismini towende teqdim qilidim.

Axirda 15-Iyun weqesini teshkiligen we uningha qatnashqan barliq dostlirimgha erkin dunyadin yene bir qetim salam we hörmetlirimni yollash bilen, shu qetimliq namayishqa qatnashqan neche minglighan ot yürek oghu-qizlirimiz bilen birge bolghanliqimdin ghurur his qilimen.

hörmet bilen,

Dolkun Isa

2013-yili 6-ayning 15-küni
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ +++++

Sherqiy Türkistan Démokratik Yashlar Herikitining Bashlinishi we Alahidiliki

(bu maqale 1985 - yili 12 -dékabirda partlighan Sherqiy Türkistan Oqughuchilar herikitining 10 – yilliqini xatirlesh munasiwiti bilen 1995-yili 12-ayda Enqerede ötküzülgen "Sherqiy Türkistanda Yashlar Herikiti" namliq muhakime yighinigha sunulghan maqalining 15-iyun weqesiga dair qismidur.)

1988 - yili 6 - ayning 15 - küni Sherqiy Türkistanda 2 - qétim démokratik Yashlar herikiti partlidi. 12 - Dékabir herikitidin üch yil kéyin qozghalghan bu weqe Xitay hökümranlirini qattiq biaram qildi. Men (Dolqun Isa) 12 - Dékabir herikitining aktip qatnashquchiliridin idim. 2 -qétimliq yashlar herikitige meslekdash dostlirim bilen birlikte biwaste yétekchilik qilduq we uni pilanliduq (dostlirim hazir Sherqiy Türkistanda nazaret astida turiwatqachqa isimlirini atimidim). 1988 - yili 15- Iyun küni Ürümchidiki Aliy mektep oqughuchiliri Ürümchi Uniwérsitétide milliy kemsitishke naraziliq bildürüsh yighilishi we ders tashlap namayish qilish herikiti qozghidi. Oqughuchilar ikki kün kochigha chiqip namayish qildi. Namayishqa bash mingdin artuq yash qatnashti. Bu qétimqi démokratik inqilab Sherqiy Türkistan yashlirining, oqughuchilarning tewrenmes iradisini ipadilidi. Milletning yashlargha bolghan ishenchisini kücheytti. Sherqiy Türkistan démokratik inqilabini yene bir baldaq yuquri kötürdi.

"15 - Iyun weqesi" dep atalghan bu heriketni Ürümchi ( “Xin Jiang”) Uniwérsitétini merkez qilip, bir qanche Aliy mektepte qurulghan oqughuchilar Pen - Medeniyet uyushmisi teshkillidi. Ular uzun teyyarliq qilish arqiliq jemiyette we Aliy mekteplerde bu qétimqi inqilabning ijtimaiy shert - sharait hazirlidi. "12-Dékabir" herikitidin kéyin, Jem'iyette we Aliy mekteplerde yashlarning ijtimaiy, ammiwiy teshkilatlar jem'iyetler quruldi. Bu jem'iyetlerning ichidiki paaliyetliri bir qeder janliq, tesiri küchlük bolghini Oqughuchilar Pen - Medeniyet uyushmisi idi. Bu uyushmidiki meslekdash dostlar, sawaqdashlar puxta teyyarliq qilish arqiliq 1987 - yili 12 - ayning 25 - küni besh yüzdin artuq Oqutquchi - Oqughuchining qatnishishi bilen Ürümchi Uniwérsitétide oqughuchilar pen - medeniyet uyushmisini qurup chiqtuq. Men uyushma reislikige saylandim. Qisqa waqit ichide Ürümchi Uniwérsitétidiki Uyushma ezalirining sani 1 ming 500 din éship ketti. Tebiiyki bu Uyushma Siyasiy teshkilat emes idi. Bu bir Ammiwiy, Ijtimaiy teshkilat bolup, milletning jem'iyetning pen - medeniyet sewiyisini yuqiri kötürüshni, sawatsizliqni yuyushni meqset qilatti. Emma Xitay hökümdarliri Sherqiy Türkistan xelqining medeniyet sewiyisining yuqiri kötürülüshini xalimaytti. Shunglashqa, bu uyushmining paaliyetlirining janlinip, tesirining kéngiyip kétiwatqanliqini körüp, chidimighan hökümet, mektep rehberliri uyushmining qurulishigha uqmastin ruxset bérip qoyghanliqidin qattiq pushayman qilishti. Uyushma paaliyetlirige qesten bezi tosalghularni peyda qilishqa tirishti. Emma imkaniyet yar bergen, qanun yol qoyghan dairilerde, yochuqlardin paydilinip, uyushma paaliyetlirini barghanséri kücheytip barduq. Bara - bara Pidagogika Uniwérsitéti, Sanaet Uniwérsitéti, Béyjing Milletler Uniwérsitéti qatarliq mekteplerdimu arqa - arqidin pen - medeniyet uyushmisini qurup, qérindash uyushmilar torini shekillendürduq. Axirida Aliy mektepler hemkarliq komitétini qurup chiqtuq. Uyushma tetil waqitliridin paydilinip, ezalirini wetenning herqaysi jaylirigha ewetip sawatsizliqni yuyush, medeniyet kurslirini échish, jem'iyet tekshürüsh qatarliq paaliyetler bilen shughullandi. Bolupmu 1988 - yili Ghuljigha Jem'iyet tekshürüshke barghan guruppa alahide xizmet körsetti. Ular tetil dawamida Ghuljidiki on yettidin artuq Ottura - Bashlan'ghuch mekteplerge bérip, estayidil tekshürüsh élip bérip xaraplishiwatqan, buzghunchiliqqa uchrawatqan échinishliq milliy maaripimiz bilen heshemetlik, tereqqiy qiliwatqan Xitay maaripini sélishturup, emiliy pakitlar eks ettürülgen sinalghu lintisini ishlep, yetmish parchidin artuq fotu süret tartip keldi. Shu chaghda Ghuljida siniplar örilip ketken yaki xeterlik halgha kélip qalghan we sinip yétishmesliktin on minggha yéqin oqughuchi oqushsiz qalghan idi, biz emiliy pakitlargha we tekshürüsh ehwaligha asasen, xaraplashqan milliy maarip haqqide bir yazma dokilat teyyarliduq we hökümetke yollap, milliy maaripni qutuldurush üchün tedbir qollinish heqqide agahlandurduq. Sinalghu lintisini qoyup, fotu süret körgezmisi échip, jem'iyetke we milletke milliy maaripimizni qutuldurush chaqiriqini chiqarduq. Uyushma sen'et ömiki teshkillep “Ejdadlar izi”, “Uyghur oghli Abdulxaliq Uyghur” qatarliq tarixi diramilarni teyyarlap, herqaysi Aliy mekteplerde we jem'iyette körsitip wetenperwerlik, milletchilik teshwiqati élip barduq. Yashlar herikiti küchlük rawajliniwatqan künlerde, Sherqiy Türkistandiki Xitaylar bezi esebiylishish heriketlirini meydan'gha keltürüshke bashlidi. Xitaylar tep tartmastin Ürümchi kochilirigha: “Uyghurlar Shinjangdin chiqip ketsun” dégendek shuarlarni chaplashqa bashlidi. Bu xil esheddi heriketler bolupmu Ürümchi Uniwérsitétide eng ****** eng küchlük eks étishke bashlidi. Mektep rehberliki Uyghur qatarliq Musulman oqughuchilarni nazaret we kontrol qilish meqsitide “milletler ittipaqi” shuari astida Xitay we Milliy oqughuchilarni bir binada, bir yataqta yatquzush belgilimisini chiqarghandin kéyin: “Chentular bilen bille yatmaymiz, Qazaqlar qoy puraydu...” dégendek milliy kemsitish we haqaret mezmunlirigha tolghan 80 nechche parche teshwiqat wariqi mektep tamlirigha chaplandi. Xitaylarning bu xil rezil qilmishi, qanunsiz paaliyetlirini mektep rehberliri sürüshte qélipmu qoymidi. Shuningdin kéyin Ürümchi Uniwérsitéti Fézika Fakultéti binasining hajetxane ishikige Xitaylar teripidin: “Uyghurlarning erlirini qul qilip, Qizlirini jalap qiliwiteyli”, “Uyghurlarning hemmisi qéri selle bashlar, Chentular bilen Choshqilarning bu yerge taharet qilishi cheklinidu ..” dégen intayin rezil, intayin eksiyetchil shuarlar yézildi. Herqandaq kishining ghezipini keltüridighan, bu wetenning bu tupraqning igisi, xojayini bolghan Uyghurlarni haqaretleydighan mundaq iplas shuarlarning ashkara chaplinishi hergizmu tesadipi weqe bolmastin, buning arqisida Xitay mustebitlirining wehshi siyasiy meqsetliri yoshurulghan idi. Uyghur oqughuchilar bu weqeni mektep rehberlikige, qanun orunlirining bir terep qilishigha tapshurup bérip, bir ay jawap kütken bolsimu, bu heqte héchqandaq sürüshte bolmidi. Bu weqe partlash halitide turghan démokratik yashlar herékitining yenimu bir baldaq yuqiri kötürülnshi üchün ot tutashturghuchi pilik rolini oynidi.

Taqet qilalmighan oqughuchilar wekil kirgüzüp, mektep rehberliri bilen söhbet ötküzdi hemde bu eksiyetchi weqeni éniqlash xizmiti heqqide barliq Uyghur oqughuchilargha doklat bérishni telep qildi. Mektep teshkili oqughuchilar wekilining bu heqqaniy telipini ret qildi. Qattiq ghezeplen'gen oqughuchilar özliri yighin teshkillesh qararigha keldi. Etisi 15 - Iyun küni Fézika binasining aldida “Milliy kemsitishke naraziliq bildürüsh yighilishi” namliq yighini achti. Buningdin on besh kün ilgiri pen - medeniyet uyushmisi namidin herqaysi Aliy mekteplerning wekili qatnashqan on ikki kishilik guruppa Aptonum Rayunluq Hökümet, Partiye rehberliri bilen Sherqiy Türkistandiki milliy mesililer, Milliy Maarip qatarliq témilarda söhbet ötküzüsh telipini ipadilep yazma iltimas sun'ghan idi. 15 - küni seherde Mektep teshkili men bilen Erkin Tursunni hökümet terep söhbetke chaqirghanliqini uqturdi. Biz on ikki wekilimiz toluq bolmighan ehwalda herqandaq söhbetke qatnashmaydighanliqimizni bildürüp ret qilduq. Mektep rehberliri bügünki resmi söhbet emes, söhbetning kün tertipini belgileydighan, mezmuni heqqide sözlishidighan yighin, dégendin kéyin biz bérishqa qoshulduq. Emma ular bizni aldighan idi. Biz resmiy söhbet üstilining aldigha kelduq. Partkum muawin sékritari Janabil, Maarip naziri Jang Yang, Maliye naziri Mehmud, Pilan komitéti mudiri Toxti Eli qatarliq emeldarlar söhbet hazirliqida teyyar turghan iken. Söhbet bashlinipla jiddi munazire boldi. Bizning teleplirimiz heqqaniy bolghachqa, tézla ghalip kelduq. Janabil herxil bana, seweb we pakitlarni körsitip, bizni qayil qilishqa urun'ghan bolsimu bizning asas we delillirimiz aldida ajiz keldi. Bolupmu Sherqiy Türkistanning milliy maaripi heqqidiki munazire nahayiti keskin boldi. Söhbet besh saet dawam qilghan bolsimu, ular bizning heqqaniy telep - soallirimizgha qanaetlinerlik jawab bérelmidi. Bizni qayil qilalmidi. Netijide söhbet kéynige sürüldi. Üch kündin kéyin qayta söhbetlishidighan bolup qayttuq. Mektepte yighilish boliwatatti. Mektep rehberliri méni söhbetning mezmunini oqughuchilargha yetküzüshke qistidi. Men otturigha chiqip hemme ehwalni qisqiche sözlep berdim. Pütün oqughuchilar chawak chélip alqishlidi. Milliy kemsitishke qarshi turush yighini saet ikkige qeder dawam qildi. Arqidinla oqughuchilar shuar taxtilirini kötürüshüp, mekteptin ayrilip kochigha chiqip namayish qilishqa bashlidi. Pütün sheher xelqi yolning ikki teripide turup bizni qizghin alqishlidi. Qattiq tesirlen'gen xelq, oqughuchi yashlargha ésiliship hökirep yighlidi we qet'iy qollaydighanliqini bildürüshti. Xelqning bu xil hayajanliq qollashliridin jasaretlen'gen yashlarning namayish qoshuni achliq, hirip - charchashqa qarimastin sheherni aylinip: "Milliy kemsitishke naraziliq bildürimiz, yashisun kishlik hoquq, yashisun milliy barawerlik, Xitaylarning qul qilishigha qarshi turimiz, Xitaylar Xin Jinagdin chiqip ketsun, Milliy maaripimizni qoghdap qalayli!" dégendek jenggiwar shuarlarni yangritip, namayish dawam qildi. Bu qétimqi Namayishning programmisi töwendikiche:

birinchi: Kishlik hoqoqlirimizni telep qilish.
İkkinchi: Milliy kemsitish, Milliy tengsizlikke qarshi turush.
Üchinji : Xaraplishiwatqan Milliy Maaripimizni qoghdap qélish.

Xitay hökümiti oqughuchilarning qattiq alaqzade bolup ketti. Hökümet ikkinchi qétimliq yashlar namayishinimu burunqigha oxshashla “15 - Iyun Jédel chiqirish weqesi” dep atidi we mexsus höjjet tarqitip, bu weqeni bir terep qilishning prinsiplirini, belgilimilirini élan qildi. Partiye, hökümet emeldarliridin Hamidin Niyaz (Aptonum Rayunluq Xelq Qurultiyining reisi), Janabil ( Aptonum Rayunluq Komunist partiyening sekitreri), Xuang Bawjang (Aptonum Rayunluq xelq hökümitining muawin reisi) larning biwaste rehberlikidiki éniqlash, bir terep qilish komitétini qurup chiqti. Aliy Mekteplerge mexsus tekshürüsh ömeklirini ewtip, mexsus ishxana tesis qildi. Ürümchi Uniwérsitétining özidila terkibide qoralliq saqchilar bolghan töt yüz kishlik déktatora guruppisi qurup, oqughuchilar rehberlirini qattiq teqip astigha aldi. Kéche - kündüz nazaret qilishqa bashlidi. Erkin paaliyet élip bérish cheklendi. Bir yerge bérish üchün ruxset sorash belgilendi. Arqisigha paylaqchi sélip qattiq közetti. Uyushma heyetlirining bir - biri bilen uchrishishi, paranglishishimu cheklendi. Tetil mezgilide öyimizge qaytishimizgha ruxset qilinmidi. Öyige qaytqanlarni chaqirtip kélip soraq qildi. Bu xil éniqlash paaliyiti töt ay dawam qildi. Hökümet terep aldinqi qétim qollan'ghan taktikisini qayta bir qétim ishletti. Namayishtin kéyin üch kün ders toxtitip, siniplarghiche tekshürüsh guruppisi ewetip, oqutquchi - oqughuchilarni özini tekshürüshke, xataliqini tonushqa qistidi. Lékin ular közligen meqsitige yételmidi. Köpchilik heqiqette ching turdi. Bu qétimqi küreshning heqqaniy we toghra dawa ikenlikini otturigha qoyup, sherqiy Türkistan ziyaliylirining, yashlirining küresh qilish éngining téximu yuqiri kötürülgenlikini namayan qildi. Proféssorlar, oqutquchilar hökümet terep bilen keskin küresh qilip, hökümet emeldarlirini intayin passip ehwalgha chüshürüp qoydi. Misal üchün mundaq bir weqeni sözlep ötüsh kupaye qilidu.

Eniqlash xizmiti élip bériliwatqan künlerning biride, Hamidin Niyaz Uniwérsitétimizge kélip proféssorlargha yighin échip, 15 - Iyun weqesige bolghan köz qarashlirini sözleshke, bu weqening xata ikenlikini tonushqa qistaydu. Proféssorlar pikir qilmastin jim olturwélish arqiliq nazraziliqini ipadileydu. U qistawergendin kéyin, bir proféssor tuyuqsiz ornidin turup, shundaq deydu: Xenzu xelq chöchekliride shundaq bir weqe bayan qilinidu. Bir padishahning texti zawalliqqa yüzlinip, qiyin ehwalda qalghanda, padishah memlikitidiki her tebiqe kishilirini chaqirtip meslihet soraydu. Ularning arisida Baylar, Kembegheller, Danishmenler bolup, bir Kembeghel padishahqa: Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men erzimni bayan qilay dep sözini bashlaydu. Padishah kechtim, déyishi bilen u sözini bashlaydu. Proféssor shu yerge kelgende derhal Hamidin Niyazgha qarap, “dat, Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men sözley”, deydu. Pütün meydanni külke qaplap kétidu. Hamidin Niyazning chirayi özgirip, bekmu qiyin ehwalgha chüshüp qalidu. U proféssor tekrar: "Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men sözley..” dégende, Hamidin Niyaz : “sözleng, sözleng, hemme ademning sözlesh erkinliki bar...”, dep öngüp ketken.
Proféssor: “Kechtim désile, töt balam bar..”, dep qattiq kinaye qilghan. Hamaqet emeldar, kechtim, dégen. Andin proféssor munularni sözligen:

"Hörmetlik mudir, siz Xenzular Shinjang (Sherqiy türkistan)gha kirgendin kéyin, undaq özgirish boldi, mundaq tereqqiyat boldi, deysiz. Toghra, siz bir Yekshenbe küni besh yashliq newringizni egeshtürüp Ürümchining kochilirini aylinip körüng, némidégen chirayliq binalar, némidégen heshemetlik méhmanxanilar. Epsuski, siz shu binalarning birige kirip, xalighan bir ishikni chiking, u öydin kim chiqidu? Bu heshemetlerning qanche pirsentidin sizning millitingiz behrimen boliwatidu? Sizning yurtingiz Bügürdin Néfit chiqti. Siz u yerge qarap béqing, némidégen süzük!? némidégen chirayliq!? Epsuski, bu Néfittin bir korushka élip ishlitelemsiz? Bügür xelqi, yurtdashliringiz Kembeghelliktin, Bichariliqtin qutuldimu..?” Proféssor shu sözlerni qilip, Xitay mustemlikichilirining heqiqiy mahiyitini échip tashlighan. Hamidin Niyaz gep - söz qilalmastin olturup qalghan. U proféssorlarning ötkür küreshlirige berdashliq bérelmey, amalsizliqtin özining xataliqlirini étirap qilishqa mejbur bolghan. Emma hökümetke qaytip béripla Xitay akilirining qoynigha özini étip: Ürümchi Uniwérsitétidiki bir uchum qawan küchler manga qorshap hujum qildi, dep yighlap shikayet qilghan. Xitaylarning bu sadiq ghalchiliri, milliy munapiqlar özlirining sawatsizliqini, bilimsizlikini her daim chandurup turatti.

Buninggha emeliy misal bolidighan, Janabilning mundaq üch éghiz sözi zadila ésimdin chiqmaydu. Bizni tekshürüwatqan künlerning biride, Janabil yigirmige yéqin yalaqchilirining hemrahliqida men bilen söhbet ötküzdi (chirayliq ismi söhbet bolup, emeliyette soraq idi). U manga:
1 – "Dolqun séning yazghan, oynighan dirammiliring xata, chünki Lutpulla Mutellip, Abduxaliq Uyghur wetenperwer kishiler. Emma kompartiye ezasi emes, shundaqken diramma oynashqa bolmaydu".
2 – "Bezi siniplargha kirsem Mehmud Qeshqiri, Abaylarning sözliri xush-xet bilen yézilip yoghan qilip ésip qoyuluptu. Bularni éliwétish kérek, chünki Abay Qonanbay bizning shairimiz emes, Sowét Ittipaqining shairi”.
3 – "Bir tarix oqutquchisi oqughuchilargha Seddichin Sépilining ichi Xenzularning zémini, sirti Uyghurlarning zémini idi, tarixta Xenzular Uyghurlardin qorqup Seddichin Sépilini saldurghan, dep ders sözleptu. Bundaq Tarix bilmeydighan oqutquchini mekteptin heydiwétish kérek, ders bérish salahiyitini élip tashlash kérek. Shinjiang miladidin ilgiri atmishinji yillardila Jungguning ayrilmas bir qismi bolghan. Seddichinning sélinishidiki sewep, sépilning ichi we téshidiki qebillerning qoy, charwiliri ariliship kétip bezi jédeller chiqqan. Ariliship kétishtin saqlinish üchün seddichin sépili sélin'ghan".

Mana bu sözler Sherqiy Türkistanning milliy wekili, rehbirining éghzidin chiqqan sözler idi. Xitaylar ene shundaq sawatsiz ghalchilarni tallap Sherqiy Türkistan xelqining milliy wekili qilip teyinlep öz yéghi bilen öz göshini qorush taktikisini ishlitip kelmekte.

Bu qétimqi oqughuchilar herikitini basturushqa, oqughuchilarni jazalashqa, xojayinlirigha alahide xizmet körsetken milliy munapiqlardin yuqiriqilardin bashqa Muhemmed Ismayil (Aptonum Rayunluq hökümetning bash katipi), Sadir Qasim (Maarip Nazariti muawini), Niyaz (Partkom Mexpiyetlik saqlash bashqarma bashliqi), Ibrahim Xaliq (Ürümchi Uniwérsitéti mudiri), Abdulhekim (Pidagogika Uniwérsitéti mudiri), Sabiqat (Ürümchi Uniwérsitéti muawini), Toxti Abdulla (Partkom teshwiqat bölümi maarip bashqarma bashliqi ), Muhemmed Elidani (Xelq qurultiyi katibat bashqarma katipi), Roziyup (Ürümchi uniwérsitéti Tarix fakultéti mudiri), Mexsutbik (Ürümchi Uniwérsitéti Fézika fakultéti muawini) qatarliqlarni untup qélishqa hergiz bolmaydu. Bular emeliy peyitlerde, Xizmet mertiwisini östürüp, Xojayinlirigha sadiqliqini ipadilesh, jiddiy pursette töhpe yaritip, yaxshi körünüsh meqsetliride xelqning, milletning qan bedilige kelgen janijan menpeetlirini satidighan milliy munapiqlardur. Millet kelgüside choqum bulardin qisasini almay qoymaydu. Yene bezilerning isimliri türlük seweplerdin élan qilinmidi. Démek, Xitaylar yuqiriqidek milliy munapiq ghalchilargha tayinip, yashlar herikitige qatnashquchilarni soraq qildi, jazalidi. Peqet ménila ottuz nechche qétim soraq qilishti, 1988 - yili 9 - ayning 27 - küni barliq Aliy mekteplerde jiddiy yighin échip, 15 - Iyun Yashlar Herikitining yétekchilirige jaza charilirini élan qildi. Ürümchi Uniwérsitétidin ikki oqughuchigha oqush tewelikini élip tashlash jazasi berdi. Buning birsi men yene birisi Waris Ababekri idi. Bashqa on bir neper oqughuchigha ayrim - ayrim halda, mekteptin qaldurup sinash, qattiq agahlandurush, gunah yézish chariliri körüldi. Pidagogika Uniwérsitétidin Erkin mekteptin qoghlandi, sekkizge herxil chariler körüldi. Bashqa mekteplerdiki oqughuchilar rehberlirimu oxshash jazalargha uchridi. Oqush püttürgenler chet yéza - qishlaqlargha qoghlandi. Beziliri xizmetke texsim qilinmidi. Bularning bir qismi hazirghiche nazaret astida yashimaqta. Menmu chet elge qéchip chiqqandin kéyinla Xitaylar teqibidin qutulup, siyasi erkinlikimge érishtim.

Arqa - arqidin partlighan ikki qétimliq Démokratik Yashlar herikiti Sherqiy Türkistan démokratik inqilabining yéngi sehipisini achti. Bu wetinimizning yéqiniqi zaman tarixidiki eng küchlük démokratik inqilab boldi. Bu inqilab eng küchlük oyghitish rolini oynidi. Sherqiy Türkistan xelqining mewjut ikenlikini, kishilik hoqoqi, erkinlikini qolgha keltürüsh yolidiki küreshlirining dawam qiliwatqanliqini we dawam qilidighanliqini dunyagha jakarlidi. Xelqning ziyaliylargha, yashlargha bolghan ishenchisini, ümidini kücheyitti. Xitay mustebitlirining aldamchiliqini, epti - beshrisini weten xelqige we dunyagha ashkarilidi. Xitay mustebitlirining hile - mikirlirini échip tashlap, ulargha ejellik zerbe berdi. Yashlar herikitidin chöchigen Xitay hökümranliri bezi siyasetlirini, qanunlirini özgertip, oqughuchi yashlarning, oqutquchilarning paaliyetlirini cheklesh, ularni saqchi déktatorisi arqiliq bashqurush meqsitide, her qaysi aliy mekteplerde nahiye derijilik saqchi idarilirini qurup chiqti. Namayish qilish, söz - metbuat, uyushush erkinlikliri bikar qilindi. Bu heqte mexsus qanun - tüzüm, belgilimiler élan qilindi. Emma bu fashistik déktatorlar ulghiyiwatqan yashlar herikitini we démokratik éqimini tosup qalalmidi. Bu ikki qétimliq démokratik yashlar herikiti bashqa küreshlerdin töwendiki bir qanche alahidilikliri bilen perqlinidu:

Birinchi, bu Küresh Sherqiy Türkistan xelqining hörlükke we démokratiyige bolghan intilishini ipadilepla qalmastin, belki pütün insaniyetning, dunya xelqining Dunya tinchliqigha bolghan arzusini ipadilidi. Bolupmu Atom - yadro séniqigha qarshi paaliyetliri dunya tarixida Oqughuchilarning tunji qétimliq Atom séniqigha qarshi élip barghan kürishidur. Bu küresh dunya yashlirining dunya tinchliqigha qoshqan töhpisi bolup, insaniyetning dunya tinchliqini emelge ashurush yolidiki kürishide yéngi sehipe achti.

Ikkinchi, bu sap ziyaliylar herikiti bolup, bu herketni Ziyaliylar qoshuni élip bardi we uninggha bashtin axir Yash ziyaliylar yétekchilik qildi. Namayish teshkillik, pilanliq, sistémiliq élip bérildi. Shunga Sherqiy Türkistan xelqining arzu armanlirini, hés - tuyghulirini etrapliq, omumiyüzlük halda dadilliq bilen qet'iy otturigha qoyalidi.

Üchinchi, Jem'iyetning Yashlargha bolghan ishenchisini kücheytip, Ziyaliylar qoshunining weten dawasi kürishidiki awan'gartliq, yétekchilik rolini namayan qildi.

Tötinji, bu küresh qan tökmestin élip bérilghan inqilab boldi. Xitay qisaschilirining bigunah qan tökishi, adem öltürüshidin saqlandi, qanuni boshliqidin paydilinildi.

Beshinchi, Sherqiy Türkistan musteqilliq körishining düshmen pewqul'adde küchlük ehwaldiki démokratik kürishining yéngi yüzlinishini, sheklini, yéngi sehipisini achti.

Unregistered
16-06-13, 03:34
Ajayip güzel chaglar idi yuqurida siler töwende sanaet inistoti nefit Hey hazir wetende silerge oxshaydighan yashlar Az. Qaptu dolqun.

Unregistered
16-06-13, 07:30
Adalet bilen tehtirni ozgertimiz dep adalet telep kilip dolkunlar bashlighida namaylashlar boluptu. Kembighelikni tugutup tehtirimizni ozgertimiz dep, Rabiye hanimlar bashlighida milyonurlar peyda boluptu. Elim pen bilen tehtirimizni ozgertimiz dep minglighan ziyalilar qetéllerde eng ali ilmi unwanlarghimu erishipmu bikiptu. Hitayda hitay terepte turup ghalqilik bilen tehtirimizni ozgertimiz deydighanlarmu hili kop bolap bikiptu. Rabiye Hanim, Alim Seyitoplar dunya sehniliride uyghurlar kandaklam tiriship baksak tehtirimizning peket ozgermeymatlikini keng kolemde tunushturush elip biriwiptu. Likin bu tehtir zadi ozgermey eksiqe tihimu naqarliship kitip biriptu. Bu kandak behtsiz teleylerge giriptar bolup kalghan biz bu?

Unregistered
16-06-13, 16:15
Siz özingizning tehtirini peqet özingizdinlam sorang !


Adalet bilen tehtirni ozgertimiz dep adalet telep kilip dolkunlar bashlighida namaylashlar boluptu. Kembighelikni tugutup tehtirimizni ozgertimiz dep, Rabiye hanimlar bashlighida milyonurlar peyda boluptu. Elim pen bilen tehtirimizni ozgertimiz dep minglighan ziyalilar qetéllerde eng ali ilmi unwanlarghimu erishipmu bikiptu. Hitayda hitay terepte turup ghalqilik bilen tehtirimizni ozgertimiz deydighanlarmu hili kop bolap bikiptu. Rabiye Hanim, Alim Seyitoplar dunya sehniliride uyghurlar kandaklam tiriship baksak tehtirimizning peket ozgermeymatlikini keng kolemde tunushturush elip biriwiptu. Likin bu tehtir zadi ozgermey eksiqe tihimu naqarliship kitip biriptu. Bu kandak behtsiz teleylerge giriptar bolup kalghan biz bu?

Unregistered
17-06-13, 06:37
Siz özingizning tehtirini peqet özingizdinlam sorang !

sorimamdighan deyla, rabiye animiz elishiwatkan ejdarhaning yana bir tumshukida ikenligimizdin bu tehtirni ozgertish bizgimu japalik boliwatidu emesmu. sizning ejdirhadin yiraklap behtlik boliwalghanlighizge mubarek bolsun.

Unregistered
05-12-14, 11:11
Afirin Dolqun Isa! Sen Lutfullah, Abduhalik Uyghurlar gibi yash yetishken, bala inqilapchiliktin liderlikka barghan weten oghlisen! Sendek dostum bolghanlighidin pehirlinimen!


15-Iyul weqesining 25-yilliqini esleymen

Xitay hökümitining eyni waqita, yeni 1980-yilliri „Jidel chiqirish weqesi“ , 1990-yillarda bolsa „Milli bölgünchi herket“, 2000-yillarda bolsa „Terorist herket „ dep qarilap kelgen 15-Iyun Uqughuchilar herkitige bugun 25-yil boldi.

Bu munasiwet bilen 15-Iyun herkitige qatnashqan barliq sepdashlirimni hörmet bilen esleymen.
1988-yili 6-ayning 15-kuni yüz bergen Uqughuchilar Namayishi Sherqiy Turkistan yeqinqi zaman tarixidiki muhim weqelerdin biri. 1985-yili 12-ayning 12-küni yüz bergen Uqughuchilar namayishdin 3 yil kiyin partilighan bu weqe, Sherqiy Turkistan xelqining erkinlik, demokiratiye, adaletke bolghan intilishni uchuq-ashkara namayen qilghan, uyghur yashlirining besimgha, zulumgha, adaletsizlik, heqsizlike qarshi isyankar, kuresh iradisini, boyun egmes milli rohni olturgha qoyup, Xitay hökümitige qarshi jesurlarche elip berilghan bir milli inqilap idi.

1985-yili yüz bergen 12-dikabir uquguchilar namayishi Urumchining zimistan qish künide, toxtimay yeghwatqan qarliq künliride elip berilghan bolsa, 1988-yili 15-Iyun künidiki namayish Urumchining taza lawuldap yeniwatqan, temuz issiq künliride elip berildi. Uyghur yashlirini mustekem iradisiniqishning zimistan soghuqimu, yazning tomuz issiqimu qilche tewritelmigen idi.
Buningdin 25 yil ilgiri, shu qetimliq namayishta, Urumchi kochilirida jarangliq shuarlarni towilap, erkinlike, hörlike bolghan intilishini ipadilep, zulumgha qarashi kokrek kerip otturgha chiqan, huralar bilen sep tartip manghan 20 yashlar etrapidiki neche minglighan uyghur oghul qizliri, bugun 40-45 yashlar etrapidiki, hayatning eghir yuklirini we mesulyetlirini ustige alghan ottura yashliq insanlardur.

Menmu 20 yashliq bir uyghur ewladi bulush supitim bilen, shu ot yürek oghul-qizlirimizning qatarida sep tartip manghalighanliqimidin, mengishla emes, sepdashlirim bilen birlikte bu herketke rehberlik qilalighanliqimidin cheksiz ghurur his qilimen.

15-Iyul weqesini men bilen birge qozghighan dostlirimiz, qatnashqan neche minglighan sepdashlirimizning mutleq kop qismi weten ichide, az bir qisimi chetlerlede yashimaqta. Bu inqilapning ishtirakchiliri aridin 25 yil otkendin kiyin, bugun shu künlerini esligende hayajanlanmasliq, iptixarliq tuyghusi his qilmasliq, shu jenggiwar qosuhun ichide hura towilap manghanliqidin ghururlanmasliq mumkin emes.

Sherqiy Turkistanda yüz bergen 1980-yillardiki Uqughuchilar Namayishni esligende, bezi waqitlarda 1985-yili yüz bergen 12-dekabir namayishi bilen 1988-yili yüz bergen 15-Iyun Namayishni arlashturwetidighan yaki u ikki qetimliq namayishni bir namayish dep qaraydighan ehwallar mewjut bop keldi.

1985 - yildiki 12 -dékabir Oqughuchilar herikitining 10 – yilliqini xatirlesh munasiwiti bilen, Sherqiy Turkistan Uqughichilar-Yashlar Birligining teshkilishi bilen 1995-yili 12-ayda Enqerede "Sherqiy Türkistanda Yashlar Herikiti" namliq muhakime yighini ötküzgen iduq. yighinda „Sherqiy Turkistan Demokiratik Yashlar Herkitining bashlinishi we alahidiligi“ namliq 12-dekabir we 15-Iyul namayishi heqide bir maqale teqdim qilghan idim.

15-Iyun weqesining 25-yiliqida, u maqalining 15-Iyul namayishigha ait qismini towende teqdim qilidim.

Axirda 15-Iyun weqesini teshkiligen we uningha qatnashqan barliq dostlirimgha erkin dunyadin yene bir qetim salam we hörmetlirimni yollash bilen, shu qetimliq namayishqa qatnashqan neche minglighan ot yürek oghu-qizlirimiz bilen birge bolghanliqimdin ghurur his qilimen.

hörmet bilen,

Dolkun Isa

2013-yili 6-ayning 15-küni
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ +++++

Sherqiy Türkistan Démokratik Yashlar Herikitining Bashlinishi we Alahidiliki

(bu maqale 1985 - yili 12 -dékabirda partlighan Sherqiy Türkistan Oqughuchilar herikitining 10 – yilliqini xatirlesh munasiwiti bilen 1995-yili 12-ayda Enqerede ötküzülgen "Sherqiy Türkistanda Yashlar Herikiti" namliq muhakime yighinigha sunulghan maqalining 15-iyun weqesiga dair qismidur.)

1988 - yili 6 - ayning 15 - küni Sherqiy Türkistanda 2 - qétim démokratik Yashlar herikiti partlidi. 12 - Dékabir herikitidin üch yil kéyin qozghalghan bu weqe Xitay hökümranlirini qattiq biaram qildi. Men (Dolqun Isa) 12 - Dékabir herikitining aktip qatnashquchiliridin idim. 2 -qétimliq yashlar herikitige meslekdash dostlirim bilen birlikte biwaste yétekchilik qilduq we uni pilanliduq (dostlirim hazir Sherqiy Türkistanda nazaret astida turiwatqachqa isimlirini atimidim). 1988 - yili 15- Iyun küni Ürümchidiki Aliy mektep oqughuchiliri Ürümchi Uniwérsitétide milliy kemsitishke naraziliq bildürüsh yighilishi we ders tashlap namayish qilish herikiti qozghidi. Oqughuchilar ikki kün kochigha chiqip namayish qildi. Namayishqa bash mingdin artuq yash qatnashti. Bu qétimqi démokratik inqilab Sherqiy Türkistan yashlirining, oqughuchilarning tewrenmes iradisini ipadilidi. Milletning yashlargha bolghan ishenchisini kücheytti. Sherqiy Türkistan démokratik inqilabini yene bir baldaq yuquri kötürdi.

"15 - Iyun weqesi" dep atalghan bu heriketni Ürümchi ( “Xin Jiang”) Uniwérsitétini merkez qilip, bir qanche Aliy mektepte qurulghan oqughuchilar Pen - Medeniyet uyushmisi teshkillidi. Ular uzun teyyarliq qilish arqiliq jemiyette we Aliy mekteplerde bu qétimqi inqilabning ijtimaiy shert - sharait hazirlidi. "12-Dékabir" herikitidin kéyin, Jem'iyette we Aliy mekteplerde yashlarning ijtimaiy, ammiwiy teshkilatlar jem'iyetler quruldi. Bu jem'iyetlerning ichidiki paaliyetliri bir qeder janliq, tesiri küchlük bolghini Oqughuchilar Pen - Medeniyet uyushmisi idi. Bu uyushmidiki meslekdash dostlar, sawaqdashlar puxta teyyarliq qilish arqiliq 1987 - yili 12 - ayning 25 - küni besh yüzdin artuq Oqutquchi - Oqughuchining qatnishishi bilen Ürümchi Uniwérsitétide oqughuchilar pen - medeniyet uyushmisini qurup chiqtuq. Men uyushma reislikige saylandim. Qisqa waqit ichide Ürümchi Uniwérsitétidiki Uyushma ezalirining sani 1 ming 500 din éship ketti. Tebiiyki bu Uyushma Siyasiy teshkilat emes idi. Bu bir Ammiwiy, Ijtimaiy teshkilat bolup, milletning jem'iyetning pen - medeniyet sewiyisini yuqiri kötürüshni, sawatsizliqni yuyushni meqset qilatti. Emma Xitay hökümdarliri Sherqiy Türkistan xelqining medeniyet sewiyisining yuqiri kötürülüshini xalimaytti. Shunglashqa, bu uyushmining paaliyetlirining janlinip, tesirining kéngiyip kétiwatqanliqini körüp, chidimighan hökümet, mektep rehberliri uyushmining qurulishigha uqmastin ruxset bérip qoyghanliqidin qattiq pushayman qilishti. Uyushma paaliyetlirige qesten bezi tosalghularni peyda qilishqa tirishti. Emma imkaniyet yar bergen, qanun yol qoyghan dairilerde, yochuqlardin paydilinip, uyushma paaliyetlirini barghanséri kücheytip barduq. Bara - bara Pidagogika Uniwérsitéti, Sanaet Uniwérsitéti, Béyjing Milletler Uniwérsitéti qatarliq mekteplerdimu arqa - arqidin pen - medeniyet uyushmisini qurup, qérindash uyushmilar torini shekillendürduq. Axirida Aliy mektepler hemkarliq komitétini qurup chiqtuq. Uyushma tetil waqitliridin paydilinip, ezalirini wetenning herqaysi jaylirigha ewetip sawatsizliqni yuyush, medeniyet kurslirini échish, jem'iyet tekshürüsh qatarliq paaliyetler bilen shughullandi. Bolupmu 1988 - yili Ghuljigha Jem'iyet tekshürüshke barghan guruppa alahide xizmet körsetti. Ular tetil dawamida Ghuljidiki on yettidin artuq Ottura - Bashlan'ghuch mekteplerge bérip, estayidil tekshürüsh élip bérip xaraplishiwatqan, buzghunchiliqqa uchrawatqan échinishliq milliy maaripimiz bilen heshemetlik, tereqqiy qiliwatqan Xitay maaripini sélishturup, emiliy pakitlar eks ettürülgen sinalghu lintisini ishlep, yetmish parchidin artuq fotu süret tartip keldi. Shu chaghda Ghuljida siniplar örilip ketken yaki xeterlik halgha kélip qalghan we sinip yétishmesliktin on minggha yéqin oqughuchi oqushsiz qalghan idi, biz emiliy pakitlargha we tekshürüsh ehwaligha asasen, xaraplashqan milliy maarip haqqide bir yazma dokilat teyyarliduq we hökümetke yollap, milliy maaripni qutuldurush üchün tedbir qollinish heqqide agahlandurduq. Sinalghu lintisini qoyup, fotu süret körgezmisi échip, jem'iyetke we milletke milliy maaripimizni qutuldurush chaqiriqini chiqarduq. Uyushma sen'et ömiki teshkillep “Ejdadlar izi”, “Uyghur oghli Abdulxaliq Uyghur” qatarliq tarixi diramilarni teyyarlap, herqaysi Aliy mekteplerde we jem'iyette körsitip wetenperwerlik, milletchilik teshwiqati élip barduq. Yashlar herikiti küchlük rawajliniwatqan künlerde, Sherqiy Türkistandiki Xitaylar bezi esebiylishish heriketlirini meydan'gha keltürüshke bashlidi. Xitaylar tep tartmastin Ürümchi kochilirigha: “Uyghurlar Shinjangdin chiqip ketsun” dégendek shuarlarni chaplashqa bashlidi. Bu xil esheddi heriketler bolupmu Ürümchi Uniwérsitétide eng ****** eng küchlük eks étishke bashlidi. Mektep rehberliki Uyghur qatarliq Musulman oqughuchilarni nazaret we kontrol qilish meqsitide “milletler ittipaqi” shuari astida Xitay we Milliy oqughuchilarni bir binada, bir yataqta yatquzush belgilimisini chiqarghandin kéyin: “Chentular bilen bille yatmaymiz, Qazaqlar qoy puraydu...” dégendek milliy kemsitish we haqaret mezmunlirigha tolghan 80 nechche parche teshwiqat wariqi mektep tamlirigha chaplandi. Xitaylarning bu xil rezil qilmishi, qanunsiz paaliyetlirini mektep rehberliri sürüshte qélipmu qoymidi. Shuningdin kéyin Ürümchi Uniwérsitéti Fézika Fakultéti binasining hajetxane ishikige Xitaylar teripidin: “Uyghurlarning erlirini qul qilip, Qizlirini jalap qiliwiteyli”, “Uyghurlarning hemmisi qéri selle bashlar, Chentular bilen Choshqilarning bu yerge taharet qilishi cheklinidu ..” dégen intayin rezil, intayin eksiyetchil shuarlar yézildi. Herqandaq kishining ghezipini keltüridighan, bu wetenning bu tupraqning igisi, xojayini bolghan Uyghurlarni haqaretleydighan mundaq iplas shuarlarning ashkara chaplinishi hergizmu tesadipi weqe bolmastin, buning arqisida Xitay mustebitlirining wehshi siyasiy meqsetliri yoshurulghan idi. Uyghur oqughuchilar bu weqeni mektep rehberlikige, qanun orunlirining bir terep qilishigha tapshurup bérip, bir ay jawap kütken bolsimu, bu heqte héchqandaq sürüshte bolmidi. Bu weqe partlash halitide turghan démokratik yashlar herékitining yenimu bir baldaq yuqiri kötürülnshi üchün ot tutashturghuchi pilik rolini oynidi.

Taqet qilalmighan oqughuchilar wekil kirgüzüp, mektep rehberliri bilen söhbet ötküzdi hemde bu eksiyetchi weqeni éniqlash xizmiti heqqide barliq Uyghur oqughuchilargha doklat bérishni telep qildi. Mektep teshkili oqughuchilar wekilining bu heqqaniy telipini ret qildi. Qattiq ghezeplen'gen oqughuchilar özliri yighin teshkillesh qararigha keldi. Etisi 15 - Iyun küni Fézika binasining aldida “Milliy kemsitishke naraziliq bildürüsh yighilishi” namliq yighini achti. Buningdin on besh kün ilgiri pen - medeniyet uyushmisi namidin herqaysi Aliy mekteplerning wekili qatnashqan on ikki kishilik guruppa Aptonum Rayunluq Hökümet, Partiye rehberliri bilen Sherqiy Türkistandiki milliy mesililer, Milliy Maarip qatarliq témilarda söhbet ötküzüsh telipini ipadilep yazma iltimas sun'ghan idi. 15 - küni seherde Mektep teshkili men bilen Erkin Tursunni hökümet terep söhbetke chaqirghanliqini uqturdi. Biz on ikki wekilimiz toluq bolmighan ehwalda herqandaq söhbetke qatnashmaydighanliqimizni bildürüp ret qilduq. Mektep rehberliri bügünki resmi söhbet emes, söhbetning kün tertipini belgileydighan, mezmuni heqqide sözlishidighan yighin, dégendin kéyin biz bérishqa qoshulduq. Emma ular bizni aldighan idi. Biz resmiy söhbet üstilining aldigha kelduq. Partkum muawin sékritari Janabil, Maarip naziri Jang Yang, Maliye naziri Mehmud, Pilan komitéti mudiri Toxti Eli qatarliq emeldarlar söhbet hazirliqida teyyar turghan iken. Söhbet bashlinipla jiddi munazire boldi. Bizning teleplirimiz heqqaniy bolghachqa, tézla ghalip kelduq. Janabil herxil bana, seweb we pakitlarni körsitip, bizni qayil qilishqa urun'ghan bolsimu bizning asas we delillirimiz aldida ajiz keldi. Bolupmu Sherqiy Türkistanning milliy maaripi heqqidiki munazire nahayiti keskin boldi. Söhbet besh saet dawam qilghan bolsimu, ular bizning heqqaniy telep - soallirimizgha qanaetlinerlik jawab bérelmidi. Bizni qayil qilalmidi. Netijide söhbet kéynige sürüldi. Üch kündin kéyin qayta söhbetlishidighan bolup qayttuq. Mektepte yighilish boliwatatti. Mektep rehberliri méni söhbetning mezmunini oqughuchilargha yetküzüshke qistidi. Men otturigha chiqip hemme ehwalni qisqiche sözlep berdim. Pütün oqughuchilar chawak chélip alqishlidi. Milliy kemsitishke qarshi turush yighini saet ikkige qeder dawam qildi. Arqidinla oqughuchilar shuar taxtilirini kötürüshüp, mekteptin ayrilip kochigha chiqip namayish qilishqa bashlidi. Pütün sheher xelqi yolning ikki teripide turup bizni qizghin alqishlidi. Qattiq tesirlen'gen xelq, oqughuchi yashlargha ésiliship hökirep yighlidi we qet'iy qollaydighanliqini bildürüshti. Xelqning bu xil hayajanliq qollashliridin jasaretlen'gen yashlarning namayish qoshuni achliq, hirip - charchashqa qarimastin sheherni aylinip: "Milliy kemsitishke naraziliq bildürimiz, yashisun kishlik hoquq, yashisun milliy barawerlik, Xitaylarning qul qilishigha qarshi turimiz, Xitaylar Xin Jinagdin chiqip ketsun, Milliy maaripimizni qoghdap qalayli!" dégendek jenggiwar shuarlarni yangritip, namayish dawam qildi. Bu qétimqi Namayishning programmisi töwendikiche:

birinchi: Kishlik hoqoqlirimizni telep qilish.
İkkinchi: Milliy kemsitish, Milliy tengsizlikke qarshi turush.
Üchinji : Xaraplishiwatqan Milliy Maaripimizni qoghdap qélish.

Xitay hökümiti oqughuchilarning qattiq alaqzade bolup ketti. Hökümet ikkinchi qétimliq yashlar namayishinimu burunqigha oxshashla “15 - Iyun Jédel chiqirish weqesi” dep atidi we mexsus höjjet tarqitip, bu weqeni bir terep qilishning prinsiplirini, belgilimilirini élan qildi. Partiye, hökümet emeldarliridin Hamidin Niyaz (Aptonum Rayunluq Xelq Qurultiyining reisi), Janabil ( Aptonum Rayunluq Komunist partiyening sekitreri), Xuang Bawjang (Aptonum Rayunluq xelq hökümitining muawin reisi) larning biwaste rehberlikidiki éniqlash, bir terep qilish komitétini qurup chiqti. Aliy Mekteplerge mexsus tekshürüsh ömeklirini ewtip, mexsus ishxana tesis qildi. Ürümchi Uniwérsitétining özidila terkibide qoralliq saqchilar bolghan töt yüz kishlik déktatora guruppisi qurup, oqughuchilar rehberlirini qattiq teqip astigha aldi. Kéche - kündüz nazaret qilishqa bashlidi. Erkin paaliyet élip bérish cheklendi. Bir yerge bérish üchün ruxset sorash belgilendi. Arqisigha paylaqchi sélip qattiq közetti. Uyushma heyetlirining bir - biri bilen uchrishishi, paranglishishimu cheklendi. Tetil mezgilide öyimizge qaytishimizgha ruxset qilinmidi. Öyige qaytqanlarni chaqirtip kélip soraq qildi. Bu xil éniqlash paaliyiti töt ay dawam qildi. Hökümet terep aldinqi qétim qollan'ghan taktikisini qayta bir qétim ishletti. Namayishtin kéyin üch kün ders toxtitip, siniplarghiche tekshürüsh guruppisi ewetip, oqutquchi - oqughuchilarni özini tekshürüshke, xataliqini tonushqa qistidi. Lékin ular közligen meqsitige yételmidi. Köpchilik heqiqette ching turdi. Bu qétimqi küreshning heqqaniy we toghra dawa ikenlikini otturigha qoyup, sherqiy Türkistan ziyaliylirining, yashlirining küresh qilish éngining téximu yuqiri kötürülgenlikini namayan qildi. Proféssorlar, oqutquchilar hökümet terep bilen keskin küresh qilip, hökümet emeldarlirini intayin passip ehwalgha chüshürüp qoydi. Misal üchün mundaq bir weqeni sözlep ötüsh kupaye qilidu.

Eniqlash xizmiti élip bériliwatqan künlerning biride, Hamidin Niyaz Uniwérsitétimizge kélip proféssorlargha yighin échip, 15 - Iyun weqesige bolghan köz qarashlirini sözleshke, bu weqening xata ikenlikini tonushqa qistaydu. Proféssorlar pikir qilmastin jim olturwélish arqiliq nazraziliqini ipadileydu. U qistawergendin kéyin, bir proféssor tuyuqsiz ornidin turup, shundaq deydu: Xenzu xelq chöchekliride shundaq bir weqe bayan qilinidu. Bir padishahning texti zawalliqqa yüzlinip, qiyin ehwalda qalghanda, padishah memlikitidiki her tebiqe kishilirini chaqirtip meslihet soraydu. Ularning arisida Baylar, Kembegheller, Danishmenler bolup, bir Kembeghel padishahqa: Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men erzimni bayan qilay dep sözini bashlaydu. Padishah kechtim, déyishi bilen u sözini bashlaydu. Proféssor shu yerge kelgende derhal Hamidin Niyazgha qarap, “dat, Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men sözley”, deydu. Pütün meydanni külke qaplap kétidu. Hamidin Niyazning chirayi özgirip, bekmu qiyin ehwalgha chüshüp qalidu. U proféssor tekrar: "Padishahi alem, bir qoshuq qénimdin kechsile, men sözley..” dégende, Hamidin Niyaz : “sözleng, sözleng, hemme ademning sözlesh erkinliki bar...”, dep öngüp ketken.
Proféssor: “Kechtim désile, töt balam bar..”, dep qattiq kinaye qilghan. Hamaqet emeldar, kechtim, dégen. Andin proféssor munularni sözligen:

"Hörmetlik mudir, siz Xenzular Shinjang (Sherqiy türkistan)gha kirgendin kéyin, undaq özgirish boldi, mundaq tereqqiyat boldi, deysiz. Toghra, siz bir Yekshenbe küni besh yashliq newringizni egeshtürüp Ürümchining kochilirini aylinip körüng, némidégen chirayliq binalar, némidégen heshemetlik méhmanxanilar. Epsuski, siz shu binalarning birige kirip, xalighan bir ishikni chiking, u öydin kim chiqidu? Bu heshemetlerning qanche pirsentidin sizning millitingiz behrimen boliwatidu? Sizning yurtingiz Bügürdin Néfit chiqti. Siz u yerge qarap béqing, némidégen süzük!? némidégen chirayliq!? Epsuski, bu Néfittin bir korushka élip ishlitelemsiz? Bügür xelqi, yurtdashliringiz Kembeghelliktin, Bichariliqtin qutuldimu..?” Proféssor shu sözlerni qilip, Xitay mustemlikichilirining heqiqiy mahiyitini échip tashlighan. Hamidin Niyaz gep - söz qilalmastin olturup qalghan. U proféssorlarning ötkür küreshlirige berdashliq bérelmey, amalsizliqtin özining xataliqlirini étirap qilishqa mejbur bolghan. Emma hökümetke qaytip béripla Xitay akilirining qoynigha özini étip: Ürümchi Uniwérsitétidiki bir uchum qawan küchler manga qorshap hujum qildi, dep yighlap shikayet qilghan. Xitaylarning bu sadiq ghalchiliri, milliy munapiqlar özlirining sawatsizliqini, bilimsizlikini her daim chandurup turatti.

Buninggha emeliy misal bolidighan, Janabilning mundaq üch éghiz sözi zadila ésimdin chiqmaydu. Bizni tekshürüwatqan künlerning biride, Janabil yigirmige yéqin yalaqchilirining hemrahliqida men bilen söhbet ötküzdi (chirayliq ismi söhbet bolup, emeliyette soraq idi). U manga:
1 – "Dolqun séning yazghan, oynighan dirammiliring xata, chünki Lutpulla Mutellip, Abduxaliq Uyghur wetenperwer kishiler. Emma kompartiye ezasi emes, shundaqken diramma oynashqa bolmaydu".
2 – "Bezi siniplargha kirsem Mehmud Qeshqiri, Abaylarning sözliri xush-xet bilen yézilip yoghan qilip ésip qoyuluptu. Bularni éliwétish kérek, chünki Abay Qonanbay bizning shairimiz emes, Sowét Ittipaqining shairi”.
3 – "Bir tarix oqutquchisi oqughuchilargha Seddichin Sépilining ichi Xenzularning zémini, sirti Uyghurlarning zémini idi, tarixta Xenzular Uyghurlardin qorqup Seddichin Sépilini saldurghan, dep ders sözleptu. Bundaq Tarix bilmeydighan oqutquchini mekteptin heydiwétish kérek, ders bérish salahiyitini élip tashlash kérek. Shinjiang miladidin ilgiri atmishinji yillardila Jungguning ayrilmas bir qismi bolghan. Seddichinning sélinishidiki sewep, sépilning ichi we téshidiki qebillerning qoy, charwiliri ariliship kétip bezi jédeller chiqqan. Ariliship kétishtin saqlinish üchün seddichin sépili sélin'ghan".

Mana bu sözler Sherqiy Türkistanning milliy wekili, rehbirining éghzidin chiqqan sözler idi. Xitaylar ene shundaq sawatsiz ghalchilarni tallap Sherqiy Türkistan xelqining milliy wekili qilip teyinlep öz yéghi bilen öz göshini qorush taktikisini ishlitip kelmekte.

Bu qétimqi oqughuchilar herikitini basturushqa, oqughuchilarni jazalashqa, xojayinlirigha alahide xizmet körsetken milliy munapiqlardin yuqiriqilardin bashqa Muhemmed Ismayil (Aptonum Rayunluq hökümetning bash katipi), Sadir Qasim (Maarip Nazariti muawini), Niyaz (Partkom Mexpiyetlik saqlash bashqarma bashliqi), Ibrahim Xaliq (Ürümchi Uniwérsitéti mudiri), Abdulhekim (Pidagogika Uniwérsitéti mudiri), Sabiqat (Ürümchi Uniwérsitéti muawini), Toxti Abdulla (Partkom teshwiqat bölümi maarip bashqarma bashliqi ), Muhemmed Elidani (Xelq qurultiyi katibat bashqarma katipi), Roziyup (Ürümchi uniwérsitéti Tarix fakultéti mudiri), Mexsutbik (Ürümchi Uniwérsitéti Fézika fakultéti muawini) qatarliqlarni untup qélishqa hergiz bolmaydu. Bular emeliy peyitlerde, Xizmet mertiwisini östürüp, Xojayinlirigha sadiqliqini ipadilesh, jiddiy pursette töhpe yaritip, yaxshi körünüsh meqsetliride xelqning, milletning qan bedilige kelgen janijan menpeetlirini satidighan milliy munapiqlardur. Millet kelgüside choqum bulardin qisasini almay qoymaydu. Yene bezilerning isimliri türlük seweplerdin élan qilinmidi. Démek, Xitaylar yuqiriqidek milliy munapiq ghalchilargha tayinip, yashlar herikitige qatnashquchilarni soraq qildi, jazalidi. Peqet ménila ottuz nechche qétim soraq qilishti, 1988 - yili 9 - ayning 27 - küni barliq Aliy mekteplerde jiddiy yighin échip, 15 - Iyun Yashlar Herikitining yétekchilirige jaza charilirini élan qildi. Ürümchi Uniwérsitétidin ikki oqughuchigha oqush tewelikini élip tashlash jazasi berdi. Buning birsi men yene birisi Waris Ababekri idi. Bashqa on bir neper oqughuchigha ayrim - ayrim halda, mekteptin qaldurup sinash, qattiq agahlandurush, gunah yézish chariliri körüldi. Pidagogika Uniwérsitétidin Erkin mekteptin qoghlandi, sekkizge herxil chariler körüldi. Bashqa mekteplerdiki oqughuchilar rehberlirimu oxshash jazalargha uchridi. Oqush püttürgenler chet yéza - qishlaqlargha qoghlandi. Beziliri xizmetke texsim qilinmidi. Bularning bir qismi hazirghiche nazaret astida yashimaqta. Menmu chet elge qéchip chiqqandin kéyinla Xitaylar teqibidin qutulup, siyasi erkinlikimge érishtim.

Arqa - arqidin partlighan ikki qétimliq Démokratik Yashlar herikiti Sherqiy Türkistan démokratik inqilabining yéngi sehipisini achti. Bu wetinimizning yéqiniqi zaman tarixidiki eng küchlük démokratik inqilab boldi. Bu inqilab eng küchlük oyghitish rolini oynidi. Sherqiy Türkistan xelqining mewjut ikenlikini, kishilik hoqoqi, erkinlikini qolgha keltürüsh yolidiki küreshlirining dawam qiliwatqanliqini we dawam qilidighanliqini dunyagha jakarlidi. Xelqning ziyaliylargha, yashlargha bolghan ishenchisini, ümidini kücheyitti. Xitay mustebitlirining aldamchiliqini, epti - beshrisini weten xelqige we dunyagha ashkarilidi. Xitay mustebitlirining hile - mikirlirini échip tashlap, ulargha ejellik zerbe berdi. Yashlar herikitidin chöchigen Xitay hökümranliri bezi siyasetlirini, qanunlirini özgertip, oqughuchi yashlarning, oqutquchilarning paaliyetlirini cheklesh, ularni saqchi déktatorisi arqiliq bashqurush meqsitide, her qaysi aliy mekteplerde nahiye derijilik saqchi idarilirini qurup chiqti. Namayish qilish, söz - metbuat, uyushush erkinlikliri bikar qilindi. Bu heqte mexsus qanun - tüzüm, belgilimiler élan qilindi. Emma bu fashistik déktatorlar ulghiyiwatqan yashlar herikitini we démokratik éqimini tosup qalalmidi. Bu ikki qétimliq démokratik yashlar herikiti bashqa küreshlerdin töwendiki bir qanche alahidilikliri bilen perqlinidu:

Birinchi, bu Küresh Sherqiy Türkistan xelqining hörlükke we démokratiyige bolghan intilishini ipadilepla qalmastin, belki pütün insaniyetning, dunya xelqining Dunya tinchliqigha bolghan arzusini ipadilidi. Bolupmu Atom - yadro séniqigha qarshi paaliyetliri dunya tarixida Oqughuchilarning tunji qétimliq Atom séniqigha qarshi élip barghan kürishidur. Bu küresh dunya yashlirining dunya tinchliqigha qoshqan töhpisi bolup, insaniyetning dunya tinchliqini emelge ashurush yolidiki kürishide yéngi sehipe achti.

Ikkinchi, bu sap ziyaliylar herikiti bolup, bu herketni Ziyaliylar qoshuni élip bardi we uninggha bashtin axir Yash ziyaliylar yétekchilik qildi. Namayish teshkillik, pilanliq, sistémiliq élip bérildi. Shunga Sherqiy Türkistan xelqining arzu armanlirini, hés - tuyghulirini etrapliq, omumiyüzlük halda dadilliq bilen qet'iy otturigha qoyalidi.

Üchinchi, Jem'iyetning Yashlargha bolghan ishenchisini kücheytip, Ziyaliylar qoshunining weten dawasi kürishidiki awan'gartliq, yétekchilik rolini namayan qildi.

Tötinji, bu küresh qan tökmestin élip bérilghan inqilab boldi. Xitay qisaschilirining bigunah qan tökishi, adem öltürüshidin saqlandi, qanuni boshliqidin paydilinildi.

Beshinchi, Sherqiy Türkistan musteqilliq körishining düshmen pewqul'adde küchlük ehwaldiki démokratik kürishining yéngi yüzlinishini, sheklini, yéngi sehipisini achti.

Unregistered
05-12-14, 13:03
Apirin Dolqun Isa apandim! Sizning 3 dekaber(?) universtitning chong zalida Lutfullahning Rolini elip oynighan tiyateringiz hilimu esimda, shu Tiyateergha Rhamatlik Hakim Jappar,***** ****** apandilarmu qatnixip ornidin turup chawak yangratqan idi!!!!hay yaxliq!!!!!Hay shu Kunlar!!!!

Unregistered
05-12-14, 18:44
mawu hesethorning tuwighi siqiraptu yene! Dolkun Isa Uyghurlarning ghururluq oghlani! Uyghur inqilabining lideri! Chidimisang berip oliwal!


Nahayiti qiziq Yomorchi ikensiz. Sizning qarishingizgha butunley qoshulimen. deginingiz toghra- Wetende Dolqun isadek Xitayperes, saxtekar, Xiyanetchi, Pashiwaz, Siyasi yanchuqchi, Satqunlar az qaptu.

"...silerge oxshaydighan, yashlar Az. Qaptu dolqun"-deginingiz nahayiti Qiziq Jumle boptu....

Unregistered
05-12-14, 18:45
Apirin Dolqun Isa apandim! Sizning 3 dekaber(?) universtitning chong zalida Lutfullahning Rolini elip oynighan tiyateringiz hilimu esimda, shu Tiyateergha Rhamatlik Hakim Jappar, A B B A S B U R H A N apandilarmu qatnixip ornidin turup chawak yangratqan idi!!!!hay yaxliq!!!!!Hay shu Kunlar!!!!


Apirin Dolqun Isa apandim! Sizning 3 dekaber(?) universtitning chong zalida Lutfullahning Rolini elip oynighan tiyateringiz hilimu esimda, shu Tiyateergha Rhamatlik Hakim Jappar,***** ****** apandilarmu qatnixip ornidin turup chawak yangratqan idi!!!!hay yaxliq!!!!!Hay shu Kunlar!!!!