PDA

View Full Version : < Aqsaraygha yollanghan Rabiye Qadir mektupliri > ning Yaponchisi neshir qilindi



Unregistered
08-06-13, 02:34
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/rabiye-kitab-05302013135030.html

Saliyjan
08-06-13, 05:26
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/rabiye-kitab-05302013135030.html

Kitabning neshir qilinghanliqgha mubarek bolsun!

Allah animizning omurini uzun ,teni salamet qilsun.

Bu kitaning enlizche nusxisini otken Yili qurultayda oqup chiqqan idim.Bu kitabtiki matiryallar intayin qimmetlik matiryalalr bolup,kelguside sherqiy turkistan tarixini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige dep oylaymen.Ahirda emzkur kitabni neshirge teyyarlighan Dr.Haji Qutluq Qadirigha teshekkurumni bildurimen.

Unregistered
08-06-13, 17:07
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/rabiye-kitab-05302013135030.html/aqsaraygha-yollanghan-rabiye-qadir-mektubliri.JPG/image

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/rabiye-kitab-05302013135030.html?encoding=latin

5-Ayning 29-Küni yaponiye kagoshima xelqara uniwérsitétining neshriyati teripidin uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimning «aqsaraygha yollanghan rabiye qadir mektupliri» ning yapon tilidiki kitabi neshrdin chiqqan.

Mezkur kitab 2012-Yili 5-Ayda yaponiyede neshr qilinghan ingliz tilidiki neshrige asasen neshr qilinghan. Kitabning birinchi bétige yaponiyelik ataqliq fotograf yohéi yamamoto tartqan rabiye qadir xanimning 2009 -Yilidiki yaponiye ziyaritidiki süriti bérilgen. Kirish söz qismigha amérika prézidénti bush ependining 2006-Yili 6-Ayning 5-Küni chéxning paytexti pragada échilghan xelqara kishilik hoquq yighinida rabiye qadir xanimning erkinlik üchün élip barghan küresh yolidiki jasariti we gheyritige bergen yuqiri bahasi toghrisidiki sözi bilen birge, rabiye qadir xanimning terjimihali bérilgen. Kitab, birinchi bab: uyghurlarning ana wetini sherqiy türkistan heqqide omumiy chüshenche. Ikkinchi bab: 11-Séntebir weqesidin kéyinki uyghurlar. Üchinchi bab: aqsaraygha yollanghan rabiye qadir mektupliri. Tötinchi bab:erkinlik meshili qatarliq töt babtin tüzülgen. Mezkur kitabning inglizche nusxisi yaponiyede neshr qilinip, 2012-Yili,5-Ayning 13-Künidin bashlap yaponiyede échilghan dunya uyghur qurultiyining 4-Nöwetlik qurultiyining barliq wekillirige yaponiye kagoshima xelqara uniwérsitéti teripidin sowgha qilinghan idi.

Mezkur kitabta asasliqi, uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimning xitayning ürümchidiki bajaxu türmisidiki alte yilliq zindan hayatini axirlashturup, amérika hökümitining yardimi bilen 2005-Yili 3-Ayning 17-Küni amérika paytexti washingtongha yétip kelgendin buyan amérika prézidéntlirigha, amérika hökümitige, xelqara jemiyettiki türlük kishilik hoquq teshkilatlirigha we meshhur siyasiyon, dölet erbablirigha yollighan uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi toghrisidiki mektuplar orun alghandur.

Biz uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimning yaponiyede neshr qilinghan yapon tilidiki mezkur kitabi toghrisida yaponiyediki bir qisim mutexessisler bilen söhbet élip barduq.

Ilgiri köp qétim rabiye qadir xanim bilen yaponiyede söhbette bolghan, yaponiye kagoshima xelqara uniwérsitétining proféssori gérmaniyelik bulma ependi rabiye qadir xanimning kitabi toghrisida toxtilip, bu heqte özining qarashlirini bayan qilip mundaq dédi:
-Rabiye qadirning éytqanliri bizge nahayiti paydiliq uchurlardur. Uning sözliri bizning közimizni achti. Chünki u, özining küresh yolidiki tejribe-Sawaqlirini sözlesh arqiliq,emeliyetni bizge yetküzdi. U bizge jemiyettiki siyasiy chüshlerni emes, erkinlik üchün küresh qiliwatqanlarning ehwalidin melumat berdi.

Mezkur kitabni neshrge teyyarlashqa mesul bolghan, kagoshima xelqara uniwérsitétining proféssori doktor nishixara ependi bu kitabning neshrge teyyarlinishi toghrisida qisqiche toxtilip mundaq dédi:
-Biz bir yil ilgiri ingliz tilida neshr qilinghan bu kitabni yapon tiligha terjime qilip, neshr qildurduq. Kitabta asasliqi rabiye qadirning kishilik hoquq paaliyetliri, uyghurlar yashighan sherqiy türkistanning jughrapiyilik orni, medeniyiti, musteqilliq küreshliri we shundaqla yaltadin ibaret bu xelqaraliq kélishimde yaponiye özining bir qisim aralliridin ayrilghandek, uyghurlarmu öz wetinidin ayrilghan millet ikenlikini chüshendürüsh asas qilindi. Shunga men köpligen kishilerning bu kitabni choqum oqup chiqishini ümid qilimen.

«Aqsaraygha yollanghan rabiye qadir mektupliri» namliq kitabning mesul muherriri kaori xanim kitab heqqide özining tesiratini bayan qilip mundaq dédi:
-Kitabni tehrirlesh xizmitige qatnashqanliqimdin tolimu xursen boldum. Kitab tehrirlesh jeryanida yézilghan mezkur mektuplarni körüp tolimu heyran boldum. Bu matériyallar qimmetlik matériyallar bolup, men hazirghiche uchritip baqmighan yéngi melumatlar iken.

Biz axirida, dunya uyghur qurultiyining muawin reisi ilham mexmut bilen téléfon ziyariti élip bérip, mezkur kitabning uyghur mesilisini yaponiye jemiyitige anglitishta körsitidighan roli heqqide söhbet élip barduq. Ilham mexmut bu heqte özining qarashlirini bayan qilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Sopitash
08-06-13, 22:28
Chin qelbimdin tebrikleymen.

Unregistered
11-06-13, 13:59
xtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-06-08

Éstoniyede ötküzülgen dunya uyghur yashlar qurultiyining ikkinchi nöwetlik yighini muhajirettiki uyghurlarning weten dewasi hemde erkinlik yolida élip barghan küresh tarixidiki muhim bir sehipe bolup qalidu. Mezkur yighin her sahe we herqaysi döletlerdin kelgen uyghur wekillerning, bolupmu jushqun rohtiki yashlarning ishtiraki bilen muweppeqiyetlik ötküzülidu. Dunyadiki chong - Kichik metbuatlar, yeni radio, téléwiziye hemde gézitler bu heqte xewerler bérilidu.

Mezkur yighinning uyushturghuchiliridin biri bolghan dolqun eysa emdilikte uyghur mesilisining xelqaralishishqa qarap zor bir qedemni alghanliqini, yash bir ewladning milliy dewada kem bolsa bolmaydighan zor küch ikenlikini chongqur derijide hés qilidu. Yighingha qatnashqan chetellerdiki xitay démokratchilirining wekillirimu muhajirettiki uyghur siyasiy paaliyetchilirining xelqara sehnide kommunist xitayning mustebit hökümranliqigha qarshi sel qarighili bolmaydighan küch ikenlikini tonup yétidu.

Shuningdin sel burun, yeni 1999 - Yili myunxénda sherqiy türkistan - Uyghuristan milliy qurultiyi chaqirilidu. Bu qétimliq chong yighinni shu waqitta muhajirette mewjut bolup turuwatqan uyghur teshkilatliri birlikte uyushturidu. Dunya uyghur yashliri qurultiyi, yawropa sherqiy türkistan birliki hemde sherqiy türkistan informatsiyon merkizi mezkur qurultaygha sahibxaniliq qilidu. Emma shu waqittiki sharait hemde oxshashmighan guruppilar otturisidiki pikir ixtilapliri netijiside mezkur qurultay uyghurlarning muhajirettiki hemme étirap qilidighan birdin - Bir aliy teshkiliy apparati bolush imkaniyetlirini toluq hazirliyalmaydu. Dunya uyghur yashlar qurultiyi yenila özining musteqil ornini saqlap qalidu. Buning bilen myunxénnni merkez qilghan halda muhajirettiki uyghurlarning ikki chong teshkilati - Milliy qurultay bilen yashlar qurultiyi teng mewjut bolup turidu hemde bir - Biri bilen riqabet asasida rawajlinidu. Öz dewride milliy qurultay «uchqun» gézitini neshr qilip tarqitidu (kéyinche «istiqlal» dep özgertilidu). Yashlar qurultiyi «sherqiy türkistan awazi» namliq zhurnalni chiqiridu. Omumen bu ikki teshkilatning paaliyetliri riqabet, beslishish we bir - Birini toluqlash asasida élip bérilidu.

Éstoniyediki yighindin kéyinmu dunya uyghur yashlar qurultiyi xéli bir mezgilgiche özining musteqilliqini saqlap qalidu. Lékin uyghur teshkilatlirining bir gewdige uyushup eng aliy bir teshkiliy apparatni qurup chiqish mesilisi shu waqittiki weziyetning tereqqiyati hemde muhajirettiki keng uyghur jamaetchilikining ortaq telipi bolup qalidu.

Uning üstige, xitay hökümitining xelqarada siyasiy oyun oynap, uyghur mesilisi boyiche herqaysi ellerge diplomatik bésim qilishi netijiside muhajirettiki uyghur teshkilatliri we siyasiy paaliyetchilirining heriketliri türlük tosalghulargha uchraydu. Buning bilen hemme birdek weten sirtida uyghurlarning milliy dewa küreshlirige we milliy menpeetlirige wekillik qilidighan, birlikke kelgen bir aliy organning qurulushining muhimliqini tonup yétidu. Bu hal muhajirettiki uyghur teshkilatlirining öz - Ara birikip axirqi hésabta dunya uyghur qurultiyini wujudqa keltürüshke sharait hazirlaydu.

1999 - Yilidin bashlapla xitay dairilirining chetellerdiki uyghur teshkilatlirini parchilash, uyghur siyasiy paaliyetchilirining heriketlirini türlük yollar bilen tosalghugha uchritish hemde ularning jismaniy bixeterlikige tehdit sélish qilmishliri melum bolushqa bashlaydu. 1999 - Yili dolqun eysa amérikigha bérish wizisini élish üchün frankfurttiki amérika konsulxanisigha bir dosti bilen bille kiridu. Oylimighan yerdin konsulxanining bixeterlik xadimliri gérman saqchilirigha xewer bérip, dolqun eysani tutquzidu. Saqchixanidiki uzaqqa sozulghan tekshürüsh jeryanida axiri xitay hökümitining dolqun eysa üstidin «adem öltürüp qachqan xeterlik jinayetchi» dégen bohtan bilen tutush buyruqi chiqarghanliqi hemde xelqara saqchi (intérpol) gha mexpiy xewer bergenliki melum bolidu. Gérman saqchiliri xitay tereptin kelgen bu oydurma délo heqqide héchqandaq delil - Ispat tapalmighachqa dolqun eysani qoyup béridu.
Dolqun eysa türkiyede

2003 - Yiligha kelgende xitay hökümiti jamaet xewpsizlik ministirliqi arqiliq xelqaragha bayanat bérip, uyghurlarning chetellerdiki töt teshkilati (sherqiy türkistan islam herikiti, sherqiy türkistan azadliq teshkilati, dunya uyghur yashlar qurultiyi we sherqiy türkistan informatsiyon merkizi) ni «térrorluq bilen shughullanghuchi teshkilatlar» dep élan qilidu. Shuning bilen birge yene chetellerdiki 11 neper uyghur siyasiy paaliyetchini «térrorist» dégen qalpaq bilen tutush buyruqi chiqiridu. Dolqun eysaning ismi xitay hökümiti élan qilghan mezkur «qara tizimlik» ning üchinchisige tizilidu. Bu waqitta dolqun istanbulda échiliwatqan bir yighingha qatnishiwatqan bolup, xitay hökümitining tutush buyruqi heqqidiki xewerler türk gézitlirigimu bésilidu. Türkiyediki uyghur jamaetchiliki we dostlirining birdek telipi boyiche bixeterlik üchün dolqun derhal gérmaniyege qaytishqa tereddut qilidu. Bu waqitta dolqun eysaning türkiye chégrasidin saq - Salamet chiqip gérmaniye aman - Ésen kéliwélishi shexsen uning özinila emes, belki dost - Buraderlirinimu qattiq endishige salidu. U derhal gérmaniyediki adwokati bilen alaqiliship ehwalni melum qilidu. Qaytish sepiri ongushluq bolidu. U bixeter halda gérmaniyege qaytip kélidu…

(Dawami bar)

Unregistered
11-06-13, 16:43
Ixtiyari muxbir "Bizning" Nesirdin ependi

buningdin tolimu uzun ötüpketken Zamanlarning beride shu zamangha layiq danalar arisidin "bizning " Nerisdin ependi kishilerning közige cheliqishqa bashlaptu. uning Nami, xisletliri eghizdin-eghizgha köchüp- " bizning" Nesirdin ependi dangliq ölima kishimish, " bizning" nesirdin ependi tengtushi yoq dana kishimish, " bizning" nesirdin ependi ataqliq tetqiqatchimish, "bizning " nesirdin ependi muxbirmish- degendek mish, mishlar axiri berip "sheher bashliqi" kandidatining quliqighimu yetiptu.
: neme, muxbirmish?
- shundaq, dangliq muxbirmish.
: Alim bolamdu, ölima bolamdu, we yaki tetqiqatchi bolamdu, muderris bolamdu manga beri bir. lekin yaraydighan yeri uning muxbirliqidur- deptu kandidat sheher bashliqi.
- teqsir, dunya öz oqidin chiqip tetür aylinip, quyash gheriptin chiqip sheriqqa petip siz sheher bashliqi bolup qalsingizmu Alim, ölima, muderris, tetqiqatchilar kerek bolarmikin-deptu kandidat sheher bashliqining muddiasini bilmigen hamaqet shaykiliridin birsi.
: kapshima, manga lazim bolidighini muxbir-deptu kandidat sheher bashliqi yapilaq awazini yoquri kötirip.
shaykilar artuq de- talash qilishmay xojayinning telipige benaen" bizning " nesirdin ependining telefon, fakis, e-mail, aderslirini, ras-yalghan kartüchkilirini tetip xojayingha tapshuruptu.

kandidat sheher bashliqi " bizning "nerisdin ependi bilen e-mail arqiliq alaqe ornutup, nurghun hadisiler üstide uzundin uzun paranglashqandin keyin ishleydighan tema üstide alahide toxtamlishiptu. ularning arisida bolup ötken paranglarning mezmuni qisqichila mundaqken:
ependi, bir yaqta ilim bolsa, bir yaqta pul bolsa , siz qaysini tallaysiz? soraptu kandidat sheher bashliqi "bizning " nesirdin ependidin.
- pulni tallaymen.
: nemishke? siz ölima ademghu! ilimni tallishingiz kerek idighu.
- ilim degen mende yetip ashqiche bar,pul yoq, shunga pulni tallaymen.
: bir yaqta mederrislik, bir yaqta pul bolsa qaysini tallaysiz?
- pulni tallaymen.
: nemishke? siz muderris kishighu! shunga muderrislikni tallishingiz kerekqu.
- men uzun yillap ders sözlep, minglighan bilim ehlini yetishtürdüm. emma mende pul yoq. shunga pulni tallaymen.
: bir yaqta tetqiqat, bir yaqta pul bolsa qaysini tallaysiz?
- sualingizdin jaq toydum, ilim, pilim, ders,mers, hemmisige hö, emma lazimliq nerse pul. ezweylep yene - bir yaqta heqiqet, bir yaqta pul bolsa.......dep heliqi kona utan baziridiki gepnimu dep yürmeng. jawabini beriweteyki, bügünki künde pul hemmini besip chüshidu. pul hemmini belgileydu. shunga men hemmini qayrip qoyup, kocha arlap, ixtiyari muxbirliq kespini tallidim. bu ishta pul köp. emdi sizdin sorap baqay, eger bir yaqta sheher bashliqi mensipi, bir yaqta pul bolsa, siz qaysini tallaysiz? deptu " bizning " nesirdin ependi tirikip.
: elwette sheher bashliqi mensipini tallaymen-de. chünki mende pul bar. chünki sizning qiziqidighiningiz peqet pul bolghinidek, mening qiziqidighinim mensep. xuddi siz ilimdin, bilimdin, heqiqettin we hemmidin artuq pulgha choqunghiningizdek, men mensepke choqunimen. heq bolamdu, nahqemu, bay bolamdu, gadaymu, aqil bolamdu, nadanmu,qimarwaz bolamdu, qarimu, showikesh bolamdu, mollamu, undaq nersiler bilen ishim yoq. yüzüm ketsimu, kötüm ketsimu, vijdanim ketsimu manga beribir. sheher bashliqi bolsamla meyli, ayaq asti bolup ölsemmu jenimgha razi.

kandidat sheher bashliqi bilen bolghan söhbet shunchilik qizqarliq hem ishenchlik bolghanliqidin tolimu razimenlik bildürgen " bizning " nerisdin ependi kandidat sheher bashliqi üchün neme ish qilip beridighanliqini ochuq bilmekchi bolup soraptiken-
adash seni xele eqilliq deytti- shaykilirim, senmu chaghliq nerse ikensen juma. mensepke kandidat bolghan kishi üchün neme kerek ikenlikini bilmemsen? - deptu kandidat sheher bashliqi tirikip.
- he, he. bilgendek boldum. elan- senet-demdiken bügünki ademler. ötmüshtiki zamanlardighu undaq özini maxtitip bazargha salidighan jalap mijezlik ishlar yoq idi. mushu künning erkeklirimu bolghan oxshaydu bir nerse. undaq bolsa bahada kilishiwalayluqma-deptu " bizning " nesirdin ependi hijarap.
: tazimu achköz nimikende bu, ependi degenghu shundaq pulgha kelgende bek zughuy xeq. boldila bu gadayni pulgha zorlap, özemni obdanraq elan qildursam, meni bilmigen tonimighan axmaqlarning doppisigha rasa jigde selip, mensepkila chiqiwalsam, pul degen her yaqtin eqip kelidu- shularni oyliwalghan kandidat sheher bashliqi- maqa adash, maqa, bahasi qanche? dep erensiz soraptu.
: chong , kichik, set, chirayliq, uzun, qisqa-degendek ayrip olturmaymiz. neq gep, her bir elan üchün 250 ellik tengge-deptu " bizning " nesirdin ependi kesipla.
- eship ketting adash. sen oqighan dashöde menmu oqighan. 70 tengge bolsun.
: yaq. bek töwen soriding.
- he, maqa. 75 qaydaq?
:yaq. deymen. dashöde oqighan bilen, mendek yazalmaysen. bek chimdiqchikensen.
- ,menla mangamdim aldigha, senmu chüshmemsen ishektin ependeeee!
: maqa, maqa. 235 tengge.
shundaq qilip top toghra bir hepte e-milliship, bahada kelishiptu. bir elangha yüz tengge. eslide " bizning " nesirdin ependi unchilik erzangha ishlimeydikentuq. biraq kandidat sheher bashliqi bir heptilik baha talishish e-mil jeryanida " bizning " nesirdin ependini artuq charchitip, azdurup, birmunche muhim, ataqliq kishilerning arqisidin gheywet qildurup, yazma ispatlarni qolgha chüshüriwalghanliqini, eger bahada yene chüshmise dunyaning hemme yaqlirigha telefon qilip, e-mail yezip,Twitter, Facebook-degendek uchur,alaqe wastilirida chatliship , sesitip, bir tenggige yarimas qiliwetimen-dep göröge alghan oxshaydu. shunga " bizning " nesirdin ependi- tadan tülke tumshiqidin elinar-degendek, ashu mensep koyida hemme nersisini dogha tikiwetken pesendige malay bolup qalghan gep.

: maqa, adash maqa. senmu taza uchigha chiqqan xumsining birikensen juma. bulapta, ishlep birey sen hejiqizgha. iset, iset. qiltaqqa chüsheptuq emesma. ishlep berey xotnungni solamchi-dep, ichide mingni tillap, liwini ching chishlep, beshini qoltiqigha tiqip, bichare " bizning" ixtiyari muxbir nesirdin ependi elan- senet nomurlirini restip qilishqa bashlaptu. biraq bezeng, yüzining qeni ketken, reswaliqta dengi ketken kandidat sheher bashliqi ata, bowisidin, momisidin qalghan kona jendilerdin tartip, özining kök mangqa chaghliridiki mangqa sürtküchlirigiche Facebook, Twitter arqiliq ixtiyari muxbirgha ewetiwergen gep. neme qilimen bu paytimilarni-dep warqiraydiken bezide " bizning " ixtiyari muxbir nesirdin ependi tirikip.
- hejep mishmaruq nimikensen, muxbir bolghankin, pulni alghankin, qawimay, wayjan demey, epleshtürüp, yarashturup, layiqida qamlashturup elan- senet nomurlirigha ishlitersen. bolmisa ish tapalmay kulida oynap yürgen acha-singilliringgha yollap berseng, xala jaygha kirgende ishlitiwetse bolmidimu-deydiken kandidat sheher bashliqi mazaq qilip. hemde-öz ilmige ige bolmighan, izzitini, nepsini, mertibisini pulgha do tikken sendek kitap yüklengen isheklerni mushundaq minish kerek! ogham bala ekek-deydiken pichirlap kandidat sheher bashliqi.

awu bir yaqta elan-senet qildurushqa nöwet saxlap olturghan Enggiliyening ayal padishasi "Queen Elizabeth 11" ( 2) yaqisini chishlep: xudayim towa, mensep degen shunchilik yoghan nersimu, bichare ixtiyari muxbirning aramini qoymidi bu reswa, mensep xumar diwane. öchret saxlap beshimgha aq kirip ketidighan oxshaydu-dep, ghodungshup ketiptu, ikkinchi dunya urishidin keyinla tughulup, hazirghiche padishahliq tajigha öchret saxlap qerip ketiwatqan oghli Charlesni esidin chiqirip.

qandaq qilimiz aghiniler. bola bir gep- dedim menmu shikayettin toxtap......

Unregistered
12-06-13, 10:06
Uyghurlarning Ziyaliliri: Siler qeyerde
Uyghurlar we «sésiq toqquzinchi!»

Oghlum weten söyüshke déplom ketmeydu,abroy ketmeydu.Peqet bir sadiq yürek kétidu.buni birinji temidiki maqalidiki Aqsaraygha mektup yollighan oqumighan ayal ispallidi.
“Qehriman bolidighan maylamchi bala”din.

Birnime dey disem ma sorunda gheywet bop qalidu. Dimey disem ya özini bilmidi bu xeq . Dugamet qarisila bezide mushu uyghurgha nan tégidighan ademler kimdu-dep oylap qalimen.Oylap baqmaptimen disle , nimishqidu men hazir tola oylap qalidighan boldum.Kawapchilarmu ,déhqanlarmu yaki kitaplarda digendek ziyaliylarmu we yaki birni ikki qilidighan'gha tipirlap yürgen sodigerlermu ? Ishqilip bizning bu qatarliq kesp bilen shughullindighan her-xil ademlirimiz bar . Nimishqa bundaq oygha kep qalla disle ,mushu bir milletning teghdirini peqet melum ademlerge baghlaydighan bir qiliq bizde tollap qaldi. Eger biz ümüt kütken ademler biz kütkendek mes'uliyetni üstige alalmisa hemmimiz aptaptiki benggining xiyalini sürüp mushundaq yashaydighan oxshaymiz.
Bizning noposimiz nechche milyon'gha yétidighan xelq . Bu xelq azatliqtin buyan bügün'ge qeder nurghun issiq-soghuqlarni bashtin kechürüp hernime bolsa yashap kéliwatidu. Bu milletning yiliki shorluq dep qoyidikenmiz. Yiliki shorluq qandaq bolidu ?Dep oylap baqsam bu yilik digen özlirining ichilirde bolidiken. Uni bashqilar shorluq qilip qoymaydiken . Özi shorluq boliwalghan nersini kim “shorluq bolma” diyeleydu-deyla.
Mushu télwizor bolsun yaki bashqa gézit-zhornalda bolsun ziyaliylarni “bir milletning bayliqi ,tüwriki,yiliki,yüriki” dep maxtaydiken.Emdi yüriki bolsun bayliqi bolsun meyli emesmu. Emise nimige qaynaysen disile ,elwette qaynaydighan'gha gep bar.
Atmish yilningyaqi uyghurning béshidin nurghun künler ötti. Burunqisini qoyup mushu yéqinni sözlisek özliri bilen bizdek déhqan qandaqla bolmisun yer térip qosaq baqtuq,azraq éshin'ghan ashliqni sétip bérip bashqilarnimu ach qoymiduq. Ishqilip bir nersini tutsaq qolimizdiki topa bolsimu yuqup turdi. Ma chaqsidiki qassap nawaylarni billa ...Ularmu taza japakesh . Qoyni erzanraq ep söyüp göshini sétip yaki issiq tonurgha béshini tiqip nan yéqip özining jénini baqidu. Ulardin köpinidighan yérimiz yoq . Qandaqla bolmisun yügrep chiqsaq tayyar nan ,göshke bolsimu yaraydu.
Qaysi küni télwizorda adem bolush ,qeyser bolush toghriliq bir xanim bilen bir ependim taza sözlidi . Ayhay gepler digen wehshi disle , anglisla özlirining mukemmel adem emeslikliridin nomus qip kétila ...Aldirmisla gep ba téxi sili atmish yilningyaqi mushu ziyali digen xeqning manga dep bergidek qandaq paydisini körle... Esli ziyali digen yurtning eng bilimliki sezgür chéchenliri , heq-naheq köz qarishi éniqliri bolidu deydu. Biraq özliri ulardin héch bolmisa lazim bolghanda birer parche nan alamla ?! Yaki ma etretning qamlashmighan siyasetliri toghriliq bireresige dat éytip “qéni qandaq nochiken !” dep ulardin panahliq körelemla, qarisla biz yer tériymiz,qassap qoy soyidu,naway nan yaqidu. Ziyali nime qilidu ? ! Ma zamanning igiz-peslikini tüzeydu. Özliri bilen bizghu qandaqla bolmisun yer tériduq.Emma ularchu ?! Nimini tüzlidi deyla..Bashliqqa set körünüp qalmayli dep arqigha yénip bizni “tüzleydu”.
Anglisam bu xeqning herqandiqi burut qoyalmaydiken.Sewebi sel yawayi körünemish.Emdi biz dixan xeq, ma burut-saqal digenni erning körki yaki peyghembirimning sünniti dep qoyimiz mushu yéqinningyaqi diqqet qillamu hemmila ma'ashliqning bürüt-saqili yoq. Ghichla kosa .Sürüshtürsem bashliqning közige burut qoyghanlar set körünemish. Mana karamet héliqi télwizorda adimilik toghriliq chingqilip sözligen xanimdin “erlirining buruti bamu xanim ? “ Dep sorap baqqum keldi.
Oylap baqsila kalpukning üstidiki nechche tal tükke ige bolalmighan xeq özliri bilen manga ige bolalamti. Ishqilip men baghu, dugamet. Mushu burutumni chüshürmeymen dep xizmitidin heydelgen ziyalini anglap baqmidim. Bughu bir chaxchaq gep. Qisqisi men bizning birer ishimizgha yaqisini yirtip naheqchiliq tartqan ziyalini anglimidim. Yiliki shorluq digini berheq gepken.Bular rastinla bizdiki shorluq yilikken.
Bizning oghul dawamliq kitap oquydu .”Way dada ma adem uyghurlarning peylasopi. Ma yazghuchi uyghurlarning eng nochisi” dep maxtap birmunche kosa ademlerning süritini körsitip kétidu. “
Chaxchaq qilip “way balam mendek buruti ba ademni kitapqa bassa uyghurlarning ewliyasi boldighan oxshaymen” dep qoyimen.
Gep qéchip ketta, baya dewetqan “ziyaliylar uyghurning yüriki,tüwriki” digen gep mushu kitap yazdighanlar bir-birige xoshamet qip özlirini özi maxtap dewalghan geplermikin deymen. Nimishqa disle biz dixan xeq mushu guylarning kasapitidila yashaydikenmiz.Nede bizge tüwrük ,yölenchük bolalaydu. Töt tal ma'ashini toluq ep bashliqini xapa qilip qoymay.Xotun-balisini xeqning aldida chandurmay baqqini bizge tüwrük bolghinima ?! Undaq jahandarchiliqni midirap yürgen chashqanmu qiliwatmamdu.
Özlirimu télwizor körüp turila. Bu xeq tola chiqidu uningda, ghichla qesemxor .Her pishqedem sen'etkar ziyaliylarnomus qilmay emdila zawuttin kelgen dorini “undaq ünümlükken ishletkili bir yil boldi mundaq nochiken “ dep qizarmay maxtaydu.Qeyerning bashliqlirikin biz qurghaqchiliqqa uchursaqmu tartinmay “undaq mol-hosol,mundaq ashurup” dep doklat béridu. Héliqi “xelq söygen sen'etkar” dewalghan biri baghu..Way héliqi boyni uzun ...He shu ..Kögenla bir deyde élanni tenqit qip épizot oynap bir munche pul tapqan..Emdi körwatila télwizorda ximiyiwi oghutni maxtap bek aldirash .Uningdinmu bir munche pul tapidu bichare . Nimishqa bichare deyla demla elwetta bicharide..Pul tapsila hésapmu undaq aldi-keynige siyip yashighandin...Ximiyiwi oghutning ziyinini bilerla ..Tügetti yerleni.... ...Awu naway jénida sün'i xémirni bir tillisa ikkinchi maxtimaydu. Men jénimda bilmestin “mawu xataken” dep salsam etisila “toghriken” diyishtin ölgüdek nomus qilimen.
Birmunche xenzu ertis ziyaliylar töwen'ge chüshüp xeliqtin hal sorap heqsiz oyun qoyuptu. Qaysi küni bir ertis télwizorda ürümchide oyunini qoyup bolup töwendimu xelqige oyun qoyup bérdighanliqini bildürdi. Heqsiz qoyamdu . Ellik koy disle béliti .Bular shinjangni aylinip heqsiz oyun qoyidighanlarma. Töwen'ge chüshse köte-köte bilen méhmandarchiliq ,ishik aldigha bérip qalsila salimi qawul , “ishlar aldirash yene körishermiz”. Bir baqqalning aldigha bérip qalsa ichide “télwizor körmigen nimimu bu. Bikargha bermisimu erzaraq bermida” dep
Balamning diyishiche hazir uyghurlarning bir nechche “peylasop”i bir-biri bilen qattiq tutushup qaptu. Biri yene birining “oghri”liqini yene biri yene birining “munapiq”liqi ,”imansiz”liqi toghrisida qattiq ispat toplawétiptu. Bizning balimu shulaning birige ixlas qilidiken. Shunga mehelide yene bir “peylasop”ning choqun'ghuchiliri bilen gepleshmeydighan bop qaptu. Qarisla maguylarning peslikini .Nochi bolsa chong-chong oghurluq qiliwatqan yaki munapiqliq qilghan bashliqlirini shundaq tillap baqsa bolmamdu. Özlirini bizning tüwrikimiz hésaplighandikin mayede boliwatqan xata siyasetlerni parixor bashliqlarni “munapiq,oghri” dep tillap baqsa bolmamdu, tilliyalmaydu ,yurt buzushnila bilidu.Sopilardin perqi yoq,murit toplap...
Hu ! galastukluq ishanlar...
Nime u munapiq ,imansiz,oghri digen biz qara qosaq turupmu undaq gepni aldirap qilmaymiz. Hediste baghu “ kim birawni uningda yoq illet bilen haqaretlise özige qaytidu”dep. Emdi kim munapiq bolidu deyla..Way burutigha ige bolalmaydighan “baturlar”.
Kona bir gepni qip bérey..Héliqi qedimdiki yuen sulalisi digen waqitta mushu ademlerni tebiqighe bölüp..Tilemchilerni 7-tebiqighe, pahishelerni 8-tebiqighe, ziyaliylarni 9-tebiqighe bölüptu. Nimishqa demla..U waqitlardiki ademlermu döt emeste...Tilemchi men digen tilemchi dep ashkara tileydu.. Pahishelermu “men digen pahishe “dep ténini satidu.. Ziyaliylarchu “ biz digen awamni chiriqi “dewalghan bilen héchyerge chiraq yaqmaydu.
Awu yuquri mehelidiki héliqi bokischi”nochi” ni bilila.Qaysi küni bizning bekraxun bir bodek bilen takaliship qaptu, ular ittirshiwatsa qayaqtindu bokischi kélip “bekraxunka kimu séni bozek qilghan “depla jidelge arlishiptu.Shu chaghda héliqi bodek bokischigha “zale...Zale...” Deptiken .Awu nochi turup kétip”boldi özenglarning ishiken aka “ dep yoligha méngiptu.Shuning bilen bodek”qandaq chaqarghan adiming shumitti”dep bekraxun'gha ushshuqluqni bashlaptiken..Xudayim towwa emdila mangghan bokischi nochi” eslide uyghurken'ghu mawu..Nime deysen héjiqiz..”Dep qaytip kep bekraxunni mush yiyishtin qutuldurwaptu....Buni anglap deslep shundaq külüp kettim ,axiri bérip yighlap qaldim dugamet.
Biz yighlimay kim yighlaydu deyla .... Mana bizning ziyaliy bolsun “nochilar” bolsun ehwali shu . Öz-ara pichaq kötürüp “jihat”qilishtin yanmaydu.Emma yamanni körse quyruqini nege tiqiwalghininimu bilelmey qalila.
Men birer ziyalining bizni dep yaqa yirtip yuquri orunlagha chiqip baqqinini yaki birer ma'ashliqning biz üchün naheqchiliqqa qarshi turup solinip ketkinini anglimidim.
“Xelqim” dep kétidu. Birer kitawi yaki léntisini neshir qilsa kim alidu “xelqim” dep aldap turmisa.....Emma “xelqim” dep meydisini kérip chiqidighan sorunda tapqili bolmaydu. ;
Mushu yuqurdin kélidighan siyasetlerge awal shu ziyaliylardin pikir alidu deydu. Bular testiqlashtin burun bashliqlarning közige qaraydiken. Bashliqning közining éqi jiqraq tursa “qarinimu , aq” dep testiqlaydiken. Qarisla mushundaq xeqni milletning tüwriki disek qedimqi padishalarning ordisidiki akabir-eshrep ,aghwatlarni milletning panahi disek bolghudek jumu.
Qaysi küni méning bir ziyali tonushum “ özliri sel diqqet qilsila ,bika sayritip-sayritip biraqla boghmisun” deydu. Men didim” héliqi hemme éqimlar bes-beste sayrash dep sayritip axirida biraqla jaylighandek ish bop qalmisun demla. Xatirjem bolsila men birer orun sayra dise özemni bilelmey sayrap kétidighan adem emes. Men baghu , sayrima disimu sayrighum kelse sayrawéridighanlardin . Men sayrisam bashqilar heyran qalsun dep sayrimaymen. Ma ichimdiki sériq suni chiqirwélishqila sayraymen. Nöwet kep qalsa mana bash . “ Disem dimighida külüp turidu.
Achchiqimda “özliri yolwas yoq taghda maymun padisha digenni anglighanmu , he ..Nimishqa maymun padisha bolushqa mejbur bolidu disle..Awu yolwas axta bolup qélip, öyide kir yuwatqidek. Amal yoq maymun bolsimu erkek bolghachqa padisha boluptu . “ Deptimen . “ Ajayip gep qilila jumu”..Dep hijiyip yoqaldi . Uning niyti qarimaqqa yaxshidek körün'gen bilen shu kün kep qalsa “men dimidimmu” dep jugéliyangliq qilip tamasha körüp olturidu.Héch qachanda “ma ademge nime boldi ? “Dep kochigha chiqmaydu.
Mushu qosh tildin kéyin yene yeslidin bashlap xenzuche oqutush deydighan bir gep chiqti. Buninggha nechche tal ziyalidin bashqisi közini parqirtip qarap oltardi. Emma yiraq chet'eldiki nénimizni yep baqmighan bir alimimiz uyghur bolghachqa nechchiligen maqalilarni yézip buning ziyinini chüshendürdi. Emma etrapimizdiki bizdin alghan bajni ma'ash qilip xejlewatqan uchrap qalsa chéyimizgha, tamiqimizgha daxil boliwatqan ma'aripshunas atalghan ziyaliylar,bir qolda galastukini, yene bir qolda ishtanning éghini changgallap “mayer aman, men aman, undin qalsa el aman” dep jahandarchiliq qilip yüriwerdi. &#39;
Özliri billila jimi heshemet,israpchiliq eshu guylardin kélidu. Yene téxi “uyghurlardiki israpxorluq , heshemetchilik” dep birnimiler yézip pul tapidu,özliriche hörmet tapidu. Télwizorda qaynap sözlep kétidu...Way bayqushlar.....
Özliri bilen biz ash töktüqmu...Pul buzduqmu....Nede bizde buzghudek pul, tökküdek ash deyla....Shundaqtimu yazghan birnimiside “uyghurlar..” Deydu..Nimishqa “ziyaliylar...” Dimeydu-deymen !
Hemmisila undaq emestu demla ? Hemmisila shu. Ziyali atalghinining hemmisi shundaq . Yaq-yaq . Özliri digen ademler bilimlik ,étiqadliq bolghan bilen ziyali emes. Awu sadirpalwanni oghrilardin digili bolmighandekla bir ish , ular digen palanchi ,pustanchi dep atalghan qehrimanlar. Ziyaliliq ularning kespi emes , ularni ma ziyali digen topqa qoshuwalmisla. Ular digen ziyalidek xiyali emes. Neq aldidiki turmushta tirik yashaydighan erdek ademler. Ularni ziyaliy dep yaratquchining aldida gunahkar bolup qalmayli.
Meschittiki ziyaliylarmu oxshash meschitke kirip jim olturup bersek “qiziliringlarni bashqurunglar , oghulliringlarni edepke bashlanglar...Qiyamettin qorqup töwbe qilinglar “ dep biznila qorqutalaydu.Nesihet qilidighan adem bashliqi tursa shuninggha qilmay bizgila sözliyeleydu.Nimishqa disle bashliqlardin xudadin bekrek qorqidu. Sirtqa chiqip xudadin qorqmaydighanlarning kaniyidin alalmaydu.Yalghandin jim olturup bersek xuddi özi”jennetning pasporti”ni éliwalghandek burghisi qaynap sözlep kétidu. Exmeqler ach qalghan qoy bughdaygha kirse padichigha sözlimey ,qoylargha sözlep kétidu dise.......
Qedim ayemdin bérisigha qarap baqsaq bu ziyali digen jahan ongshighan xeliq emes.Jahanni ongshaydighan tüzeydighini yenila yaghachchi ,tömürchi ,owchi yaki oghri dep atalghanlar .Eger mawzédong chiqmaydighan bolsa lüshündek yazghuchidin mingi bolsimu yenila shu. Yazghuchilar guppang séliship” lüshünning tesiridin undaq boldiyey mundaq boldiyey” dep sözlise heyran qalmisla.
Yadilirida bardu..Xelpem bilen hajim jahanni tüzeymiz dep taqqa chiqiwalghanda qomulning ziyaliyliridin nechche saqalliq ölima we tumaqliq bay taghqa chiqip “qoral tashlisla jahan téch bolghay”dep sala qilghini.
“Alti oghri” bashlighan sawapliq ishni axiri bérip markisizimda oqighan nechche ziyali buzup qoyup tüzelmestin közi ochuq ketkini. Heddin ziyade eqil-hésap bilen ish qilimen disimu bolmaydu.Bezide sel qara qosaq gheyret bolmisa bir ishni bashqa achiqqili bolamdu deyla.
Tonurgha éngiship béli qatmighan.Ketmen chépip bilek talmighan,ach-toq qélip dertler tartmighan, ademlerge qandaqmu teghdirimizni tapshurimiz deyla.
Shunga deymen dugamet axun “awu ürükni qéqip berse bolatti” dep hemmini ziyaliygha tashlap bersek bolmaydu. Bolmisa ürük shaxta turup qaq bolup kétidu.Toghra ! hemmisila undaq emes.Arisida ademdek yashay deydighini yoq emes. Qéni shular..Chiqsun mana yelkimiz teyyar,lazim bolsa kallimizmu teyyar. Uyghurni ongshashqa qandaqtu peqet ziyaliylarla yaki yaghachchilarla yene nawaylarla qadir dimekchi emesmiz. Buninggha hemmimiz qadir . Peqet ri'alliqqa ichi pushidighan ,mesililerge mehebbet yaki nepret köz qarishi bilen qariyalaydighan adem bolsila bu yolda nusret tapalaydu. Hemmimizni toghra yolgha bashliyalaydu. Undaq ademler belkim ochaqning külini tartip jahandarchiliq qiliwatqandu yaki ishi ilgiri kelmey köktatchiliq qiliwatqandu we yaki özliri bilen manga oxshash mushundaq pul kelmeydighan ghemni yep birer tam tüwide olturidighandu. Qopsila ?! Derwazigha qaraydighan'gha ishchi alsimu déplomgha qaraydu. Emma uyghurning oghli bolushqa déplom ketmeydu jumu .