PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-3



Tewsiye qilghuchi
22-04-06, 10:51
________________________________________


Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler ( dawami)


Nebijan Tursun


Yalta Kélishimi we Uyghurlar


Buningdin 60 nechche ilgiri yeni 1945-yili 4-Féwraldin 11- Féwralghiche bolghan bir hepte ichide Amérika Qoshma Shitatliri, Ulugh Béritaniye we Sowét Ittipaqidin ibaret üch chong dölet rehberliri Sowét ittipaqining Qirim yérim arilidiki güzel menzirilik sayahet nuqtisi Yaltigha toplinip, dunyaning yéngi siyasiy tertipini belgileydighan insaniyet tarixidiki intayin muhim ehmiyetke ige meshhur " Yalta yighini" ni échip, axirida bir qatar mesililer boyiche kélishim hasil qildi. Deslepte mutleq mexpiyetlik tüsi alghan, 2-Dunya urushining axirlishish basquchigha toghra kelgen mezkur yighin buningdin 60 nechche ilgiriki dunyaning yéngi tertipini belgileshtila emes belki, bügünki kündiki xelq’ara munasiwetlerdimu yenila öz rolini jari qildurmaqta. Zamanimizdiki köpligen xelq’araliq mesililer mesilen Birleshken Döletler Teshkilati ramkisi astidiki we bashqa rayon xaraktérlik diplomatiyilik munasiwetlerge ait mesililerning hel qilinishi yenila melum derijide eshu Yalta kélishimi bilen baghlinishliqqa ige.
Tarixtiki bezi kelishimlerning yili konirisimu,emma uning tesiri unche asan tugimeydu. Bügünki künde Baltiq déngizi boyidiki jumhuriyetler , Polsha, Finlandiye qatarliq memliketler bilen Rusiye fédératsiyisi arisida hetta 1939-yili, 23-awghusttiki Sowét tashqi ishlar ministiri Molotov bilen Gérmaniye tashqi ishlar ministiri Ribbentrop qol qoyghan “ Sowét-Gérman özara urush tajawuz qilmasliq shertnamisi” we bashqa shertname hem kélishimlerge munasiwetlik tarixiy mesililer yenila talash tartish tüsini alghan bolup, Polsha hökümiti Sowét ittipaqi yimirilgen on nechche yildin buyan üzlüksiz türde Moskwa dairiliridin 1939-1940-yillirida Gérmaniye Polshigha basturup kirgendin kéyin Gérmaniye armiyisidin yéngilip, Sowét ittipaqi térritoriyisige qéchip kirgen Polsha armiyisining jengchi ofitsérlirini kolléktip qirghin qilish jinayiti jümlidin eyni waqitta Sowét ittipaqining Polsha chégrisi yénigha nurghun esker yötkep, Gérmaniye armiyisige masliship, Polsha armiyisige arqidin zerbe bergenlik qilmishini öz üstige élip, bu heqtiki mexpiy arxiplarni Polsha hökümitige tapshurushni we sirlarni ashkarilashni telep qilmaqta(1). Démekki, tarix héchqachan qérimaydu we öz rolini yoqatmaydu. Ene shu sewebtin Polsha we Baltiq döletliri bügünki künde musteqil dölet süpitide qed kötirip turush bilen birge yene ötüp ketken tarixni biraqla boldi qiliwetmidi.Tarix bir milletning ötmüshining eyniki bolupla qalmastin belki kélechikining we tereqqiyatining eyniki bolghanliqi üchün her qandaq bir musteqil döletke ige bolghan millet aldi bilen ene shu tarixni milliy we wetenperwerlik rohining menbesi süpitide yekünleshke we tikleshke shuningdek öz puqraliri terbiyileshke ehmiyet béridu.

Méningche angliq millet héchqachan öz tarixini untumaydu we tarixtin sawaq élishni her qachan özige adet qilidu. Polshaliqlar 65 yillar ilgiri Katin ormanliqigha Stalinning buyruqigha binaen kömüwétilgen Polsha jengchi –ofitsérlirini untup qalmighanliqi üchün bügünki künde u sirlarni bilishni zörür dep bilgendek(2), Uyghurlarmu öz tarixidiki nurghun pajielik sirlarni sorash we bilishni telep qilish hem uni mejburiyet dep chüshinishke tamamen heqliq bolsa kérek. Öz tarixining shereplik betliridin pexirlinish bilen nomusluq betliridin nepretlinish shuningdek bichare qismetliridin teejjüplinish hem ibret élish rohni yétildürgen milletlerning hemmisi bügünki dunya siyasiy xeritisigha öz ornini sizalighanlardur.

Uyghurlamu özlirining Yawro-Asiya chong shahmat taxtisidiki muhim péchkiliq rolini ötügen xestilik tarixini untup qalmasliqi kérek. Uyghur siyasiy teqdiri yéqinqi dewirlerge xas köpligen xelq’araliq kélishimler we shertnamiler bilen zich munasiwetlik bolup, 19-esirdiki Rusiye bilen Menching impériyisi, 20-esirdiki Sowét ittipaqi we yéngi Rusiye bilen Xitay arisida tüzülgen shuningdek Yawro-Asiya siyasiy teqdirige munasiwetlik bashqimu köpligen türlük kélishimlerni Uyghurlarning siyasiy hayati bilen baghlash tamamen mumkin.

Chong Shahmat Taxtisidiki qismetlerning bu qisimida, Uyghur siyasiy tarixigha munasiwetlik bir qatar xelqaraliq shertnamiler we kélishimler heqqide pikir yürgüzüshni muwapiq kördümki, aldi bilen 1944-yili, 12-noyabirda Ghuljida qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining teqdiri bilen munasiwetlik jumlidin Uyghurlar alahide qiziqidighan Yalta kélishimi heqqide toxtilishni muwapiq hesablidim.

Yalta yighinining dewr sharaiti

Yalta yighini échilghan dewr Gitlér Gérmaniyisige qarshi urush hel qilghuch basquchqa , Amérika bashliq ittipaqchilarning tinch okyan döletliridiki Yaponiye ishghaliyetchilirige qarshi urushimu axirqi basquchqa kirgen, urush qalaymiqanchiliqini axirlashturup, tinchliq weziyet yaritish hemde yéngi dunyawi tertip ornitip, xelqning xatirjem hayatini eslige keltürüsh omumiy bir yüzlinish hem weziyetning teqezzasi bolup qalghan chagh idi.
Eyni waqitta fashizmgha qarshi urushta hel qilghuch rol oynighan Amérika, En’giliye we Sowét ittipaqidin ibaret üch ittipaqchi döletning Gérmaniye, Italiye hem Yaponiye üstidin ghelbe qilish we bashqa jehetlerdiki muddiasi bir bolsimu lékin, ular arisida xelq’ara siyasiy shuningdek idiologiye jehetlerde mueyyen perqler we toqunushlar mewjut idi.
Yalta yighinigha ait yézilghan eserlerdin melum bolushiche؛ Amérika bilen En’giliyining neziride Sowét ittipaqini köpligen mesililerde qayil qilish ular üchün paydiliq idi. En’giliye bilen Amérika Sowét ittipaqining atom bombisigha ige bolushigha alahide qiziqqan bolup, bu xil yadro qoralining ulardin ilgirirek Sowétning qolida bolushini özliri üchün paydisiz dep qaraytti(3).
Yighinda bir qatar mesililer hel qilindi hem yawropa-Asiyadiki bir qisim memliketler we milletlerning teqdiri qaytidin bir terep qilindi.

Polsha mesilisi

En’giliye bash ministiri Chérchilning köprek köngül bölgen nuqtisi yawropa fashizimdin azad qilin’ghandin kéyinki Gérmaniyining teqdiri we Polsha mesilisi bolup, u Polsha musteqil yéngi hökümitini tesis qilish mesiliside ching turdi. Lékin, Stalin buninggha qoshulmay, Polsha mesiliside Sowét ittipaqining bixeterlik nuqtisidin chiqish qilidighanliqini tekitlep, 30 yil ichide Polshaning ikki qétim Sowét ittipaqigha qarshi hujumlarning karidori bolup, Sowét ittipaqigha tehdid élip kelgenlikini, shuning üchün Moskwaning mundaq bashqilarning hujumlirigha karidor bolidighan jayni tosuwétishni xalaydighanliqini körsetti. Chérchil150 mingdin artuq Polsha pidakarlirining ittipaqchilar teripide turup, Gérmaniyige qarshi jeng qilghanliqini nezerge élip, Polshaning musteqilliqini saqlashning adaletke bérip tutishidighanliqini tekitlidi(4). Amérika prizdénti Ruzwélt bolsa, Ukrainiye tewesidiki liwofni Polshagha qoshup bérishni otturigha qoydi. Lékin, Stalin buninggha qoshulmidi. Emma, axiri talash-tartishlar arqiliq bu ittipaqdashlar Polsha waqitliq hökümitini tesis qilish qararigha keldi.Esli Stalinning idiyisi boyiche Polsha musteqil dolet supitide mewjut bolmasliqi kerek idi.

Gérmaniyining teqdiri mesilisi

Urushtin kéyinki Gérmaniyining teqdiri mesilisi 1941-Yilida Béritaniye we Sowét ittipaqi teripidin muzakire qilin’ghan bolup, ular bu döletni bir qanche döletlerge parchiliwétishni oylashqan idi. Mezkur nuqta Yalta yighinida yene asasiy muzakire nuqtisi bolup qaldi hemde urushtin kéyin Gérmaniyini parchilash qararlashturulup, ittipaqchilarning Gérmaniyini ishghal qilish dairiliri békitildi(5).
Yalta yighinida yene Yugoslawiye mesilisi muzakire qilinip, mezkur üch dölet marshal Titoning derhal fashizmgha qarshi küchlerni asas qilip, birleshme waqitliq hökümet qurushini qarar qildi(6).

Yalta yighinida yene bashqa mesililermu hel qilindi.

Amérika prizdénti Ruzwélt, En’giliye bash ministiri Chérchil we Sowét ittipaqi rehbiri Stalin arisidiki muzakirilerde yene urush chiqimi üchün Gérmaniyidin 20 milyart dollar tölem élish, buning yérimini Sowét ittipaqigha bérish qarar qilin’ghan bolsimu, biraq, Moskwa pul élish bilenla cheklenmestin yene emgek küchi, sanaet esliheliri, paraxod we bashqilargha ige bolush telipinimu otturigha qoydi(8).
Yalta yighinining eng muhim bir netijisi shuki, birleshken döletler teshkilatini qurush mesilisimu muzakire qilinip, BDT ning tesis qilinish yighinning 1945-Yili 25-Aprélda Amérikining Sanfransisko shehiride échilishi békitildi. Sowét ittipaqi bolsa Ukrainiye, Bélorusiye qatarliq ikki ittipaqdash jumhuriyetni BDT ning ezasi qilishni qolgha keltürdi. Yighinda yene Junggo bilen Fransiye waqitliq hökümitige BDT ning tesis qilish yighinigha qatnishishi heqqide teklip bérish qarar qilindi. Bezi bir melumatlarda Xitayni BDT gha kirgüzüshke Stalin qarshi chiqqan iken(9).
Yalta kélishimi eyni waqitta mexpiy kélishim bolup, buninggha Junggo rehbiri Jang Keyshi, Fransiye azadliq herikitining dahisi général Dégol qatarliqlar teklip qilinmighanliqi üchün ularning naraziliqliri qozghalghan. Emma dunyawi yéngi tertip yenila Ruzwélt, Chérchil we Stalin qatarliq eyni waqitta dunya weziyitini tengshesh iqtidarigha ige, zaten Fashizmgha qarshi urushning ghelibisi üchün eng zor bedel tölep, dunyaning siyasiy teqdirini özgertken üch ittipaqchi dölet rehberliri pütüshkinidek ornitilidu xalas.

Yalta kélishimi uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen munasiwetlikmu?


Yalta yighinida Amérika prizdénti Ruzwélt, En’giliye bash ministiri Chérchil we Sowét ittipaqi rehbiri Stalinlar yawropagha munasiwetlik mesililerdin bashqa yene Asiyagha jümlidin Sowét –Junggo munasiwetliri hem Yaponiyining teqdirige ait mesililernimu muzakire qilip, kélishim hasil qilghan idi. Yalta kélishimining Sowét –Junggo munasiwetlirige ait qisimining Uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen munasiwetlik ikenliki heqqide uzundin buyan Uyghurlar arisida ghulghulilar dawam qilmaqta. Bu heqte hem türlük analizlar we köz qarashlar meydangha chiqmaqta.
Bir qisim xelqara munasiwetler mutexessislirining qarishiche؛ Uyghurlarning 20-Esiridiki siyasiy teqdiri mezkur Yalta kélishimi bilen melum nuqtidin éytqanda baghlinishliqqa ige bolup, Uyghur xelqining azadliq qozghilangliri netijiside 1944-Yili 12-Noyabirda qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining teqdirini ene shu Stalin, Chérchil we Ruzwét qatarliq rehberler arisida meydangha kelgen Yalta kélishimining Junggo we Mongghuliyige ait maddiliri bilen baghlap tehlil qilishning riyal asasiy bar.
Amérika Jorji town uniwérsitétining tarix pakultétining proféssori Jamés Milliward ependining qarishiche؛ Yalta yighinigha gerche Jang keyshi qatnashmighan bolsimu, lékin Xitaygha ait qararlar qobul qilindi. Yighindin kéyin,1945-Yili 8-Ayda Stalin bilen Jang keyshi hökümiti arisida kélishim tüzüldi. Netijide, 1944-yili, 12-noyabir küni Ghuljida qurulghan “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti”mu urush toxtitip, Exmetjan Qasimi qatarliqlarni Jang keyshi hökümiti bilen tinchliq kélishimi tüzüshke ewetti. Bu ishlarning hemmisi emeliyette eshu Yalta yighini bilen munasiwetlik bolsa kérek(10).
Köpinche tarixshunaslarning we tarixiy shahidlarning ortaq yekuniche, Sherqiy Türkistan jumhuriyitining Gomindanggha qarshi urushini toxtitip, tinchliq bétim tüzüshi emeliyette Stalinning bu hökümetke ishletken bésimi bilen munasiwetliktur. Stalin shu kélishimdin kéyin, Ili mesilisini Junggoning ichki ishi teriqiside hel qilishqa teyyarliq qilip bolghan idi.(11)
Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökümet bash katipi Abdurewup Mexsum Ibrahimi 2003-yili, noyabir eyida téléfon arqiliq mezkur qurlarning aptorigha mundaq dégen idi;
“Bétim dégenni biz chiqarghan emes, uni Stalin chiqarghan, Biz uninggha qarshi chiqqan, shunchiwala ghelibe qiliwatqan biz qandaqsige yéngiliwatqan düshmen bilen söhbet ötküzimiz? Söhbet qilimiz dégen biz emes aldi bilen eshu Xitay hem Sowét. Stalin bizge bésim ishletti ,bizning uni anglimaslliqqa néme heddimiz? Biz Xitaydin qutulsaqla meyli dep, eshu Stalin’gha ishen’gen iduq, eshu générallarning meslihetlirini angliduq, herbiy hoquq shularning qolida, pütün qomandanlar shulardin tursa, lekin Stalin dégen bu bedbexning esli meqsidi bizni aldap, özimizning qéni bilen özimizning göshini qorush iken”.(12)

Emeliyette, Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin ashkarilan’ghan arxip matériyallirigha qarighanda, Ili, Tarbaghatay we Altayda qozghalghan milliy azadliq heriketlirige Sowét ittipaqi bashtin axiri qol tiqqan bolup, inqilabning desliwidila teshkillesh, uyushturush hem teshwiqat paaliyetliri élip barghan. Elixan töre , Abdukérim Abbasop qatarliqlar rehberlikidiki “ azadliq teshkilati”ning tesis qilinishigha Ghuljidiki Sowét ittipaqi konsullliri Dabashin we Borisop qatarliqlar arilashqan. Jumhuriyet bash katipi Abdurewup Mexsum Ibrahimining bildürüshiche, Azadliq teshkilati bilen Sowét konsulliri (Dabashin we Borisop qatarliqlar) arisida Sowét ittipaqining Uyghurlargha yardem bérip, ularning xuddi tashqi Mongghuliyige oxshash hökümet bolushigha yardem béridighanliqi heqqide aghzaki kélishim bolghan(13) . Ghuljining bir qisimi azad bolup, waqitliq hökümet tesis qilin’ghandin kéyin Moskwa ewetken général Egnarov we géneral Lanfang qatarliqlar bashchiliqidiki herbiy-siyasiy wekiller ömiki ghuljigha yétip kélip, 1-we 2-nomurluq öyni tesis qilip, jumhuriyetning hemme ishlirigha dégüdek meslihetchilik qilghandimu jumhuriyet rehberliri bilen eshu yuqiri derijilik Sowét wekilliri arisidiki söhbetlerde ular Uyghurlargha yardem qilidighanliqini bildürgen.(14). Sowét NKVD alahide xizmet bölümining bashliqi Général mayor Egnarop Sherqiy Türkistan hökümitige meslihetchilik qilghan bolup, generla Lanfang uning yardemchisi idi.Bular her heptide dégüdek Stalin, Molotov we Bériyagha Ilining ehwali heqqide doklat yollap turghan.(15) Waqitliq hökümetning hemme paaliyetliri Stalin qatarliqlargha ayding bolup, Stalin weziyetning tereqqiyat ehwalidin toluq xewerdar bolupla qalmastin belki Beriya we Molotovlar arqiliq hem belgilime bérip turghan idi.

Yalta yighinida Stalin özining esli muddiasini pash qilip, Xitay we Mongghuliye mesiliside közligen meqsitige yetken bolsimu, biraq, téxi Junggo-Sowét dostluq shertnamisi tüzülmigenliki hemde Yalta kélishimide érishken menpeetliri resmi yosunda kapaletke ige boldi dep ishenmigenliki üchün , özining Ili inqilabchilirigha tutqan pozitisiyisini birdinla özgertmidi hemde ularning 1945-yili 8-aprelda Milliy armiye tesis qilish we muntizim halda dawamliq üch wilayet dairisige hemde jenubiy yölünishke qarap algha ilgirilishini herbiy, meniwi jehetlerdin qollidi shuningdek musteqilliq shoarining keng ewji élishini qollap, Abdurewup Mexsum Ibrahimi éytqandek jumhuriyet rehberlirini öz ichige alghan pütün xelqning Sowét ittipaqigha bolghan ishenchisini qolgha keltürdi. Yalta yighinidin we Moskwaning esli meqsiti hem siyasiy istratégiyisidin xewersiz qalghan jumhuriyet rehberliri peqet Junggo bilen Sowét ittipaqi resmi söhbet bashlap, Moskwada ikki terep resmi kélishim hasil qilip, Stalin Jang keyshining telipige maqul bolghandin kéyin Sherqiy Türkistan hökümitini tinchliq bétimge qistighandila andin Stalinning mahiyitini chüshinishke bashlidi. Stalin wekilliri özlirining ilgiri inqilabchilargha bergen wedilirini özgertip, ularni bétimge qistighanliqining seweblirining qatarida Stalinning Yalta kélishimide qolgha keltürüwalghan imtiyazlirining Jang keyshi teripidin Jungo-Sowét dostluq shertnamisi arqiliq kapaletke ige qilin’ghanliqi, emdi bu inqilabning Stalin üchün kérek emeslikidin ibaret xelqara siyasiy we diplomatiyilik amillardin eyni waqitta jumhuriyet reisi Elixan Töre we bashqa erbablarning qanchilik xewer tapqanliqi namelum. Chünki, hazirghiche melum bolghan matériyallarda Yalta yighini we kéyinki Sowét- Xitay shertnamisidin eyni waqitning özide jumhuriyet rehberliri xewer tapqan yaki tapmighanliqi, tapqan bolsimu qanchilik derije we sewiyide ikenliki heqqide uchur yoq.