PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-2



Tewsiye qilghuchi
22-04-06, 10:47
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler -Dawami

Nebijan Tursun


3. Teqdirdiki Oxshashliqlar


1917-Yilidiki Rusiyining féwral inqilabida padishahliq tüzüm aghdurulghandin kéyin bolshéwikler bilen bur?ua -démokratliri arisidiki küresh ötkürleshti. Char padishah hökümitining yoqilishi bu kona impériyining yéngi hakimiyitini talishidighan türlük siyasiy éqimlar we partiyilerni meydan'ghan keltürdi. Bu pursetni ghenimet bilgen idil(Wolga)-ural boyliridin tartip, taki ottura Asiyaghiche bolghan bipayan zémindiki Rus mustemlikisining azabini tartqan xelqler musteqilliq yolini tutup, ilgiri -kéyin türlük partiye we siyasiy guruhlarni shekillendürdi.

Aldi bilen Qirimliq Ismail Gaspiralining medeniyet güllinish we jedidchilik idiyisini asas qilghan " balqandin Junggoghiche "bolghan bipayan zémindiki türkiy xelqlerni bir ortaq siyasiy we ortaq til sharaitigha uyushturup, ularning mustehkem ittipaqini shekillendürüsh idiyisi bilen qorallan'ghan Qirimliq Tatar ziyaliyliri "yash Tatar partiyisi" namliq siyasiy teshkilat astigha uyushup, peqet medeniyet-maarip jehettin oyghunushningla bir millet üchün yéterlik emeslikini, peqet iqtisadiy we siyasiy jehettin islahat élip bérip, milletni bu hoquqlardin behrimen qilghandila heqiqi menidiki qutulush we güllinish mumkinchiliki hem kapaliti bolidighanliqini teshwiq qildi. Yash Tatar partiyisi 1917-yili 2-ayda türkiy xelqler ichide tunji bolup, "milliy pirqe"partiyisini qurup ,hakimiyetni qolgha almaqchi boldi. Bu partiye 1917-yili 5-ayda yene qurultay chaqirip, Qirim Tatar hökümitini qurdi we asasiy qanunni belgilidi. Lékin, 1920-yili Sowét Rusiyisi Qirim arilini ishghal qiliwélip, Tatar milletchiliri bilen kommunistlarning birlishishi astidiki Qirim Sowét jumhuriyitini qurdi hemde hakimiyetni

Mustehkemliwalghandin kéyin, Tatar milletchilirining hemmisini dégüdek jazalidi. Qirim Tatarlirining béshigha éghir künler kélip, hetta 1944-yiligha kelgende öz yurtliridin qoghlandi xalas(20).

Oxshash bir waqitta yene qazanni asas qilghan Wolga( idil)-ural boyidimu Tatarlar we bashqiritlarning milliy oyghinish hem siyasiy jehettin qed kötürüsh herikiti janlan'ghan bolsimu, lékin Tatar-bashqirt milletchiliri ikki xil pikir éqimigha bölünüp ketti. Buning biri "siyasiy jehettin birlikke keltürüsh" bolup, ularning terepdapliri birlikke kelgen burjuaziye wekillikidiki Rusiye teweside qélip, barliq musulmanlarning muxtariyitini qolgha keltürüshni teshebbus qilsa, yene bir guruppa fédératsiyichilik pikir éqimigha mensup bolup, ular Wolga-ural dölitini qurup, uni zémin jehettin musteqil qilish emma, Rusiye bilen yenila fédératsiyilik munasiwetni saqlash teshebbusini otturigha qoydi(21). Bu guruppigha mensup köpligen milletchiler kéyin bolshéwikler partiyisige kirip, bolshéwiklerning yardimi arqiliq özlirining ghayisini emelge ashurmaqchi boldi. Ularning yardemlishishi netijiside 1920-yili 27-mayda Tataristan sotsiyalistik jumhuriyiti quruldi. Emma, bu bir qisim Tatar ziyaliyliri kommunistik partiyige eza bolghan bilen héch qachan özlirining milletchilik idiyisidin waz kechmigen bolup, ular Moskwaning özlirige bergen siyasiy hoquqliridin razi emeslikini ipadilep, partiyining ichki qisimida türkiy xelqlerning döletchilikini qaytidin tüzüsh mesiliside talash-tartishlarni qanat yaydurdi. Mirseyid sultan ghaliyéw rehberlikidiki Tatar milletchiliri Idil-Ural, Ozbékistan, Türkmenistan ,Qazaqistan we Qirghizistanni öz ichige alghan keng türkiy- musulmanlar jaylashqan rayonlarni birlikke keltürüp, turan döliti quRushni shuningdek yene bu rayondiki barliq musulmanlargha wekillik qilidighan öz aldigha "musulman kommunistlar partiyisini" qurup(22), sotsiyalizim dunyasini türkiy- musulmanlarning özige xas medeniyetke ige ikenlikini shuning üchün uning öz aldigha Rusiye kommunistlar partiyisidin mustesna bir ayrim partiye bolush salahiyitige layiq ikenlikini etirap qildurushqa tirishti. Epsuski ularning bu istratégiyisimu emelge ashmidi, 1928-yili hakimiyetni toluq mustehkemliwalghan Moskwa Sultan Ghaliyéw rehberlikidiki mezkur milletchi kommunistlarni biraqla tazilap, nurghunlighan ademlerni ölümge, sürgün'ge we türmige mehkum qildi. Sultan Ghaliyéw ijad qilghan "musulman kommunistliri partiyisi" dégen bu gheyri siyasiy idéologiye su üstidiki köpüktek siyasiy atalghular lughitidin ghayip boldi. Chünki, taki 1924-yilighiche Moskwa ottura Asiyadimu "musulman kommunistliri" dégen atalghularni keng ishletken idi.

Qisqisi Idil-Ural boyidiki Moskwa bilen oxshashliqqa we yaki qismen perqlerge ige bolghan Tatar-bashqrit milletchilirining her xil shekil we her xil usuldiki shuningdek her xil pikir éqimidiki heriketlirining hemmisi Sowét ittipaqining düshmini dep qarilinip zerbe bérish obyékti boldi .

Shunin'gha oxshashla, Char padishah hakimiyitining yimirilishi Gherbiy Türkistan'ghimu azadliq ishenchisini élip keldi. Yash türkler partiyisining tesirini alghan shuningdek Rusiyining 1905-yilidiki munarxizimgha qarshi dékabirchilar herikiti hemde Rusiye-Yaponiye urushida Rusiyining yéngilishidek bir qatar ichki we tashqi weziyetni özliri üchün paydiliq dep qarighan türkistanliqlar ilgiri kéyin ashkara hem mexpiy teshkilatlargha uyushup, milliy oyghinish teshwiqatlirini qanat yaydurdi hemde " yash Buxaraliqlar partiyisi", " Yash Xiwelikler partiyisi"ni qurdi. Féwral inqilabidin kéyin, 1917-yili 5-ayda ular Türkistan musulmanliri qurultiyini chaqirip, tunji musteqil hökümet –milliy mejlisni tesis qildi. 1917-Yili öktebir inqilabi partlighandin kéyin, bu mejlis emeliy hoquqni qolgha élish üchün Qoqanda Türkistan musulmanlar hökümitini élan qildi. "Qoqan aptonomiyisi "dep atalghan bu hökümetning ömri qisqa bolup, u 1919-yili Tashkenttiki Sowétler ewetken qoralliq küch teripidin aghduriwétildi we Qoqan inqilabchiliri dehshetlik qirghinchiliqqa uchridi (23)

Yette suni öz ichige alghan Qazaq –Qirghiz rayonliridimu Char Rusiyidin qutulush herikiti burunla bashlan'ghan bolup, 1916-yili keng kölemlik qoralliq qozghilang partlidi. Char padishah yiqilghandin kéyin bolsa, Qazaq ziyaliyliri "alash orda" namliq erkinlikni teshebbus qilidighan bir partiye qurup, Orinburg, Ural we Yette su rayonlirida herket qildi. Bu partiye desliwide qizillargha qarshi kazaklar bilen birliship, bolshéwiklargha qarshi turghan bolsa, 1919-yilidin kéyin bolshéwiklarning wedilirige ishinip, ular teripige ötüp, ular bilen kélishim tüzdi. Bolshéwiklar Qazaqlargha aliy aptonomiye bérishke razi boldi hemde shu yili Rusiye teweside Qazaq Sowét aptonom jumhuriyitini qurup, Rus kommunistliri alash ordichilarning yardimi we qollishi astida Qazaq tupraqlirida öz hakimiyitini mustehkemliwalghandin kéyin, Qazaq-Qirghiz milletchilirini bir-birlep tazilidi xalas(24)

Bu mezgilde yene Xarezm rayonida Xiwe xanliqi, Buxara rayonida Buxara emirliki mewjut bolup, bularning hemmisi Char Rusiyining hamiliqi astida idi. 1919-Yili Wolga boyida jeng qiliwatqan qizil armiye qoshuni Léninning biwaste buyruqi bilen ottura Asiyagha kirip, ilgiri kéyin Xiwe we Buxara xanliqlirini yoqatti. Bu xanliqlar ilgiri-axir xarezm xelq jumhuriyiti(1919-yili), Buxara xelq jumhuriyiti( 1920-yili)ge özgertildi.

Gerche, Sowét Rusiyisi zor ghelibilerge éiship, ottura Asiya, Idil-Ural we Kawkaziye qatarliq türkiy-musulmanlar rayonini saqlap qalghan bolsimu, lékin ular yenila ichki hem tashqi tehdidlerdin xali bolalmidi. Gerche, yash Buxaraliqlar , yash Xiwelikler hem bashqa milletperwerlerning bir qisimi bolshéwiklar partiyisi bilen hemkarliship, türkistandiki Sowét hakimiyitide yuqiri lawazimetlik orunlargha érishken bolsimu, emma ular Lénining inqilab ghelbe qilishtin ilgiri otturigha qoyghan "Char Rusiyining mustemlikisi astidiki her qaysi milletlerning xalisa fédératsiyilik hakimiyettin

Chiqip kétip, öz milliy musteqil dölitini qurush hoquqi bar" dégen shuaridin ghelibini qolgha keltürüp hakimiyetni igiligendin kéyin, asta-asta yéniwalghanliqini bilip, buningdin Sowét Rusiyisining esli meqsitini séziwalghan idi. Shuning netijiside perghane wadisini asas qilghan halda ottura Asiya xelqlirining Sowét Rusiyisige qarshi milliy musteqilliq we islamiy ghazat shuaridiki qoralliq qarshiliq körsitish herikiti partlap, partizanlarning sani künsayin éshish bilen bezi sheherler,qishlaqlar ularning qoligha ötti. Moskwa hökümiti bu küchni yoqitish üchün Frunzéning bashchiliqida 200 mingdin artuq esker saldi. Démek, atalmish "basmichilar herikiti" hemde Idil-Ural we ottura Asiyadiki türk milletperwerlik idiyilirining küchüyüwatqanliqini nezerge alghan Lénin Rusiyisi 1919-yili tashkentni merkez qilip, türkistan Sowét aptonom jumhuriyitini qurush usuli bilen türkchilik pikiridikilerni qaymuqtuRush taktikisini qollandi. Axirida weziyetni ongshap bolghandin kéyin, türkistan aptonom jumhuriyitini emeldin qaldurup, yerlik millet rehberliri we ziyalilirining naraziliqigha qarimastin türkistanni parchilap, 1924-yilidin bashlap, taki 1936-yilighiche Ozbékistan, Türkmenistan, Tajikistan ,Qazaqistan, Qirghizstan ittipaqdash jumhuriyetlirini berpa qilip, buni "ottura Asiyada milliy chégrilarni ayrish we milliy jumhuriyetlerni qurush siyasiti "dep atidi, shuningdek "türkistan" ibarisini cheklep, uning ornigha ottura Asiya atalghusini omumlashturdi hemde omumiy yüzlük Pantürkizmgha qarshi herket bashlidi.

Lénin bashchiliqidiki Sowét Rusiyisi pütün sabiq Char padishah mustemlikilirini toluq idare astigha élip, bu jaylarda yerlik xelqlerning milliy siyasiy hoquqliri étirap qilin'ghandek haletni bildüridighan türlük aptonomiyilik jumhuriyetlerni qurup, hoquqni Moskwagha merkezleshtüRush bilen birge yene pütün dunya yüzide "prolétariyat inqilabi qozghash", “ezilgen xelqlerni azad qilish" shuari astida Sherqiy Türkistanning teqdiri mesilisigimu köngül böldi. Biraq, desliwide bu jayda inqilab qozghashni muwapiq tapqan Sowét Rusiyisi hökümiti üchinchi intérnatsiyonalning bashliqi Rugzuktakning “Qeshqeriye-Jungghariye jumhuriyitini qurush “layihisini 1921-yili mexsus komissiye teshkillep muzakire qilish arqiliq bikar qilip, bu pilandin waz kechti hemde Uyghurlar ittipaqining paaliyetlirini cheklidi. Bu qarargha Lénin biwaste arilashqan idi(25).

Omumen,1917-yilidin étibaren yette suni öz ichige alghan ottura Asiyadiki Uyghurlar arisida özlirining kelgüsi azadliqini temin étishni meqset qilidighan siyasiy heriketler peyda boldi we künsayin kücheydi. Uyghurlar ottura Asiya xelqlirining jümlidin dunya türk xelqlirining bir qisimi bolush süpiti bilen Yawro-Asiya miqyasida dawamlashqan barliq türkiy xelqlerning azadliq kureshliri qataridin orun élip, özlirining istiqbalini belgileshning türlük yollirini we usullirini Izdidi.

Uyghurlar 20-esirning beshida meydan'gha kelgen we küchiyishke qarap yüzlen'gen hem xarablashqan türlük siyasiy, ijtimaiy we medeniyet idéologiyiliri mesilen "kommunizm", "türkchiliq", "islamiy güllinish", "milliy azadliq" we "jedidchilik" hem bashqilarning hemmisini dégüdek her xil sewiyide öz turmushigha élip kirip, bularni milliy hörlük küreshliri üchün xizmet qildurdi. Gerche, bu idiyiler Uyghur jemiyitide öz ornini tapqan bolsimu, biraq u özara küreshlergimu melum derijide seweb boldi. Her qaysi idiyilerning terghibatchiliri özliri ishen'gen yol bilen öz millitining azadliqini qolgha keltürgili bolidu dep qarighachqa, özlirining bu idiyilirige sadiq boldi. Bundaq mepkuriwi toqunushlar deslepte Buxara, Istambul, Qazan qatarliq jaylarda oqup kelgen Abduqadir Damolla, Mesud Sebiri, Qutluq Shewqi, Jirjis Haji qatarliq Uyghur ziyaliyliri we tashqi dunyani körgen aka-uka Musabayéwlar hem Meqsut Muhiti qatarliq Uyghur burjuaziyisining özara birliship, öz wetinide yéngiche mekteplerni échip, yéngi medeniyet-maarip oyghinish herikitini qozghighan waqtida uninggha qarshi chiqqan Omerbay qatarliq jahillar guruhi otturisida keskin rewishte ipadilendi. Yangzéngshing qatarliq militaristlar Uyghurlarning ichki qisimidiki bu yéngi medeniyet we yéngi angning himayichiliri bilen jahillar guruhi arisidiki küreshtin epchillik bilen paydilandi hemde uni téximu ulghaytti.

Yang zéngshing Sherqiy Türkistanni özining sani yette minggha yetmeydighan epyükesh, chüpirende eskerliri bilen emes belki, hile-neyrenglik siyasiy oyunliri we “nadanlashturush “,”dötleshtürüsh” shuningdek “yatlarni yatlarning qoli arqiliq bashqurush” we bashqa siyasiy taktikiliri bilen 17 yil idare qildi. Nadanliq, jahalet patqiqigha chongqur paturulghan Uyghurlar öz xelqi ichidin chiqqan angliq, közi échilghan zatlarning arqisidin emes, belki Yang zéngshingning himayisige ériship, yurtning aq saqili boluwalghan bir qisim, shexsiyetchi jahil baylar hemde diniy ton’gha oriniwalghan nadan xurapiy unsurlarning qaymuqturishigha uchridi. Abduqadir Damollamdek heqiqi tereqqiyperwer islam alimliri bolsa chetke qéqildi hetta öltürüldi. Bu jahil guruh Yang zéngshingning siyasetlirini keng terghip qilish bilen uninggha masliship, yurtni idare qilip, öz xelqini qulluqqa mehkum qildi. Kishini échinduridighan shunchilik pajielik qismet shuki, ene shu guruhlarning maslishishi bilen Yang zéngshing Tengri téghining jenubidiki Uyghurlar mutleq köp sanliqni igileydighan nahiyilerni 17 yil tinch we qarshiliqsiz idare qilalidi. Adette, pütün nahiye boyiche hakim we saqchi bashliqini öz ichige alghan bir qanche xenzu puqradin bashqa küchlük herbiy we saqchi qoshuni bolmighan hökümranliq aparatigha nechche yüz ming nopusluq Uyghur xelqi shertsiz boysunushqa, hetta xitay emeldari kochigha chiqsa, kochidiki ademler top-topi bilen yükinip tazim qilishtek ehwalgha duch keldi. Qisqisi pütün bir nahiyini peqet bir Xitay hakim özi tenha bashquratti hemde yanchuqi pulgha tolghandin kéyin, uning ornigha yene birsi kéletti. Eger kimki, sel oyghunup, buninggha qarshi chiqsa yurt aqsaqalliri bu ademni özliri tutup, Xitay emeldarigha tapshurup, kallisini alghuzatti. Bu heqte 20-esirning 10-20-yillirida Qeshqerge kelgen Türkiyilik maaripchi Exmet Kamal Ilqul we Shiwétsiyilik diplomat Gunnar Yarin shuningdek Muhemmed Imin Bughra we Eysa Yüsüp Aliptékinning bayanlirigha qarash mumkin)




Qoshna ottura Asiyada bolsa, 20-esirning bashlirida meydan'gha kelgen Char Rusiyining aghdurulushidin paydilinip, Uyghurlarning azadliqini temin etmekchi bolghan "Taranchi –Tunggan komitéti"ning bashliqi, Uyghur ziyaliyisi Hüseyin Taranop we uning egeshküchiliri bilen bolshéwiklarning wedisige ishinip ularning yardimi arqiliq Uyghuristan jumhuriyitini tikleshni ghaye qilghan Abdulla Rozibaqiyéwchilar bir meydan küreshni bashliwetti. Uningdin kéyin bolsa, yette su we perghane wadisidiki Uyghurlar arisida bir qanche yil Taranchi-Qeshqerlik jidili yeni bu ikki shiwining qaysisini Uyghur edebiy tili qilish mesilisige munasiwetlik Taranchilar bilen uygurlarning bir milletke teweliki mesilisi heqqide keskin munazire dawamlashti(26).1934-yili bolsa bu jideldin Shéng shisey paydilinip, Taranchilarni Uyghurlardin ayrip chiqip, bashqa millet qilip békitti.

Uyghurlar bilen Ottura Asiya we Idil-Ural boyidiki Türkiy qérindash xelqlerning milliy azadliqini qolgha keltürüsh yolliri jeryanida duchar bolghan oxshash teqdirining yene bir teripi ularning milliy azadliqni qolgha keltürüshtiki yol we usul jehettiki pikir oxshimasliqi bilen bir qanche qarmu-qarshi guruhlargha bölünüp kétip, öz reqiplirige purset yaritip bérishtila ipadilinip qalmastin belki, daim özliri qarshi turghan hökümranlar bilen birlishishtek, sulhichilik yolini tutqan guruppilarning aqiwitining téximu pajielik bolushidur.Yuqiri éytilghandek Rusiye bolshévikliri Ozbék, Qirghiz, Qazaq, Tatar we Bashqurt hem Azeri qatarliq xelqlerning ichidiki sulhichilik pikirdiki guruhlarni qolgha keltürüp, ular bilen hemkarliship,ularning qoli arqiliq bashqa qet’iylik terepdarlirigha zerbe berdi. Emma, hakimiyetni toluq idare qilghandin kéyin, özliri bilen hemkarlashqan guruhlarning wekillirini birmu-bir jazalighan idi. Uyghurlarning 1912-yilidikiTömür xelipidin bashlan’ghan 20-esir inqilablirimu del shundaq ehwalgha duch kelgen bolup, 30-yillardiki Xoja Niyaz hajim, 40-yillardiki Exmetjan Qasimi, Mesud Sebiri qatarliq “üch ependiler” we uningdin kéyinki köpligen kishilerning teqdirini misal qilish mumkin.

Her qaysi éqimgha mensup Uyghur inqilabchiliri taki 1949-yilighiche özliri ishen'gen we étiqad qilghan yollarni Uyghur milliy azadliq herikitige tewsiye qilish jeriyanida bir-birini inkar qilghan bolsimu, emma meyli türkchilik idiyisini asasiy qoral qilghan jung xua mingo hökümitige tayinip, Uyghurlarning aliy muxtariyitini qolgha keltürmekchi bolghan üch ependi bashliq "konsériwatiplar" bolsun we yaki Exmetjan Qasimi qatarliq Ruslarning yardimi arqiliq milliy azadliqni qolgha keltürüshni teshebbus qilghan "radikallar"(27) bolsun we yaki bu ikki idiyining héch qaysisigha qoshulmay ottura yolni tallighan Abdul Ezizxan mexsum qatarliqlar bolsun beribir ularning hemmisi pajielik qismetke duchar boldi. Elwette, bu Uyghur millitining ajizliqi emes idi, belki bu Uyghurlarning eyni waqittiki tallash hoquqidin behrimen bolushqa intilish, xelqara siyasiy éqimlarni we weziyetni tetqiq qilishtin chiqarghan xulasiliri idi. Eslide mundaq pikir éqimlirigha bölünüp, özara küresh qilish Uyghurlarning musteqil hakimiyiti tiklinip bolghandin kéyin, xuddi türkiye we amérika qatarliq bashqa démokratik döletlerdikidek shekilde hem mewqede mewjut bolsa téximu ehmiyetlik bolar idi. Epsuski, eyni waqitta Uyghurlarning bu xil pikir éqimlirini öz azadliqini qolgha keltürüsh üchün tallishi emeliyette ularning özara ziddiyetliship hetta bir-birini inkar qilip, ularning ortaq reqiplirining buningdin paydilinip kétishige, Uyghurlarni ichki jehettin ajizlitishigha purset yaritip berdi. Eyni waqittiki Junggoning tülkisi dep atalghan ataqliq diplomat Jang Jijong öz eslimiside bu ikki guruhning ziddiyitidin paydilinip, ularning özara ziddiyitini kücheytkenlikini iqrar qilidu shuningdek meyli konsériwatiplar bolsun we yaki radikallar bolsun ularning hemmisining axirqi meqsitining yenila musteqilliq ikenlikini körsitidu.(28)

Qandaq bolushtin qetiy nezer,20-esirning desliwide Yawro-Asiyada yüz bergen zor siyasiy weqeler hem idéoligiyilik toqunushlarda Uyghurlar yenila özlirining mewjutluqini ipadilep, Uyghurlarning dunya milletliri qatarida mustemlikidin qutulush, musteqil milliy dölet quRush arzusini we ghayisini dunyagha bildürdi. Uyghur siyasiyonliri özliri ishen'gen siyasiy idiye we éqimlar shuningdek küresh yolliri we usulliri arqiliq axirqi ortaq meqsetlirige yétish üchün tirishti, urundi we bu ortaq ghaye hem meqsetliri üchün zor bedellerni tölidi.

Xulase

Uyghurlarning uzaq esirlik siyasi tarixigha qarighanda, Uyghurlar özlirining mewjutluq küreshliride reqibliri teripidin biwaste jismaniy jehettin yéngilgen emes. Uyghurlarning reqiblirining ghalip chiqishi köpinche halda bu milletning öz ichidiki ittipaqsizliq we siyasiy jehettiki yétersizlikler, buninggha qoshulup tashqi chong döletlerning Uyghur siyasiy teqdirini qamal qiliwélishi netijiside emelge ashqan. Uyghurlar arisidiki ichki nizalar, rayonlar arisidiki milliy pisixikiliq we medeniyet perqliri shuningdek idéologiyilik toqunushlar 20-esir Uyghur siyasiy hayatining bextsizliklerge yoluqishidiki amillardin bolup hésablinidu. Chünki, ichki amil birinchi dégendek

Uyghurlarning öz ichidiki milliy menpeet üchün hemme shexsiy menpeetlerdin waz kéchish, özara birlik we uyushqaqliqni qedirlesh rohining kemchilliki hörlükke muhtajliqi bar, uzun mezgillik küresh en'enisi ige hemde bu yolda heddidin ziyade köp qurban bergen Uyghurdek millet üchün zor pajie hésablinatti.

Qisqisi Yawro-Asiyaning yüriki hésablan'ghan Uyghur wetini 19-20-esir siyasi tarixida özining jughrapiyilik teleysizliki süpitide etrapidiki qudretlik küchlerning chong shahmat taxtisidiki péchkilar kebi oynilish we qurban qiliwétilish qismitige duch kélip xestelendi!

Uyghur siyasiy teqdiri chong döletlerning tashqi siyasiy istratégiyiliridiki oyun qertige aylinip, diplomatik sorunlarning oyunchuqi boldi.

Ottura Asiya milletlirining ichide Uyghurlardek bashqa chong döletlerning milliy menpeetlirining qurbanigha aylinip ketken yene bashqa millet yoq désekmu xatalashmisaq kérek?!

Uyghurlarning aq köngülliki, öz azadliqini qolgha keltürüshte daim bashqilarning wedisige asan ishinip, özining esli qudritini sel chaghlishi hemde tarixi tejribilerni yekünleshke ehmiyet bermeslikimu melum rol oynidi. Elwette, köpinche hallarda ajiz milletlerde ene shundaq aq köngüllük yeni bashqilardin yaxshiliq kütüsh we ümid baghlash psixikisi bolidu.

Merkiziy Asiya, Idil-Ural we Kawkaziyidiki türkiy tilliq qérindash xelqlerning 20-esirde bésip ötken siyasiy musapiliri we duch kelgen siyasiy qismetliri asasiy jehettin ortaqliqqa ige. Uyghurlar diniy jehette islam dunyasining, til we medeniyet jehette türk dunyasining, jughrapiye jehette merkiziy Yawro-Asiyaning bir qisimi bolush süpiti bilen mezkur üch chong gewdini bir pütünlükke ige qilghan. Shundaq iken, démek Uyghursiz bir pütün türkiy tillar gewdisi we türk medeniyiti, Uyghursiz bir pütün güllen'gen islam dunyasi, Uyghursiz bir pütün, tinch we muqim merkiziy Yawro-Asiya siyasi hayati bolmaydu xalas!

Meyli qandaq bolushtin qetiy nezer, 19-20-esir Uyghurlar üchün zor iztiraplarni chekken, heddi-hésabsiz qurbanlarni bergen azabliq betler bilen pütülgen bolsa, yene öz nöwitide Uyghur xelqighe ajayip qehrimanliqlarni, pidakarliqlarni shuningdek qudretlik we shereplik ötmüshke choqunush bilen parlaq kélechekke nisbeten ümid üzmeslik rohini ata qilghan esir boldi. Uyghurlarning qolgha keltürgen muweppeqiyetliri ulargha ishench ata qilghan bolsa, meghlubiyetlirimu oxshashla ulargha ümidwarliq, boshashmasliq rohini teqdim qildi. öz hörlüki üchün küresh qilghan xelqler tarixida belki uyghurlar öz hörlükini eng köp qétim qolgha alghan shuningdek eng köp qétim yoqatqan, emma héchqachan ümidsizlenmey, axirqi nishani üchün bedel töleshni dawamlashturghan birdin-bir millet bolsa kérek.

Qisqisi,Uyghur rohiyet qurulmisi künsayin ümidsizlinish we zeiplishish emes belki, téximu mustehkemlinish we takamullishish hüjeyriliri bilen yughurulup, özining héch qachan tarix qurlidin öchmes we yoqalmasliqigha kapalet turghuzdi.



Izahatlar;

1.Muhemmed imin Bughra. Sherqiy türkistan tarixi, Enqere, 1998-yili neshri.466-bet

2.Zbignév Brizénskiy. Chong shaxmat taxtisi. Intérnétke qoyulghan rusche terjimisi. http://lib****/POLITOLOG/AMERICA/bzhezinskij.txt

3.Dubrokvskaya D. shinjangning teqdiri ,1997-yili, Mokswa (rusche), Dawut Isiyév, Yette Sheher döliti, 1990-yili Almuta (Uyghurche)

4****siyining 19-esirning ikkinchi yerimidiki tashqi siyaset tarixi. 1999-moskwa, 166—bet (rusche)

5. shu kitab 167-bet

6.shu kitab.167-bet

7. Qurban Ali Khalidi. An Islamic Biographicla Dictionary of the Eastern Kazakh Steppe 1770-1912.. Brill Leiden-Boston. 2005. 37-38-betler

8.Muhemmed Imin Bughra, 342-343-betler

9.shu kitab.346-bet

10.Dubrovskaya, shu kitab, Moskwa neshiri(rusche)

11.James Millward. Beyond The Pass.Economoy ,Ethnicity,and Empire in Qing Central Asia,1759-1864. Stanford University Press.1998

12.Ghojexmet Sadawaqasop Tallanma eserliri, 2001-yili, Almuta, 55-bet(rusche)

13.shu kitab, 55-bet, we Choqan welixanov Tallanma eserliri, 1986-yili, 190—bet(rusche)

14. A.N.Kropatkin, Qeshqeriye, sankitpétérburg.121-122-betler (rusche)

15.Barmin A,B .Sowét ittipaqi we shinjang 1943-1949-yillirida. Barnaul,1998-yili neshiri (rusche).Shuningdek sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining bash katipi Abdurewup Mexsum ibrahimi bilen ötküzilgen söhbet.2002-yili, Noyabir.

16. Aziza Turduyéva. Qitay qirghizdarinin Tarixinan- Ala-Too jurnili .Bishkek,1997-yili, 23-bet(qirghizche)

17. Bu heqte köp matériyallar bar. Musa ependi. Türkistan pajiesi, Istmabul. Hemdulla Tarim. Türkistan Tarixi. Istambul.(bular qol yazma shekildiki neshirler)

Uningdin bashqa yene Xéwir Tömür, Bay Eziz we bashqilarning maqalilirigha qaralsun.

18. Sabiq Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bashliqi,Sovét ittipaqi kompartiyisi merkiziy komitéti xitay ishliri bölümining xadimi Tursun Sadiqov bilen 1993-yili,Moskwada ötküzgen söhbet .Bu kishi 1995-yili,Moskwada wapat bolghan.


19. Siriyoshkin.K . Xitaydiki milliy bölgünchilikning réyalliqi we oydurmiliqi shuningdek merkiziy asiyaning bixeterliki .2003.Almaty”Daik-Press” neshiriyati. 437-439-betler (rusche) hemde

20.Gavin Hambly. Central Asia. Dell Publishing Co.Inc.New York.1969.

Xitayche neshiri.1994-yili. B Xitayche neshiri.1994-yili. Beyjing.262-264-betler. Qirim Tatarlirigha ait türlük intérnet torliridiki uchurlar. Mesilen. bu torgha qarang. http://www.euronet.nl/users/sota/gaspirali.html



21. shu kitab.254-257-betler



22. Mir said Sultan ghaliyév we uning idiyisi . Bolshévizim, Islam we Milliy mesililer.

bu maqale üchün töwendiki tor betke qaralsun. http://www.revkom.com/index.htm?/naukaikultura/sultan-galiev.htm



23. Elixan Töre Saghuniy. Türkistan qayghusi.

2003-yii, sherq neshuruyat metbee. Toshkent.

66-86-betler (özbékche)



24. Qazaqistan Jumhuriyiti Tarixi. 24-bap, Qazaqistan puqralarning qarshiliq basquchida; Intérnetke qoyulghan nusxisi. http://kazref.narod****/lib/hiskz/g24.htm



25.Barmin V.A. Sowét ittipaqi we Shinjang 1918-1941-yilliri. Barnaul,1998-yili,85-87-betler(rusche);

26. A.Rozibaqiyév. Burhan Qasimop. Almuta, 1992-yli, 18-19-betler

“Perwaz” mejmuesi. 1994-yili, Almuta. Jazushi neshiriyati.3-17-betler.

Uyghur tilining Qurulmisi.1989-yili,Alma-Ata, Nauka neshiriyati.42-45-betler(rusche)

27.1945-yili Sherqiy Türkistan jumhuriyiti bilen Gomindang merkiziy hökümiti arisidiki söhbette nenjing wekili bolghan Jang jijong öz eslimiside bu ikki guruhni shundaq ataydu hemde her ikkilisining meqsidining axirqi hésabta musteqilliqni emelge ashurush ikenlikini körsitidu.

28. Jang jijong ,ürümchi söhbitidin shinjang tinch azad bolghan'gha qeder. ürümchi. 459-,464-469-betler